саҥа алл., сыһыан холб. Этиллибит уонна этиллэр санааны абааһы көрөн утаран, сэмэлээн «сиэргэ баппат, айыылаах» диэн сөбүлээбэт сыһыаннаһыыны көрдөрөр. ☉ Выражает отрицательное эмоциональное отношение к высказываемой мысли как предосудительной, грешной (соотв. да что ты, грех какой, грешно ведь, господи)
«Күтүр, айыы даҕаны, киһи өлбүтүгэр тугу үөрдэҥий?» — диэн ийэм мөхпүтэ. Н. Заболоцкай
Айыы даҕаны, сатана кыыһа ону-маны санаатым ээ... Л. Попов
Айыы даҕаны, кэбис, маннык буолбатын. Бэйэ тыыныгар бэйэ өстүйүө суохтаах. «ХС»
△ Сорох этиилэргэ саҥа аллайыы суолтата лаппа күүһүрэр. ☉ В некоторых контекстах имеет более яркий междометный оттенок
«Айыы даҕаны!» — Харытыана эмээхсин хаһыыра түһэр. Н. Якутскай
Айыы даҕаны! Куттаныам суоҕа. Ыга тутуом. Хайа өлүүтэй, биир ньылбаны кыайан туппатамый! Н. Заболоцкай

көр баҕар буоллун
Көрдөрөбүн дуо ону, биир түгэни?.. Кэбис даа, билэбит да? Баҕар буоллун даҕаны. В. Ойуурускай

биирдэ да диэн курдук. Оҕолор биирдэ даҕаны Москваҕа сылдьыбатахтар

көр бу да киһини. Бу киһи даҕаны, бэйэҥ-бэйэҕинэн итинник халлаан кэпсээнин итэҕэйбит үһүгүөн
□ Хаарыан быам! Бу киһи даҕаны. Күннүк Уурастыырап

туттул. сыһыан холб. Сэрэйиилээх сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает согласие с предположением (возможно и так). Буоллаҕа даҕаны, кыһалҕа туохха күһэйбэтэ баарай
□ Буоллаҕа даҕаны, аччык үлүгэрэ бэрт буоллаҕа. Эрилик Эристиин

туттул. сыһыан холб. Кэпсэтээччи этиитин аахсан, киниэхэ эппиэттээн сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает согласие с уступкой говорящего как ответ на слова собеседника (ну ладно, так и быть)
Буоллун даҕаны. Аһыыр — мас кэрдэр буолбатах. С. Ефремов
Чэ, баҕар буоллун даҕаны. Н. Габышев
Буоллун даҕаны, барыах. Герой о. Чэ, бэйи, буоллун даҕаны..
Кэпсиим дуу... В. Яковлев
♦ Буоллун хааллын диэн — улаханнык кыһаммакка, кичэйбэккэ. ☉ На живую нитку, на живую руку
Хайа да үлэҕэ ис сүрэҕиттэн ылсыһара, тугу да буоллун хааллын диэн толорбот этэ. П. Аввакумов

сыһыан холб.
1. Инники санаа, кэллиҥҥи этиллибиттэн көрдөххө, толору өйдөнөр, сокуоннай буолуохтаах эбит диэн сыаналааһыыны көрдөрөр. ☉ Выражает оценку говорящим предшествующей мысли как вполне понятной, закономерной и должной, исходя из содержания последующего высказывания (конечно, разумеется, да и понятно)
Кини санаата көнньүөрбүтэ сүр, буолумуна даҕаны, улахан үөр бөрөттөн кырдьаҕас ийэлэрэ уонна икки оҕо бөрө эрэ хааллылар, олор оччо кутталлара суох. «ХС»
Кырдьык, быһыыта, кырдьан эрэбин дуу, тугуй? Буолумуна даҕаны. Бэл, үөрэппит оҕолорум төһө эмэ сааһырдылар. Софр. Данилов
Улугурбут курдук, буолумуна даҕаны, сылайдаҕа. Н. Габышев
2. Саҥарааччы үгэргээһинин көрдөрөр. ☉ Выражает иронию говорящего (а как же)
[Ваня мунньаҕы] куоҕайбыт үрүҥ моойдоох кыыһы кытта сэһэргэһэриттэн ордон истибэтэ. Буолумуна даҕаны, кыыс барахсан нарына бэрдэ. Амма Аччыгыйа
Буолумуна даҕаны, мааны, быраас кэргэннээх киһи үөрэҕэ суох ийэтин ахсарыа дуо? «ХС»

