чыпчылыҥнаа диэнтэн дьаһ
туһ. [Балааҕыйа] кэмэндээҥҥэ ыкса кэлэн, хараҕын бокуойа суох чыпчылыҥната турда. Амма Аччыгыйа
[Нарыл:] Сири көрүмэ, миигин көр! Хараххын тоҕо чыпчылыҥнатаҕын. В. Протодьяконов
Аҕата …… дьиэҕэ киирэн иһэн, хараҕын харса суох чыпчылыҥнатан имнэммитигэр, Бииктэр туох эрэ улахан уларыйыы буолан эрэрин тута өйдөөтө. Э. Соколов

туохт.
1. Араас өҥүнэн оонньоо, ураты чаҕылхай буолан көһүн. ☉ Выделяться, бросаться в глаза особой яркостью, пестротой
Араас өҥнөөх сир симэхтэрэ күөх торҕоҕо оһуору анньан, оҕуруону тиһэн, ойуу-дьарҕаа түһэрбит курдук дьэрэлийэ кыыһаллар, күөгэлдьийэ долгулдьуйаллар. Болот Боотур
Киэһэ саҥа дьыллааҕы Харыйа дьэрэлийбитэ. И. Гоголев
Эргиччи дьэҥкир, күөх, араҕас, кыһыл эҥин араас өҥнөр силбэһэннэр кустук сэттэ өҥүнэн дьэрэлийэ оонньууллар. И. Сосин
2. Ордук ырылхайдык, чуолкайдык көһүн. ☉ Выделяться, виднеться, просматриваться четко, ясно
Кырдалын аннынан айан суола дьэрэлийэн сытарын аһары көрөн турар эбит. Амма Аччыгыйа
Ып-ыраас уу түгэҕэ курдаттыы дьэрэлийэн сытар. Тумарча
Кырынаас суола ойуур диэки тахсан дьэрэлийэ турда. В. Протодьяконов
3. Тиэрбэс курдук төгүрүйэ эриллэн ыла-ыла сүүрүгүр, бидилий (ууну этэргэ). ☉ Течь, бурлить, образуя крутящиеся, вращающиеся круги на поверхности (о воде). Оччугуй өрүс билигин сүүрүгүн сүтэрэн, сайыҥҥытын курдук дьэрэлийэ оонньообот, оргууй мөлбөйө устар. Л. Попов
Туналыйар ньуурдаах Лена Киэҥ эйгэтэ дьэрэлийэр. Баал Хабырыыс
Ырбыы кэҥээбит аххан. Сүүрүгэ да биллэрдик күүһүрбүт, дьэрэлийэн олорор. В. Миронов
4. көсп. Сэргэхтик, сытыытык уоттааҕынан көр (харах туһунан). ☉ Смотреть живо, выразительно, остро (о глазах)
Артемьев киниэхэ илиитин уунарын оннугар чуор мутук төрдүнүү дьиппиэрэ дьэрэлийбит хараҕынан батары көрөн турда. Софр. Данилов
Бэрэстэбиитэлистибэ кэмэндээнэ лэспэйбит кыра уҥуохтаах, дьэрэлийбит киэҥ харахтаах киһи. Н. Якутскай
Нестер Александрович дьэрэлийбит киэҥ уоттаах харахтаах. Г. Попов

туохт.
1. Туох эмэ кытаанаҕы баһыйа быс, алдьат (ордук биилээҕи этэргэ). ☉ Разделять на части, отделять от целого чем-л. острым, резать
Эрбиибит хоппот. Кытаанаҕы тииһим хоппот. СТБКТ. Ээ, бу тааспыт тугу да хоппот буолбут, бурдукпун барытын куруппалатан кэбистим. Амма Аччыгыйа
2. Туох эмэ (хол., буулдьа) тугу эмэ дьөлө көтөн эбэтэр өтөн курдары аас. ☉ Пробивать что-л. насквозь, проникать внутрь чего-л.
