несов. 1. (не переставать, не прекращаться) бара тур, салҕанан бара тур; 2. (длиться) бар, устата буол; молчание продолжалось недолго саҥата суох олоруу өр барбатаҕа.

делать что-л. в течение всего дня (беспрерывно); продолжаться, длиться весь день; күнү күннүктээн үлэлээ = а) работать целый день; б) работать целыми днями; самыыр күннүктээн түстэ дождь шёл весь день.

несов. 1. (о человеке, животном) бар, ис; идти вперёд инники бар; идти рядом кэккэлэһэ ис; идти гулять күүлэйдии бар; 2. (о средствах передвижения) бар, аттан; поезд идёт в пять часов поезд биэс чааска барар; наперерез пароходу идёт лодка пароход иннин быһа оҥочо иһэр; 3. (быть в пути) айаннаа; письмо долго идёт сурук уһуннук айанныыр; поезд идёт пять часов поезд биэс чаас айанныыр; 4. (доставляться) кэл; чай идёт с Кавказа чэй Кавказтан кэлэр; 5. (приближаться) ис, кэлэн ис; весна идёт саас иһэр; 6. (течь, исходить, распространяться) кэл, таҕыс; иһилин (о слухах и т. п.); из раны идёт кровь бааһыттан хаан кэлэр; от этих цветов идёт приятный запах бу сибэккилэртэн үчүгэй сыт кэлэр; 7. (входить, влезать) бар, бат, киир; пробка дальше не идёт бүө мантан ордук киирбэт; 8. (пролегать) бар, аас; эта дорога идёт лесом бу суол тыанан барар; 9. (об осадках) түс; вчера шёл дождь бэҕэһээ самыыр түспүтэ; 10. (о времени) бар, ааһан ис, баран ис; время идёт быстро күн-дьыл түргэнник барар; 11. (о механизмах) бар; часы идут точно чаһы сөпкө барар; 12. (совершаться, иметь место) бара тур, буола тур; идут переговоры кэп-еэтиилэр бара тураллар; 13. (развиваться в каком-л. направлении) баран ис; идти к коммунизму коммунизмҥа баран ис; 14. за кем--чем (следовать кому-чему-л.) бар, батыс; идти за своим учителем бэйэҥ учууталгын батыс; 15. (поступать куда-л.) бар, киир; идти в военное училище байыаннай училищеҕа киир; 16. (находить сбыт) бар; этот товар хорошо идёт бу табаар атыыга үчүгэйдик барар; 17. (требоваться, употребляться) бар, туттулун; на культуру риса идёт много воды риһи үүн-нэриигэ элбзх уу барар; 18. (быть к лицу) бар, сатан; эта шляпа ей идёт бу сэлээппэ киниэхэ барар; 19. (длиться, продолжаться) баран ис; шёл 1961 год 1961 сыл баран испитэ, 1961 сыл этэ; 20. (проявить готовность) бар, киирин; идти на компромисс компромиска бар; # идёт! (ладно, согласен) сөп!, буоллун!; идти на удочку 1) (о рыбе) хап; 2) күөгүгэ түбэс, албыҥҥа киир; из головы (или с ума) не идёт өйтөн тахсыбат; на ум не идёт өйүм барбат, өйүм сыстыбат; куда ни шло буоллун даҕаны, өссө буоллун даҕаны; идти своей дорогой санааҥ хоту сырыт; идти на убыль 1) (о температуре) намтаан бар; 2) (о воде при наводнении) намтаан бар, түс; идти на что-либо (рисковать) бар, киирин; идти в ногу 1) тэҥҥэ хаамп; 2) тэҥҥэ баран ис, тэҥҥэ үктэс; идти напролом уун-утары барчалаан киир, баламаттаа; идти в гору өрө таҕыс, үрдээ (үлэҕэ, дуоһунаска): идти в дело туһа буол, туһалаа; идти ко дну уу түгэҕин бул, тимир.

туохт.