I
да
II
ситим т.
1. Төннүктүүр салаа этиилэри уонна араарыллыбыт бөлөхтөрү тутаах этиигэ холбуурга -тар формалаах болдьуур киэби кытта туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения уступительных придаточных предложений и оборотов к главному предложению, примыкая к глаголу в форме условного наклонения на -тар (хоть, хотя)
Турахин, тыла булдьуруйдар даҕаны, аргыһыгар элбэҕи кэпсээн барда. Эрилик Эристиин
Ыксаатарбыт даҕаны, аһыыр кэм буолла буолбат дуо? С. Ефремов
Санаарҕаатар даҕаны, баран иһэр. Н. Габышев
2. Болдьох-төннүктүүр суолталаах салаа этиилэри, араарыллыбыт бөлөхтөрү тутаах этиигэ холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения условно-уступительных придаточных предложений и оборотов к главному предложению (если, хоть и)
Өҥ кэллэҕинэ даҕаны, биһиэхэ оттуур ходуһа санаатынан баар буолан кэлиэ суоҕа. М. Доҕордуурап
[Оҕолор] биирдэрэ биирдэригэр баран биэс-алта хонон хааллаҕына даҕаны, дьонноро мөхпөт этилэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
Дьэ уонна кэллэхтэринэ даҕаны, бандьыыттар биһигиттэн туохпутун былдьаан-талаан барыахтарын сөбүй? Н. Заболоцкай
3. Төннүктүүр-утарар суолталаах салаа этиилэри, араарыллыбыт бөлөхтөрү тутаах этиигэ холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения уступительно-противительных придаточных предложений и оборотов к главному предложению (хотя..
но). [Дуолан Хара:] Мин эйигин күн аайы харахпынан Кымыс курдук киллиргэччи Ыймахтыыбын даҕаны, Хараҕым утаҕа хана илик. И. Гоголев
Лаампалары эҥиннэри барытын эргийдэ даҕаны, биллибэт. Эрилик Эристиин
Сайын аайы булуус туһунан айдаарабыт даҕаны, тылбыт таах хаалар. «ХС»
4. Биир уустаах чилиэннэри кэккэлэччи аҕалан ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для соединения однородных членов предложения при перечислении (и)
Кини миигиттэн кыра даҕаны, мөлтөх даҕаны. Амма Аччыгыйа
Биир саас Манчаары ийэтэ аһыырынан даҕаны, отунан даҕаны олох быстан хаалбыт. МНН

сыһыан холб.
1. Хайҕаан сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает одобрительное согласие говорящего (и не говори, вот именно)
Ээ... диэбэт даҕаны, быһаас биирдэ сүтэн баран көстүбүт оҕо... П. Аввакумов
- Биһиги олорон хаалаары гынныбыт. Айаннаан иһэн кэпсээ, суол уһунун кылгатыах. - Диэбэт даҕаны, - диэбитинэн сылбырҕатык тура эккирээтэ. «Кыым»
2. Этиллэр санааны эмискэ өйдөөн кэлиини көрдөрөр. ☉ Выражает неожиданное, моментальное припоминание того, о чем говорится в высказывании (да, кстати).

көр диэбэт даҕаны
1.
- Быһыт оҥорбут киһи, уу бөҕөнү килэһитиэ эбит. - Диэмэ даҕаны. М. Доҕордуурап
- Ол аата эр киһи! - Диэмэ даҕаны! Н. Заболоцкай
- Оо, сатал киһи эбит. - Диэмэ даҕаны, саталлаахтар саһыл саҕаланаллар. «ХС»

киһи да күлэр

көр муҥ да буолар эбит
Муҥу даҕаны, хаһан билбиткөрбүт киһиттэн харчы көрдүүр, ити. «ХС»