Отууларын хотон, Олус тоҥон, отонньуттар Ойон туран, кутааларын Уотун эбэн булкустулар. Күннүк Уурастыырап. Дьиэбитин ардах хотон эрэр. Мээнэ буулдьа хоппот эркинэ. СТБКТ
3. Туохха эмэ кими, тугу эмэ баһый, кыай. ☉ Одерживать победу над кемчем-л. в чём-л., одолевать кого-что-л., выигрывать у кого-л. [Ньукулай оҕонньор:] Сэмэнэп дьоппуон сэриитин ылан, соҕуруу дойдуну улаханнык хотон, Бодойбоҕо чугаһаан иһэр үһү. Күндэ
Бу кэлин сылларга институт саахыматчыттара наар хотор буолан иһэллэр. «Кыым»
4. көсп. Киһини итэҕэһинэн-быһаҕаһынан, сыыһатынан киирэн, кыайа-хото саҥар. ☉ Обругать кого-л.
Сотору соҕуһунан мунньах аһылынна. Кэмэндээн Баскыырабы дьахталлар хоттулар, ыксалыгар тириттэ. Амма Аччыгыйа
Туох үлүгэрэй, күн аайы бүгүҥҥү курдук этиспэттэр ини. Бүгүн баҕас Маайа Настааны улаханнык хотто быһыылаах. В. Гольдеров
♦ Өйө хоппот көр өй
Бу хаһан бардьоҥҥо дьоллоох олох күнэ тахсыах бэйэтэй?! Санаатахпына санаам тиийбэт, өйдөөтөхпүнэ өйүм хоппот. Суорун Омоллоон
Ол-бу фантастическай бырайыагынан эбэтэр бэйэм өйүм хоппот дьыалатынан дьарыктаммаппын. Г. Угаров
ср. др.-тюрк. ходы ‘сильный’, ход ‘класть, оставить; бросить’

1. тэп I диэнтэн дьаһ. туһ. [Айаал — доҕоругар:] Бу хортуосканы кутан, [күөскүн] кутааҕар кыратык тэптэрэ түс. Н. Борисов
   Мутукчаны үлтү сынньыбакка да, паарынан тэптэрэн эбэтэр судургу ууга буһаран баран сүөһүгэ сиэтиэххэ сөп. ПАЕ ЭАБ
   Мин аҕам олунньу бүтүүтүн диэки хараҕын маска тэптэрэн, иккиэн бииргэ Натаараҕа киирбиппит. «ХС»
2. Олус тиэтэйэн, ыксаан суһаллык хайа эмэ диэки бар, айаннаа (хол., ат көлөнөн, тиэхиньикэнэн). ☉ Идти, ехать (напр., на конной подводе, какой-л. технике) куда-л. в большой спешке
   Аппын миинэн, муҥ кыраадыһынан заставаҕа тэптэрэн тахсыбытым уонна кэмэндээҥҥэ дакылааттаабытым. Н. Якутскай
   «Москвичка» олороот, ханна да таарыйбакка, биһиги сайылыкпытыгар тэптэрбиппит. Далан
   Татыйаас сыарҕалаах акка олорон эмиэ Мархалыыр суолунан түргэнник айаннатан тэптэрэн истэ. В. Протодьяконов
3. көсп. Туох эмэ куһаҕаҥҥа оҕустар, тэбилин, туох эмэ содулун бил. ☉ Попадать в какую-л. неприятную ситуацию по глупости, неопытности
   Айаал курдук алдьархайга тэптэрбит элбээтэ. Суорун Омоллоон
   Арыт киһи, эдэригэр тэптэрэн, үчүгэйин-куһаҕанын араҥалаабакка, туохха тиэрдиэн тойонноон көрбөккө, умсугуйар үгэстээх. Н. Якутскай
   Хонтуо куоракка университетыгар үөрэҕэр киириэхтээх этэ да тэптэрдэ. Е. Неймохов
4. көсп., кэпс. Ким эмэ тугу эмэ саҥарарын, гынарын сэҥээрэн, туохха эмэ (үксүгэр соччото суохха) киксэр. ☉ Подстрекать кого-л. на что-л., поощряя, одобряя его поступок, действие (обычно предосудительные)