1. Үөһэттэн улам аллара түһэн ис, дириҥ буол. ☉ Углубляться, стать глубоким, глубже
От сүлбэлэр кэҥээн, дириҥээн көҥүл буолан күүгүнээн Талба өрүскэ түһэллэр. Амма Аччыгыйа
Уута дириҥээн, Витя түөһүн тылыгар тиийтэлээтэ. Н. Заболоцкай
Хаспахтаабытын кэннэ хороон сырыынньа дириҥээтэ, онтон туох эрэ кытаанахха тиийдэ. Т. Сметанин
2. Харах ылбат гына ыраат, кэҥээ (халлаан туһунан). ☉ Становиться обширным, безграничным, не иметь видимого предела (обычно о небе)
Кини үрдүнэн ыраас киэһээҥҥи халлаан көҕөрөн дириҥээн көстүбүтэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Оо, улуутуйар Улуу Куосумас! Төһө даҕаны Үгүрэлии-үгүрэлии үрдээ, Тимирэ-дьиппиэрэ дириҥээ, Тэнийэ-тиириллэ кэтирээ. П. Тулааһынап
3. Уруккутунааҕар иһирдьэ киирбит курдук көрүҥнэн, ордук биллэн көһун (хол., сирэй мырчыстаҕаһа). ☉ Становиться глубже, четче, прочерчиваться (о морщинах)
Лебедева суумкатыттан кыракый сиэркилэтин ылан көрүннэ уонна арбысарбы буолбутун, сүүһүгэр баар урукку сурааһын дириҥээбитин биллэ. С. Дадаскинов
Кырдьан мэрбэстэн эрэр сирэйигэр киэбирии, суодуйуу оннугар, сүүһүн мырчыстаҕастарыгар хара сурааһыннар дириҥээн хаалбыттар. М. Доҕордуурап
Кини кута-сүрэ тостон, сүүһүгэр түспүт сурааһыннар дириҥии тардыллан, биллэ соҕус пуудараламмыт иэдэһин имэринэ …… олордоҕуна, Арамаан Баһылайабыс тахсан барбыта. П. Аввакумов
4. Тугу эмэ толкуйдуурдуу тобулу, кытаанахтык көр (хараҕы этэргэ). ☉ Принимать или иметь задумчивый, сосредоточенный вид, смотреть пристальным, пронзительным взглядом
Кини [Таня] чоруун сирэйэ адьас таастыйбыт курдук, чоҕулуҥнас хара харахтара дириҥээбиккэ дылылар. Л. Попов
Онуоха уоттаах улахан хара харахтара эбии дириҥээн, тугу эрэ толкуйдуур дуу, санааргыыр дуу курдук этилэр. Н. Заболоцкай
5. көсп. Өссө күүһүр, улаат, бэргээ. ☉ Усиливаться (о боли), прогрессировать (о болезни)
Оҕо тыынара улам дириҥээн барда. Н. Заболоцкай
Пьер …… ити ыарыыта урут эмискэ кэлитэлиирин оннугар, өссө иһирдьэ дириҥээн, ааспакка-арахпакка аалар буолан хаалла. Л. Толстой (тылб.)
6. көсп. Күүһүрэн ис, улаат (иэйии, турук туһунан). ☉ Углубляться в себя, погрузиться во что-л. (в свои мысли, переживания - о состоянии)
Кини санааргыыра улам дириҥээн испитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Биһиги бэйэ-бэйэбитин суохтаһыыбыт, ахтыһыыбыт өссө күүһүрбүтэ, ол аайы күндүтүк санаһыыбыт дириҥээбитэ. П. Аввакумов
Макаар, уутугар ылларан, баттаппытынан, улам-улам утуйан барда, ол аайы кини түүлэ улам дириҥээн истэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
7. көсп. Уруккугунааҕар улам сытыырхайан, күүһүрэн ис (туох эмэ дьайыы, сабыдыал туһунан). ☉ Становиться более острым, напряженным, неспокойным, усиливаться (о чем-л. стихийном, грозном)
Дьадьаҥылар маннык кыһалҕаҕа түспүттэриттэн, баайдар кинилэри хайа талбыт хабалаларыгар киллэрэн, баттыгастара ордук дириҥээбитэ. Эрилик Эристиин
[Омук ыраахтааҕылара] Арассыыйа императорын утары ыыппыт сэриилэрэ улам уһаан, дириҥээн иһэр. М. Доҕордуурап
8. көсп. Олус тэнийэн уһаа-кэҥээ (хол., кэпсэтии, мунньах, мөккүөр). ☉ Длиться, продолжаться, затягиваться (обычно о чем-л. слишком долгом или томительном, скучном)
