бэрий I диэнтэн тиэт
көрүҥ. Илими өрө-таҥнары бэрийбэхтээн баран, Көкөт иһирдьэ-таһырдьа сылдьан, остуол хотойорунан ас тарта, ол кэнниттэн биирдэ остуолга ыҥырда. Н. Босиков
[Декан] остуолга сытар кумааҕылары бэрийбэхтээн, биири муннугуттан тутан үөһэ ыйаан таһаарда. Н. Лугинов

көр сылбыс гын
Хаан-дьааһын хаппахчы Хаҥас өттүнэн Супту түһэн Сулбус гынан хаалла. П. Ойуунускай
Пал Палыч деканы көрсөөт, …… аттынан сулбус гынан ааһыах курдук буолан истэҕинэ, анараа киһи суолу бүөлүү түспүтэ. Н. Заболоцкай

аат.
1. Байыаннайдар сулууспаларын, дьиссипилиинэлэрин, бэрээдэги көрөр начаалынньык. ☉ Комендант (военный)
Мин заставабар төннөн кэлээт, кэмэндээҥҥэ дакылааттаабытым. Н. Якутскай
[Семенов:] Хайдах эн миигин билбэккин. Мин бу ыстаап кэмэндээнэ диэн буолабын. С. Ефремов
2. Тэрилтэ дьиэтин туругун көрөр-истэр, техническэй үлэһиттэри салайар үлэһит. ☉ Комендант (здания)
[Бииргэ олорорбутун уопсай] кэмэндээнэ көҥүллээбэт, арай декантан көрдөһөн сайабылыанньа суруйуум, ээ? В. Гаврильева
Кэмэндээн дьахтар күлүүһүн аҕалан ааны аспыта. «ХС»

1. аат.
2. Мутукчалаах мас умнаһын, лабааларын таһа, хаҕа. ☉ Наружный покров ствола, стебля хвойных деревьев, древесная кора
   Бэс ыйыгар эр дьон тыаҕа тахсаннар, куруҥ маһы кэрдэллэр, кыһын оттуллуохтаах үөл мастары моойдууллар, хатырык хастыыллар. И. Аргунов
   Биһиги эрабыт бастакы үйэтигэр кытайдар кумааҕыны айбыттара; кумааҕыны өрбөхтөн, хатырыктан уонна бамбуктан оҥороллоро. КФП БАаДИ
   Мас хатырыгыттан ревматизмы, моҕой тигиитин утары эмтэри оҥороллор, бытарытыллыбыт хатырыгы бааска куталлар. ДьДьДь
3. Балык этин бүтүннүү сабар, бытархай төгүрүктүҥү сыстыһа сытар чараас кытаанах хаҕа. ☉ Чешуя
   Сыгынньах харытыгар собо хатырыга килбэчийэр. И. Гоголев
   Кыаһай оҕонньор балыгын солуурга буһара уурбута, тыыннаах соболор хатырыктара дьуккуруйбут ыарыытыгар мөхсөннөр, уот өһүөр дылы ууну чалбааттаан кэбистилэр. Эрилик Эристиин
   Балык улаатан истэҕин аайы хатырыктара эмиэ улааталлар, онон кинилэринэн көрөн балык сааһын быһаарыахха сөп. ББЕ З
4. даҕ. суолт. Мас хатырыгынан оҥоһуллубут, бүрүллүбүт. ☉ Сделанный из древесной коры, покрытый ею. Хатырык ураһа
   □ Тиийэн көрбүтүм — оҕонньорум хатырык отуутун онно эрэ харааран хаалбыт. Н. Неустроев
   Самнайбыт хатырык хоспох аттыгар, аҕата балыктаан кэлэрин кэтэһэн, …… аҕыстаах уол Уоһук олорор. Н. Якутскай
   Биһиги үгэхпитигэр баар үүт уурар умуһах икки хатырык сабыылаах этэ. Н. Босиков
   ♦ Көмүс хатырыктаах көр көмүс II
   Сахам сирин мин таптаан ыллыыбын: Көмүс хатырыктааҕы үөрдүүрүн, Уоттаах саһылынан далбаатыырын, Кыһыл көмүһүнэн күлүмнүүрүн. П. Тулааһынап
   Уһун оттоох дагдаҥнас кутанан тулаламмыт уһун күөл килэгир таас ньуурун ахса биллибэт көмүс хатырыктаахтарынан дьирибинэтэ оонньотон ньолбоорор. П. Аввакумов
   Мас хатырыгын курдук көр мас. Ойоҕоскор хатырыкта угун көр ойоҕос. «Бука сарсын ойоҕоскутугар хатырык угуннаххытына сатанара буолуо», — диэн Өлөксөөндүрэ эмээхсин хаадьы-күлүү аҥаардаах сэрэтэлээтэ. Н. Босиков
   <Хатырык тириилэн,> этирик түөстэн көр түөс II. Кини ырыатыгар Өргөннөөх кыра-дьадаҥы дьонноро устан ааспыт урукку бириэмэҕэ …… хараҥа батталга хам тэпсиллэн хатыҥыр бэйэлэнэн, хатырык тириилэнэн, этирик түөстэнэн, чэрдээх илиилэнэн …… сылдьыбыттара …… ахтыллан, субу баар курдук көстүтэлээн ааста. Эрилик Эристиин. Хатырык угун — ойоҕоскор хатырыкта угун диэн курдук (көр ойоҕос). Бүөччэ …… үчүгэйдик хоонньугар хатырыкта уктан баран кэлэ оҕустун, баҕар, декаҥҥа киирэрбитин баттаһыахпыт. Суол т.
   ◊ Хатырык (таҥалай) куйах көр куйах
   Модьу киһиэхэ хатырык куйах кэтэрдэллэр эбит. Мөлтөх киһиэхэ тирэх куйах. Саха сэһ. I. Хатырыкхомурдуоһа (үөнэ) көр хатырыксыт
   др.-тюрк., тюрк. хадыз, казырык