   [Байбал:] Мэниги, акаарыны, буойуоххун, үөрэтиэххин билиминэ, тэптэрэ олороҕун. А. Софронов
   Тэптэрдэх аайы тэбиэһирэн, Билбитин бэйэтигэр туппат киһини Ол иһин күөрт айах дииллэр ини. Р. Баҕатаайыскай. Сайаҕас, дьэллэм тыллаахөстөөх, көрсүө көрүҥнээх киһи үксүн наар сэҥээрэр, дьонун тэптэрэн кэпсэтиннэрэ олордо. Тумарча
   ♦ Очурга оҕустарымаҥ, <тэхтиргэ тэптэримэҥ> көр оҕустар
   [Киристиинэ:] Оҕолоруом, очурга оҕустарымаҥ, тэхтиргэ тэптэримэҥ! Суорун Омоллоон
   Тайахха тэптэр көр тайах II. Ол оҕонньор, кырдьан буорайан-дьаарайан, тайахха тэптэрэр буола сылдьан балыктыыр. Саха сэһ. II
   Бэл, маннык аарыма кырдьаҕастар, тайахтарыгар тэптэрэн, мин лиэксийэбин истээри кэлэллэриттэн, улаханнык сэргэхсийэн эгди буоллум. И. Семёнов. Тэптэрэн биэр — кими эмэ туохха эмэ (үксүгэр соччото суохха) киксэрэн биэр. ☉ Подстрекать, побуждать кого-л. к какому-л. действию, поступку (обычно неблаговидному, предосудительному)
   Сеня, сөхпүттүү саҥа аллайбахтаан, киһитин өссө эбии тэптэрэн биэрэр. Н. Лугинов
   Омунугар өрүтэ ыстаҥалыыр, ону тэптэрэн биэрдэхтэринэ, Оппоос эбиллээбиллэ барар, үөрэр-көтөр. «ХС»
   Тэхтиргэ тэптэр — очурга (олох очуругар) оҕустар диэн курдук (көр оҕустар). Тэхтиргэ тэптэрэр, очурга оҕустарар да кэммитигэр уоттаах тапталбыт күүскөмө буолуохтун, өй-санаа салгыахтын. С. Никифоров
   ◊ Дэлби тэптэр көр дэлби
   Дөрүндөрүн дэлби тэптэрэр тыастар ньиргиһэллэр. И. Данилов
   Иэскэ тэптэр — иэскэ киир (бар) диэн курдук (көр иэс). Кыһыҥҥы кыһалҕаттан дьон иэскэ тэптэрэллэрэ, баай хабалатыгар хаптараллара. ССЛИО

туохт.
1. Баран, сыҕарыйан, тарҕанан ханна, туохха эмэ кэл. ☉ Идя, двигаясь в каком-л. направлении, достигнуть чего-л., дойти
Кинилэр тыа саҕатыгар тиийбиттэр. Суорун Омоллоон
[Суор] ханна эрэ ыраах тиийэн түстэ быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Ырыам миэнэ ыраах тиийдин. Күннүк Уурастыырап
Салгыны сатарыйан сөмөлүөт мотуорун тыаһа бу тиийэн кэлбитэ. Н. Якутскай
Холбуйатыгар уот тиийэн хаппаҕын сиэн буруолата сытар. Т. Сметанин
△ Туһааннааҕын бул (кимиэхэ, туохха эмэ туһаайан саҥарбытыҥ, эппитиҥ). ☉ Доходить до адресата (о благопожелании, проклятии)
Мин алгыһым эйиэхэ тиийдин! Н. Лугинов
«Эн эрэйдээх кырыыһыҥ син-биир тиийиэ суоҕа», — диэтэ кини. М. Доҕордуурап
Никандрга ити тыл тиийдэ быһыылаах, саҥата суох хараҥаҕа мэлис гынан хаалла. А. Кривошапкин (тылб.). / / Өйгөр оҥорон көрөн эбэтэр түһээн ханна эрэ баар буолан хаал. ☉ Оказаться, очутиться где-л. (в мыслях, во сне)
Им-дьим ортотугар Микиитэ …… кинигэтин ааҕан, атын дойдуларга-дьоннорго тиийэн олорор. Амма Аччыгыйа