[Ленин] кулаагы кытта мөккүһэр мөккүөрү улаатыннаран, кэҥэтэн, дириҥэтэн иһэр эбит. П. Ойуунускай
Оҕонньоттор кэпсэтиилэрэ ыраатан, дириҥээн истэ. И. Никифоров
9. көсп. Таһымыҥ үрдээ, улам кэҥээ (өй-санаа, билии-көрүү туһунан). ☉ Углублять, повысить (об уровне знания, сознания)
Кэнники киһи олоҕун опыта үксээн, дириҥээн, айылҕаны улам бэйэтэ баһылаан, үлэ-хамнас күүһүнэн уларытар буолан барар. Саха фольк. Билигин олох, хаһаайыстыба кэҥээн, тупсан, киһи өйө-санаата дириҥээн иһэр. Суорун Омоллоон
Киһи …… сайдар, өйө-санаата дириҥниир кэмигэр муҥутаан кэрэтийэр. Н. Лугинов
♦ Хараҕа (хараҕыҥ) дириҥээбит (дириҥээ) - 1) ирдэбилэ, наадыйыыта улаатан, туохха да тук буолбат. ☉ Потребности настолько возросли, что невозможно их удовлетворить
Олохпут төһөнөн сайдар, инники сыҕарыйар да, соччонон дьон көрдөбүлэ улаатан, сахалыы эттэххэ «хараҕа дириҥээн» иһэр. С. Никифоров
Көрөр хараҕа дириҥээбит билиҥҥи үйэ сайдыылаах аар кырдьаҕаһа. Эрчимэн; 2) сөбүлээб. олус иҥсэлээх, ымсыы, харам буол (буолбут). ☉ Становиться очень жадным, скупым
Кутуйах түүлэннэҕинэ тоҥор диэбиккэ дылы, кыра ычалаах киһи байдаҕын аайы хараҕа дириҥээн, харчы кулута буолан барара баар. «ХС»
Хас биирдии хамсааһыны харчынан сэмсэлээһин кини [ыччат] хараҕын дириҥэтэн, ымсыы оҥоруон сөп. ПБН КСКТ

I
туохт.
1. Устаҕынан улаатан ис. ☉ Становиться длиннее, вытягиваться, растягиваться в длину
Саҥа уһаан эрэр күөх от, оҕус тыынарын абааһы көрөн аһарар курдук, үрэл-үрэл гынан биэрэр. Күннүк Уурастыырап
Сыарҕа суола быыстала суох сыыйыллан, уһаан истэ. М. Доҕордуурап
Онно күөх да күөх иирэлэр Уһуу, нуоҕайа үүнэллэр. Итиэннэ ырыа чыычаахтар Эргиччи өрүү элбэхтэр. И. Эртюков
2. Уһуннук, өр кэмҥэ буол, бар (хол., кэми этэргэ). ☉ Длиться, затягиваться (напр., о времени)
Никиитэ туһугар үс ый үс сыл курдук уһаан, хаһан да буолбатах салгымтыалаах сайын ааспыта. Н. Лугинов
Кэпсэтии улам кэҥээн, уһаан, субу сибилигин тирээн турар боппуруоска хабааннаах буолан истэ. В. Протодьяконов
Өймөкөөҥҥө кыһын уһуура биллэр сир, ол да буоллар, быйыл манна саас олус хойутаата. Н. Заболоцкай
3. Ханна эмэ уһуннук сырыт, өр буол, тардылын. ☉ Находиться, оставаться где-л. дольше, чем нужно, задерживаться
Ньукуу атыыһыт уонна Бэдэр Харах кинилэр үүтээннэригэр уһаабыттара. И. Гоголев
Суоппуйа уһаабат, сотору кэлэр уонна кырбас-кырбас буспут уҥуохтаах ынах этэ аҕалбытыттан бэрсэр. С. Маисов
Сайын мин туох эрэ наадаҕа кэлэн, Дьокуускайга уһаабытым. Венера
4. көсп., кэпс. Өссө да уһуннук олор. ☉ Прожить дольше, чем кто-л. Арай, кыыһа кэлэригэр тиийбит буоллун! Төһө эрэ үөрэр, дьоллонор этэ, баҕар, биир эмэ сыл уһуо эбитэ буолуо. М. Попов
Оҕонньор эрэйдээх, оронугар сытыарбыттарын кэннэ уһаабатаҕа. С. Маисов. Оо, оҕонньор эрэйдээх бииргэ кырдьыбыт доҕоруттан хаалан уһаабатах. НТП ТББ
5. тыл үөр. Биир дорҕоонунан эбиллэн биэрэн, уһуннук иһилин (аһаҕас дорҕоону этэргэ). ☉ Удлиняться (о гласном звуке)
Аһаҕас дорҕоон уһаатаҕына уонна дьуптуонунан солбуйдахха, олох атын тыллар тахсаллар. КИИ СТ-2
Аһаҕас дорҕоон уһаатаҕына, тыл суолтата уларыйар эбит диэн түмүккэ кэлэллэр. КИИ МКТТҮө
♦ Буруота уһаабыт — уһуннук олор, уһун үйэлэн. ☉ Жить долго, отличаться долголетием