өстүбэһи даҕаны

сыһыан холб. Этиллэр санаа чахчылааҕын «оннук да буолуо» диэн бигэргэтии. ☉ Выражает уступительно-утвердительную оценку достоверности высказываемой мысли: так-то
Таах даҕаны, бэрт өйдөөх-төйдөөх уол. И. Семёнов
Таах даҕаны, эйиэхэ, кыыс оҕоҕо, улахан ыарахан үлэ буолуохтаах. «ХС»
Таах даҕаны, кэргэннэниэхпин бэркэ дураһыйабын эрээри, кыыстан куттанарым бэрт эбээт. ССХУо

саҥа алл. сыһыан холб.
1. Сөҕөн-махтайан этиини көрдөрөр. ☉ Выражает восторг и изумление говорящего (о как, надо же!)
Эмиэ даҕаны, киһи бөҕө буолар эбит! Эмиэ даҕаны, Икки атахтаах, Биэс бэһиэйэхтээх, Эт мэйиилээх, Эгэлгэ санаалаах Эрийэн-буруйан, Эриэккэстээн, эгэлгэлээн Тэрийэр да буолар эбит! С. Зверев
2. Сиилээһини көрдөрөр. ☉ Выражает осуждение говорящего (ну и ну!). Эмиэ даҕаны, утуйдаҕа кытаанаҕын! Эмиэ даҕаны, тойоттору эрэ кытта дорооболоһор дии!
□ Эмиэ даҕаны, Хара муораҕа эрэ барбыт киһи сынньаннаҕай! «ХС»

көр диэбэт даҕаны
1.
— Өйдөөх тииҥнэр эбит! — Этимэ даҕаны, бэйэм да сөхтүм. Н. Заболоцкай
— Бу баҕайылар халаатаһан түһэн тоҕо сүрдэрэй. — Этимэ даҕаны. С. Никифоров
«Этимэ даҕаны», — суоппар холкутук хардарар. «ХС»

тыаһы үт. туохт.
1. Оҕус мөҥүрүүрүн курдук бөөҕүнэс саҥата таһаар. ☉ Издавать низкий протяжный звук, похожий на рев быка. Аттыбар турар ньирэй бөө диэтэ
2. көсп., кэпс. Мин эрэ диир курдук, дьону утары көрдөрбөккө, аҥаардастыы баһылаа эбэтэр оннукка дьулус. ☉ Требовать от других и поддерживать беспрекословное подчинение себе, считая главной собственную персону
[Былаас:] Кууһуманы кулаак оҥорбуттар дуо? [Дьуона:] Оҥорон буоллаҕа дии. Чэ, буолан да көрдүн. Чааһын бөө диэн олорбут киһи этэ. А. Софронов
[Далбарай] үйэлээх сааһыгар «бөө» диэн олорбут, буруйу ылыммат киһи. Н. Босиков
Соҕотох киһи «бөө» диэн талбытынан дьаһайар кэмэ уурайан, көҥүллүк тыынар үтүө күннэрэ үүммүттэрэ. Ф. Постников

тыаһы үт. туохт. Курупааскы эҥин саҥатын үтүктэн саҥар. ☉ Подражать крику куропатки
«Бээх» диэт, хаартан хап-хара көтөн тахсыбытыгар сүрэҕэ хайдан өлө сыста. Болот Боотур