1. хаал 1 диэнтэн дьаһ. туһ. Бачча үөрэнэн, сыралаһан баран хаалларан кэбиһээри муҥнуур буоллахтара үһү. В. Яковлев
   Александр дьиэ туттан иһэн хаалларбыт акылаатын оннугар тиийэн кэллэ. М. Доҕордуурап
2. Кими, тугу эмэ баар сириттэн хамсатыма, илдьэ барыма. ☉ Оставлять кого-что-л. на месте пребывания, нахождения, не брать с собой
   Таһаҕастарын аара хаалларан баран, кыстыыр сирдэригэр сулумах бэйэлэрэ арыычча тиийэллэр. Амма Аччыгыйа
   Мин эйигин манна хаалларарым, эйигинэ суох тахсарым сатаммат. С. Ефремов
   Арааһа, суумкатын бу эргин хаалларбытын ханна эрэ халты уурбуттара дуу. Огдо
3. көсп. Ким, туох эмэ бэйэҥ кэннигиттэн баар буоларын, хааларын курдук оҥор. ☉ Оставлять кого-что-л. после себя
   Алааскар эн мас үүннэрэн хааллардаххына — Хас саас аайы сэбирдэх буолан тыллыаҥ. С. Данилов
   Киһи бэйэтин кэннигэр эмиэ бэйэтин курдук эдэр көлүөнэни хаалларара ордук кэрэхсэбиллээх. С. Никифоров
   «Бу идэбин күн сиригэр баар оҕолорбор кыайан хаалларбатым», — диэн улаханнык хомойон барбыта үһү. ИСА
4. көсп. Тугу эмэ саҕалаан баран, тиһэҕэр тиэрдимэ, тохтотон кэбис. ☉ Не доводить дело до конца, оставлять, бросать
   Барыны-бары умнан, тугу барытын хаалларан туран, хайыһар оҥосто охсуохха. Амма Аччыгыйа
   Бачча үөрэммит сыраларын хаалларан кэбиһээри муҥнуур буоллахтара үһү. В. Яковлев. Ситэ бүтэ илик дьиэлэри бүтэриэх баар этэ, саҕалаан баран хааллараары гынныбыт. М. Доҕордууурап
5. көсп. Болҕомтоҕун уурума, аахайбакка аһаран кэбис. ☉ Не обращать внимания на что-л., не придавать значения чему-л. [Чүөчээски] Ийэтин аһынара бэрдиттэн, тыллыы барыан тардынна, таах хаалларыан эмиэ санаата буолбата. Суорун Омоллоон
   «Суох, итини мээнэ хаалларыахпыт суоҕа, биһиги бүгүн куурсунан декаҥҥа сурук суруйуохпут», — диэтэ Миша. Н. Лугинов
   Урукку үтүөтүн аахсан сэмэтэ-буруйа суох хаалларар хайдах да сатаммат. С. Ефремов
   △ Тугу эмэ ылыныма, аккаастаа. ☉ Отвергать что-л., отказывать кому-л. в чём-л.
   Ытык тылбын ылын, Хаарыан тылбын хаалларыма, Үтүө тылбын өлбөөдүтүмэ. Саха фольк. Билиҥҥитэ, кырдьык, таҥара мин малыыппабын мээнэ хаалларбакка дылы гынар. А. Софронов
   Бар дьонум көрдөһүүтүн хаалларар кыаҕым суох. Н. Якутскай
6. көсп., кэпс. Урукку дьарыккын, урут оҥоро үөрэммиккин умун, бырах. ☉ Отвыкать, отходить, отказываться от чего-л., ставшего привычкой
   Ии, сэгэриэм, ол дьарыкпын хаалларбытым өр буолла. Күндэ
   Кини билигин даҕаны тохсунньу тымныытыгар таһырдьа тахсан хаарынан суунарын хааллара илик. Ф. Софронов
   Сааһа аҕыйаҕын быһыытынан, мэнигэ-тэнигэ буоллаҕа, мантан антах хаалларыа буоллаҕа дии. МНН
7. көсп., кэпс. Утарылаһар кыаҕа суох буолан хантан эмэ чугуй, төттөрү бар (хол., кыргыһыы кэмигэр). ☉ Отступая оставлять, бросать что-л. Смоленскай умайбыта, этэрээт куораты хаалларан, куотарга күһэллибитэ. «Кыым»
   ♦ Атаҕын суолун хаалларбыт көр атах
   Үүтээн таһыгар соторутааҕыта тыатааҕы «ыалдьыттаабыт» быһыылаах, атаҕын суолун хаалларбыт этэ. «Чолбон»
   Сиргэ-буорга хааллар — сиргэ хаал диэн курдук (көр сир II). Истиҥ-иһирэх тылларын, Кэриэс-хомуруос этиитин Сиргэ-буорга хаалларымаҥ, Тыаллаах-күҥҥэ ыһымаҥ. С. Зверев. Хара ньуургун хаалларан туран — сыраҥсылбаҥ эстиэр диэри (үлэлээ). ☉ В поте лица (работать)
   Эһэтэ барахсан үйэлээх сааһын тухары хара ньуурун хаалларан туран үлэлээбит киһи буоллаҕа эбээт. Күрүлгэн