Кытаат, биэбэкэм, бука диэн кыһан, сатаатар оҕолорум буруолара уһаатын. М. Доҕордуурап
Илиитэ уһаабыт көр илии. «Баҕар, илиим уһаатаҕына, соҕотохто кур түү курдук анньан кэбистэхпинэ — ыт курдук өлөн хааллаҕына, туһам туох буолуой?» — дии санаата. Ньургун Боотур
Эн холбос, биһигинэ суох ыттыы өлүөҥ, бассабыыктар илиилэрэ уһаан турар. И. Никифоров
Кэннэ уһаабыт (ырааппыт), иннэ кылгаабыт (чугаһаабыт) — иннэ чугаһаан (кылгаан), кэннэ ыраатан (уһаан) <иһэр> диэн курдук (көр илин I). Кэннибит уһаан, иннибит кылгаан, Кырдьан бардыбыт диэмиэххэ. Баал Хабырыыс. Соно уһаабыт кэпс. — тиийинэр-түгэнэр буолбут, байылыаттык олорор, кыаҕырбыт. ☉ Жить в достатке, быть обеспеченным, разбогатеть
Суох, син биир үрүҥ күн үтүөтүн көрө иликпин, син биир сонум уһаабат, оһоҕоһум сонообот. Суорун Омоллоон. Тыына уһаата көр тыын II. Киһилэрэ онтон ыла тыына уһаан, үтүөрэн киирэн барбыт
◊ Күн уһаата (уһуур) көр күн
Ити аата, дьэ, күн уһаан, саас чугаһаан истэҕэ. Н. Лугинов
Саас күн ылаарыччы уһаан, дьиэ иһэ дьэҥкэрэ сырдаан, киһи көхсө-быара дьэгдьийиэх курдук буолан турар. Эрилик Эристиин
Сааһыары күн уһаан, халлаан дьэҥкэрбититтэн Амма хайалара туналыһан көстөллөр. М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк., тюрк. уза ‘тянуться’
II
уһаа айах көр айах II
Лочугурас ойуулаах Уһаа айаҕы Уустуктаан субуруттулар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уһаа айах — маһын сааһа туруору гына хаһан оҥоһуллубут кымыс иһитэ. СНЕ ӨОДь
Уохтаах кымыһы Ойуулаах удьаанан Уһаа айах аайы куттулар. ГНА ТС

туохт.
1. Илиигин көннөрөн эбэтэр көтөҕөн хайа эрэ диэки туһаай. ☉ Протянуть руку
Катя сыгынньах ытыһын сулустар диэки ууммута. Н. Лугинов
Арай кыыстыын-уоллуун уонча оҕо, мас сыыһын саа оҥостон иннилэригэр ууммутунан, киирэн кэллилэр. Амма Аччыгыйа
«Аҕал бинтиэпкэбин», — дии-дии пограничник илиитин ууммут. Н. Якутскай
Сүрэҕим сэрэйиитинэн ол дьоллоох күн диэки илиибин ууммуппар, баайдар-тойоттор саа уоһугар миигин туруора сылдьыбыттарын өйдүүбүн. С. Ефремов
2. Илииҥ тиийэр сиригэр кимиэхэ эмэ тугу эмэ тиксэр, биэр. ☉ Протянув руку, передать, отдать что-л. кому-л.
Таба саҕынньахтаах, хойуу бытыга бүтүннүү кэлимсэлэһэ муус кырыа буолбут кырдьаҕас киһи массыына үрдүттэн уолга кыра чымадааны уунан биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Чыычаах [киһи аата] оҕо сутуругун саҕа тэскэҕэр сарыы саппыйаны моонньугар быалаан баран кэтэ сылдьарын устан Бэдэр Харахха уунна. И. Гоголев
Икки киһиттэн аҕа саастааҕа Сүөдэргэ эргэ соҕус бэрдээҥки сааны туттарар, ботуруоннаах батарантааһы уунар. Н. Якутскай
3. Уһаан, тэнийэн биэр (хол., таҥас ту7унан). ☉ Увеличиваться в длину, вытягиваться, растягиваться (напр., об одежде). Өрүү куопта уунар
□ Төһө да ууммутун иһин быстыбат баар үһү (тааб.: чиэрбэ)
Маннык сорох уһун этиилэр арыт аҕыс уон — тоҕус уон тылга тиийэ ууналлар. «ХС»
△ Бүтэноһог биэримэ, уһуннук буол (хол., кэпсэтии). ☉ Продолжаться долго, длиться, затягиваться (напр., о беседе)
Дакылаат чаас кэриҥэ барда. Табахтыахха да баара. Өссө кэпсэтии тө7ө уунуо биллибэт. Э. Соколов
4. көсп. Кимиэхэ эмэ тугу эмэ биэр, бэрис. ☉ Давать кому-л. что-л., делиться с кем-л. чем-л.