туохт.
1. Санааҕын тылынан саҥаран эт. ☉ Устно, словесно выражать мысли, сообщать
«Хайдах өҥнөөхтөрүй?» - дии оҕуста кыыс. Күндэ
Кеша эмиэ тугу да саҥарыан булбакка: «Мин билиэккин аҕаллым», - диэтэ. Н. Заболоцкай
«Ээ, Быттааны Сүөдэр оҕото, Манчаары оҕо киирэн олорор», - диэбиттэр дьон. МНН
2. Саҥа таһаар, туох эмэ дорҕоонун таһааран саҥар (киһи, харамай туһунан). ☉ Издавать, произвести звук, подавать голос (о человеке, животных)
Силип «һуук» диэт эргиллэн иһэн, халтарыйан тиэрэ кэлэн түһэр. М. Чооруоһап
Кеша аттыгар сытар мутук сыыһын ылаары илиитин көтөҕөн эрдэҕинэ, чыычааҕа «чырып» диэт, көтөн хаалла. Н. Заболоцкай
[Тугут] өссө саҥалаах: «Ав-ав-ав», - диир. Н. Тарабукин (тылб.)
3. Ааккын эт, ааттаа. ☉ Произнести имя, название; называть, называться. «Сааһынан сөп түбэһэр эбит! - диэн Кууһума суруксут сэҥээрэр - Аата ким диэний?» Н. Якутскай
Мин Мария Үчүгээйэбэ диэммин. Бу дьиэҕэ олоробун. С. Ефремов
Күһэҥэй диэммин. Былыр соҕуруу Бүлүүгэ олохтоох, төрөөбүт төрүт буордаах этим. Дьүөгэ Ааныстыырап
4. көсп. Туох эмэ диэн өйгөр быһаар, санаа. ☉ Полагать, думать о чем-л., иметь какое-л. мнение
«Билигин булуохтара суоҕа диигин дуу?» - диэн сахалыы билэр киһи иилэ хабан ылан ыйытар. Н. Якутскай
Биллэрбэккэ муҥхалаатаҕа диэҕэ диэммин, бу эйигин ыҥыраары таарыйдым. Күндэ
«Эйиэхэ Ньургуһуну ыйытаары гынабыт. Ону туох диигин?» - диэн, үүт иһэ-иһэ, [Нараҕан оҕонньор] кэпсии былаастаан ыйыта олорбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
◊ Диэмэ (этимэ) даҕаны кэпс. - сөпкө этэҕин, мин да оннук саныыбын (этээччини кытта толору сөбүлэһии). ☉ И не говори (выражение полного согласия с говорящим)
- Ол хара түөкүн, күрүөһүт сүөһүнү тоҕо босхо дьаарбайтаран, дьону айматар? - Дьэ, диэмэ даҕаны, баар эрэ бурдугум этэ. А. Софронов
- Бу үрэх намыһах кытыла ыарҕата суоҕа буоллар, быһыт оҥорбут киһи, уу бөҕө килэһитиэ эбит. - Диэмэ даҕаны! М. Доҕордуурап. Диэххэ сөп - итинник быһааран, түмүктээн этиэххэ сөп. ☉ Можно сказать, можно прийти к такому выводу
Кырдьыга, холкуоһу Хандыы салайан олорбута диэххэ сөп. А. Федоров. Биһиги Илии Үлүппүппүтүгэр кырса бэркэ тохтоото диэххэ сөп. «ХС». Инньэ диэмэ - итинник саҥарыма (киһи санаата оонньоотоҕуна өй-төй угарга этиллэр). ☉ Не говори так (так говорят человеку, лишившемуся душевного равновесия, с целью образумить его)
Ээ, кэбис, инньэ диэмэ, олус улаханнык сананыма, хайа, эйиэхэ сөптөөх киһини буланталан, оҥорон киллэриэхтэрэ. Ньургун Боотур
Инньэ диэмэ. Эн туох сыыһалааххын, туох алҕастааххын холкуостаахтар быһаарыахтара. С. Ефремов. Туох да диэ - тугу баҕарар саҥар; туох баҕарар диэн таайа сатаа (онтон туох да уларыйбат). ☉ Что ни говори, как ни прикидывай (ничего не изменится); говори что хочешь
Чэ, туох да диэ, ити эн дьыалаҥ буолбатах. С. Ефремов
Чэ, туох да диэҥ, кыыскыт оскуолаҕа тардыллыбыта буолуо! Н. Заболоцкай
тюрк. тэ

ситим сыһыан холб. Урут этиллибиккэ сөбүлэһэр - утарар икки ардынан сыһыаны эрэмньилээх буолуу дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает уступительно-противительное отношение к ранее сказанному с оттенком уверенности (как ни говори)
Диэбит-диэбэтэх иһин, мин күһүҥҥү кэми олус таптыыбын. Диэ-диэбэтэх иһин, Сэмэн сүөһүтэ сыл тахсыбыт буолуо. ГНС СТСДТ