Ааҕааччыам, тиийиэх биһиги Муустаах муора биэрэгэр, Кыайыы иһин силлиэлиин Бар дьон тустар сиригэр. С. Данилов
Мин Москваны киинэҕэ көрдөхпүнэ, түүнүгэр түһээн онно тиийбит буолабын. М. Доҕордуурап
2. Хайа эмэ кэмҥэ, туох эмэ түгэҥҥэ диэри тыыннаах буол, баар буол. ☉ Проживать, доживать до какого-л. срока, времени, события
Сайыҥҥа эрэ тиийдэрбит, оҕобут айаҕын үлэлээн дуу, бултаан балыгынан дуу төлүө этибит. Н. Якутскай
Оҕом онтон ыла турбакка көҕүс ыарыы буолан, муҥ бөҕөнү көрөн, үһүс сылыгар тиийэн өлбүтэ. Эрилик Эристиин
Дьиҥэ бачча сааспар тиийиэм, олоҕу олоруом, ону-маны көрүөм диэн санаабат этим. В. Протодьяконов
3. Ханнык эмэ кэриҥи сит, ханнык эмэ кэриҥҥэ тэҥнэһэр буол. ☉ Достигать какого-л. определённого предела, доходить до какого-л. уровня
Уонча сааспар тиийиибэр ийэм өлөн хаалбыта. Эрилик Эристиин
Батальоҥҥа тиийэр ахсааннаах бартыһааннар этэрээттэрэ аармыйа ыстаабыгар соһуччу саба түһүүнү оҥордулар. Т. Сметанин
Бэрбээкэйдэригэр тиийэр хара дьууппалаах, кылгас сонноох дьахталлар. Н. Габышев. / / Туох эмэ түмүктээх буол, тугунан эмэ түмүктэнэр буол. ☉ Достигать какого-л. результата, иметь что-л. в результате
[Пётр Белолюбскай:] Оок-сии! Ол мин балтым эрэйдээх туох буруйдааҕар, туох аньыытыгар бу айылаах саакка-суукка тиийдэҕэй? П. Ойуунускай
Этиһиигэ тиийдилэр, Иҥин-дьүһүн дэһистилэр, Илгитиһэн кэбистилэр. П. Тобуруокап
Күрээн, суол оймооҥҥут, Күлүүс хаайыытыгар тиийиэххит. С. Васильев. / / Кимиэхэ эмэ тэҥнэс, тэҥнээх буол (үксүн буолб. ф-ҕа тутлар). ☉ Равняться на кого-л., сравниваться с кем-л. (обычно употр. в отриц. ф)
Эйиэхэ тиийэр кийиит биһиги аймахха суох. Далан
«Бу уол ийэтигэр тиийиэ дуо», — диэн таарыйа миигин хомуруйан ылаллара. И. Гоголев
[Дьахталлар] бары туох эрэ итэҕэстээх, Оксанаҕа дьүһүннүүн, быһыылыын-тутуулуун тиийбэккэ дылы этилэр. Суорун Омоллоон
4. Туох эмэ нааданы, көрдөбүлү ситэри толуйар ахсааннаах, кээмэйдээх, кыахтаах буол. ☉ Быть достаточным, иметься в необходимой мере, в нужном количестве
«Быйыл оппут да тиийээ ини», — диэтэ Доромоон, дэлэгэй киһи быһыытынан үөрэ-көтө. Күндэ
Үрэх суолугар киирэн баран, Микиитэ ой дуораана тарҕанарын кэрэхсээн, күүһэ тиийэринэн улаханнык ыллыы истэ. Амма Аччыгыйа
[Петя:] Саха өрөспүүбүлүкэтэ сүөһүнэн олорор ааттаахпыт, ол да буоллар арыыбыт, эппит тиийбэт. С. Ефремов
5. Тугу эмэ хайаан да оҥорорго күһэлин. ☉ Быть вынужденным сделать, совершить что-л. «Чэ, сатыы барарбытыгар тиийэбит», — диэбитэ кини. Суорун Омоллоон
Тойон суоһуттан-суодалыттан төһө да толлубутун иһин, Бурхалей аккаастанарга тиийдэ. Эрилик Эристиин
Сергей мух-мах барбыта, ол эрээри кэпсииригэр тиийбитэ. В. Гаврильева