Биэрэрин бэскэ ыйаабыт, уунарын умнан кэбиспит (өс хоһ.). [Өндүрүүс] Биэрэр өттүгэр Бэрт кытаанах, Ылар өттүгэр Алыс аламаҕай, Ордугу ууммат, Иэс биэрбэт идэлээх этэ. А. Софронов
«Эрэйдэммиккэ эйэҕэс буол, умнаһыкка уунар буол», — диэн былыргы этиини, баҕар, истибит буолуохтааххыт. «ХС»
♦ Илиигин <өрө> уун! көр илии
Киһи саҥата: «Бэриниҥ!» — диир. Дмитриев уонна Егор Егорович илиилэрин өрө ууналлара. С. Ефремов
«Кэндэ кох!» — диирбин кытта илиитин уунна. Сирэйэ барыта бадараан, буор. Т. Сметанин
Илиитин уунар көр илии. Сахаҕа нуучча илиитин уунна Саргыныдьолу аһарга. И. Эртюков
Иҥиир тараһа уумматынан — инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан диэн курдук. Инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан, иҥиир тараһа уумматынан (өс хоһ.). Утары уунар көр утары. Кимтэн да табах «умналаабат», Кимиэхэ даҕаны утары ууммат. Баал Хабырыыс
Өбүгэлэрбит табаны итэҕэйэллэрин, ытык кыыл курдук көрөллөрүн, туталларын туһунан биһиги күн бүгүн утары уунар матырыйаалбыт диэн суох. Багдарыын Сүлбэ
Тыҥаальгынтан …… биир охтоору сылдьар табаны утары уунуо диэн саараама. С. Курилов (тылб.). Ууммут илиитин кубулуппакка көр илии. Боротуоханы ууммут илиитин кубулуппакка туораата. Уунан тиийбэт — наһаа улахан. ☉ Необычно большой, большущий
Уунан тиийбэт Уһун сурах Улаатта быһыылаах. П. Ойуунускай
Улуу Булгунньах Онтон бэттэх Уунан тиийбэт уруйдаммыт, Үөмэн тиийбэт өрөгөйдөммүт, Киэҥ кэтит кэскиллэммит. С. Зверев. Уунан тиийэр (турар) сир — букатын ырааҕа суох, чугас баҕайы сир. ☉ Находящийся совсем близко
Үрүҥнэртэн уунан тиийэр сир, саба сүүрэн киирэн былдьаан ылыах айылаахтар, оо, һуу-һуу! Е. Неймохов
«Итинтэн адьас уунан турар сир», — диэн холкутук быһаарда. ЫДЫа. Уунан үлэ- лээ — ыраахтан сылдьан үлэлээ. ☉ Ходить, ездить на работу издалека
Дьоно окко уунан үлэлииллэр үһү. Н. Кондаков
Маша гараастара суох буолан, уунан сылдьан үлэлииллэр. «Кыым». Уунарын ураҕаска ыйаабыт, бэрсэрин бэскэ ыйаабыт — кимиэхэ да тугу да биэриэн, бэрсиэн баҕарбат, кэччэгэй. ☉ Жадюга, жмот. Уунарын ураҕаска ыйаабыт, бэрсэрин бэскэ ыйаабыт диэн кини курдук киһини этэн эрдэхтэрэ
◊ Уунар былас көр былас II
Уунар былас усталаах. Этэ ууммут көр эт II. Аттаах киһи …… ындыытын акка кыайан уурбакка, сиһин этэ ууна сыһан, хас да киһини көмөлөһүннэрэн нэһииччэ ыҥырдыбыт. Н. Заболоцкай
Эт ууннаҕына, чараас таҥаска сылаас күлү оһохтон баһан ылан кутуллар. Хомус Уйбаан
ср. др.-тюрк., тюрк. сун ‘протягивать’