туттул. сыһыан холб. Кэпсэтээччи болҕомтотун тардан, этэр санаа дьиҥнээҕин, суолталааҕын бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Употребляется для привлечения внимания собеседника к сообщаемому и придания высказыванию доверительного, значимого характера (видите ли, ты пойми)
Дьэ диэ, бу төрөөбүт буортан ордук ахтылҕаннаах туох да суох. А. Сыромятникова
Дьэ диэ, олох, киһи итинник айыллыбыт, мунар-тэнэр элбэх, эн тукаам, барытын көрөр буолуоххун сөп. «ХС»
Дьэ диэ, биһиги да дьонтон хаалсыбат дьоммут. «ХС»

туттул. сыһыан холб. Этиллэр санаа хайдах да эргит-урбат, син биир оннук диэн бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает то, что высказываемая мысль с точки зрения говорящего такова вопреки иным суждениям (что ни говори)
Туох да диэ, син биир үчүгэй бырайыак. Н. Лугинов
Чэ, туох да диэ, аны саас бэйэбинэн суорумньу буолан көрүөм буолуо, оттон. Кустук
Туох да диэ, быйыл ыһыыны эрдэ бүтэрэр буоллубут. «Кыым»

туохт.
1. Кыра синньигэс саҥаны таһаар (хол., чыычааҕы, кутуйаҕы этэргэ). ☉ Издавать тихий писк (напр., о птичке, мыши)
[Туораах — кутуйах аата] кыараҕас хараҕынан кылап гына көрдө уонна мөлтөхтүк тиһэх саҥатын чып диэтэ. Т. Сметанин
2. көсп., кэпс. Кыратык, биир эмэ тылы саҥар. ☉ Сказать совсем немного, обронить несколько слов
— Дьэ, аны биирдэ чып диэн көр эрэ! — дии-дии, Серкин, сутуругунан уолу сирэйин сыҕайар. Н. Якутскай
Төһө да тугу эмэ сэһэргии түс диэн көрдөспүттэрин иһин, букатын чып диэбэккэ, көннөрү мүчүк эрэ гынан, күлэн кэбиһэрэ. А. Сыромятникова
ср. тюрк. чып, жыв ‘чириканье’

1) см. да 1 1—7, 2 3; 2) образует модальные словосочет.: диэмэ (или этимэ) даҕаны ! и не говори! (согласие с говорящим); буоллун даҕаны ладно, пусть и так (согласие говорящего); буолумуна даҕаны конечно, так и должно быть (убеждение говорящего); син (или сөп ) даҕаны ну ладно (выражение согласия с оттенком вынужденности); айыы даҕаны ! что ты! (удивление, неодобрение, осуждение).

1) говорить; сказать; онуоха инньэ диэтэ на это он ответил так; инньэ диэмэ не говори так; туох диигин ? что ты говоришь?; инньэ диэн баран или инньэ диэт сказав это, так сказавши, с этими словами; туох да диэ говори, что угодно (мне всё равно); ити туох диэтэҕэй ? что он этим хочет сказать?; миигин бар диэҥ говорите мне "уходи" (так замешкавшийся путник напоминает остающимся, что ему давно пора ехать); хата инньэ диэ (вот) так и скажи; ол-бу диэбэккэ без лишних слов, без разговоров (делай что-л.); 2) считать, думать, полагать; сарсын барыам диибин я думаю ехать завтра; манна баттыам диэбитим я рассчитывал застать его здесь; бу сөп буолуо диибин думаю, что этого будет достаточно; барыам диэн маскын бараама погов. думая ехать, не сжигай всех дров (вдруг передумаешь ехать; т. е. нужно быть дальновидным и расчётливым); 3) называть, именовать; ытым (аата ) Харабыл диэн мою собаку зовут Страж; Уйбаан диэммин меня зовут Иван; туох диэн (ааттаах ) таҥаһый ? как называется этот материал? # диэбиккэ дылы а) как говорится, как говорят; буруй эрэ Моттойоҕо диэбиккэ дылы посл. как говорится, на бедного Макара все шишки валятся; б) и не говори! (выражение согласия); диэбит да баар ини как не сказать (об этом); диэбэт (или диэмэ , диэминэ ) (эрээр ) даҕаны или диэ даҕаны , диэх да баар и не говори, ещё бы; вот именно, вот тото ; олус ыарахан дуу ? очень тяжело, да? — Диэбэт даҕаны ! Ещё бы!

conj. both…and

v. to say