6. кэпс. Өйгөр киирдин, өйдөө. ☉ Проникать в сознание, вызывать отклик, доходить
— Киһи сотору өссө атын планеталарга көтүөҕэ. — Һы, ол эйиэхэ субу тиийдэ дуо? Өр айаннаабыт доҕор. Н. Лугинов
Кэмэндээн ити этиитэ Сидор Бакланов өйүгэр тиийдэ быһыылаах. Н. Якутскай
♦ Аҥаар да атаҕар тиийбэт көр аҥаар
Ананий аҥаар да атаҕар тиийбэт эрээри, Ананийдаан сииллэр. М. Доҕордуурап
Илиитэ тиийбэт көр илии. Биһиги сорох биллэр-көстөр прозаиктарбыт уонна поэттарбыт суруйууларыгар тылбаасчыттар илиилэрэ букатын да тиийбэт. «ХС»
Мин илиим тиийбэтэ суох курдук саныырым да. «ХС»
Илиитэ тиийдэ көр илии. Илиитэ тиийдэ да уол иирбит курдук буолла. Амма Аччыгыйа
Эмиэ илиитэ сурукка тиийдэ. Н. Габышев
Хомунардыы тэринэн, сэбин-сэбиргэлин сыҕарыталаата, өтүйэлээх балтатыгар кытта илиитэ тиийдэ. «ХС»
Муннуҥ тыаһа муораҕа тиий көр мурун. Сылайбыт дьон утуйан хайыы-үйэ муннуларын тыаһа муораҕа тиийдэ. И. Никифоров
Өлөксөөстөөх утуйан муннуларын тыаһа муораҕа тиийдэ. Г. Нынныров
Муҥур уһукка тиий (киир) көр муҥур. Муҥу-сору көрөммүт, Муҥур уһугар тиийэммит …… Иэскэкүүскэ киирэрбит, Иҥиир тараһа буоларбыт. С. Васильев
Муҥур уһукка тиийэн, эдьиийэ эрдэ төрөөбүт уонна хойут төрүүр уулаах ынахтары солбуһуннара сылдьан көлүйэргэ дьаһал биэрбитэ. Н. Босиков. Санаата тиий- бэт — санаатыгар да кыайбат, сиппэтхоппот. ☉ Даже в мыслях не мочь достигнуть чего-л.
Бу хаһан бар дьоҥҥо дьоллоох олох күнэ тахсыах бэйэтэй? Санаатахпына санаам тиийбэт, өйдөөтөхпүнэ өйүм хоппот. Суорун Омоллоон
Бу күөл хомуһа, лаҥхата кус оҕотугар кириэппэс тэҥнээҕэ, хайа да бэйэлээх сааһыт санаата тиийбэтэ, оннооҕор сиэмэх көтөр кынаттаах бииһэ сатаан бултаспаттар. С. Никифоров
Санаата тиийэр көр санаа II. [Хаалдьыт:] «Уруккуттан санаам тиийэрэ гынан баран, оҕолоро сириксэнэ бэрт дииллэриттэн чаҕыйан олорбутум», — диэхтиир. А. Софронов
Тиийбэт тирии, тарпат тараһа буол көр тарт. Былыргы олоххо элбэх оҕолоох саха киһитэ быстар дьадаҥы, тиийбэт тирии, тарпат тараһа буолан …… олороохтуура. В. Протодьяконов
Дьоннор ити курдук артыалга киирэн байантайан эрэллэр, оттон кинилэр буоллахтарына сыл аайы тиийбэт тирии, тарпат тараһа буола олороллор. АДП КБ. Тиис-тыҥырах тиийэринэн — төһө кыалларынан, кыах баарынан. ☉ Насколько хватит сил. Быйыл соҕотоҕун оттоон, тиис-тыҥырах тиийэринэн муҥнанна. Тоҥор-ириэнэҕэр тиий — тугу эмэ тиһэҕэр тиийэ быһаар. ☉ Доводить что-л. до логического конца
Киргиэлэй холкута эбитэ буоллар тоҥоририэнэҕэр тиийэн баран уурайыах киһи, холкуос мунньаҕын тэрийээри иһэр буолан, ааһарга тиэтэйдэ. Д. Таас
ср. др.-тюрк. тег ‘доходить до чего-л., достигать чего-л., прийти к чему-л.’, алт. тий ‘касаться, трогать, попадать’