говорить скороговоркой громко и монотонно. добдугурас= совм. от добдугураа =. добдугурат= побуд. от добдугураа =. доброволец доброволец; доброволеһынан барда он ушёл добровольцем.

аат., эргэр. Таҥара туһунан христианскай итэҕэл ырыаларын кинигэтэ, биибилийэ сороҕо (онтон, хол., киһи өллөҕүнэ, ааҕаллар). ☉ Псалтырь (часть Библии)
[Өлбүт киһи] ойоҕоһугар кырдьа барбыт кыра соҕус киһи, чочум буола-буола бокулуоннуу-бокулуоннуу …… саалтыыр ааҕан добдугурата турара. А. Софронов

1. аат., эргэр. Сурук, кумааҕы үлэтин толорор дуоһунастаах үлэһит. ☉ Писарь. Улуус суруксута. Нэһилиэк суруксута
   □ Оччотооҕу суруксут нэһилиэк кинээһинээҕэр быдан үрдүк курдуга. Н. Якутскай
   Микиитэ …… нэһилиэк сэбиэтин суруксута буолла. Амма Аччыгыйа
   Бастаан учууталлыыр, онтон улуус суруксута буолар. Суорун Омоллоон
   △ Мунньахха уо. д. а. боротокуолу суруйарга талыллар киһи. ☉ Лицо, ведущее протокол собрания, секретарь
   Суруксутунан Луханы таллылар. Амма Аччыгыйа
   Мунньах бэрэссэдээтэлин, суруксутун таллылар. В. Протодьяконов
   Ол-бу кыра боротокуол дуомун үчүгэй суруксуттар начаас тардан кэбиһэллэр. С. Никифоров
2. даҕ. суолт., кэпс. Сатаан ааҕар-суруйар буола үөрэхтээх. ☉ Умеющий читать и писать, обученный грамоте
   Харытыана иһиттэн күлүөх санаата кэллэ: «Оок-сии! Мин Байбааскым бэлиэр улахан суруксут буолбут! Ити ааҕан добдугуратан эрэр», — дии-дии күллэ. П. Ойуунускай
   Биир эмэ суруксут дуома киһи ааҕан иһитиннэрэр. Амма Аччыгыйа
   △ Суруйуу ирдэбилигэр эппиэттиирдик, табатык суруйар, суруйа үөрүйэх. ☉ Умеющий грамотно писать, грамотный
   Кини кыра үөрэхтээх эрээри бэрт суруксут, бастыҥ нууччаһыт. Амма Аччыгыйа
   Суруксут гиэнэ ааттааҕа, Илиилээх иннилээбэт буочардааҕа. Баал Хабырыыс
   Оҕо кыра сааһыгар таба суруйуу быраабылаларын олохтоон-сиэрдээн өйдөөтөҕүнэ, …… онтун умнубакка, үйэтин тухары үчүгэй суруксут киһи буолуон сөп. ПНЕ СТ
   ♦ Халлаан суруксута — үөрэҕэ суох эбэтэр кыра үөрэхтээх, мөлтөхтүк суруйар киһи. ☉ Малограмотный, безграмотный человек
   [Мүлдьү:] Оттон саҥаас, оччоҕо халлаан суруксута диэн тугу этэллэр? [Ааныс:] Ол куһаҕан суруксуту инньэ дииллэр. Суорун Омоллоон
   Ончу да үөрэммэтэр, Учууталы билбэтэр, Барыны кини билэр, Барыбытын сэрэтэр, Киэҥ халлаан суруксута Ким этэй, кини аата? И. Эртюков
   ср. алт. дьурукчы ‘рисовальщик, художник’

аат.
1. Киһи илиитин-атаҕын хамсыыр биэс сарадахтарыттан биирдэстэрэ. ☉ Палец
Уус Мандар атаҕын тарбаҕа сүгэһэрдээх буолан аармыйаҕа барбатаҕа. И. Гоголев
Мин тарбаҕым бөҕүөрбүт. Н. Габышев
Өлөксөй тарбахтарын мускуйбахтаан баран бытааннык: «Аҕаа, ийээ, мин кэргэн ылаары сылдьабын», — диэтэ. В. Протодьяконов
2. көсп. Тиэхиньикэ, механизм сарадах курдук быһыылаах хамсыыр чааһа. ☉ В машинах, механизмах: движущаяся деталь в виде стержня, зубца
[Малатыылка] тимир биилкэ тарбахтарынан отун сахсыйан таһааран өрөһөлөөтө. М. Доҕордуурап
Массыына тарбахтара эргиир аайы күн уотугар көстөн килбэҥнэһэллэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Борохуот] эрдиитин тарбаҕа кимиэллээн Долгуну быһыта кырбаата. С. Васильев
♦ Тарбаҕын да хамсатан көрбөт — бэйэтин санаатынан тугу да гыммат, гына да соруммат. ☉ соотв. пальцем не шевельнёт
Бэйэҥ тахсан соруйуоххар диэри тарбаҕын да хамсатан көрбөт. «ХС». Тарбаҕын быстар<ар> кэриэтэ саныыр — олус ыарыылаахтык, чугастык ылынар. ☉ Принимает близко к сердцу
Баара-суоҕа бөдөҥ сүөһүтэ биэстүөрт эрэ этэ, онтукатыттан туттарын тарбаҕыттан быстарарын кэриэтэ санаахтаамына. А. Софронов
Киһиэхэ куһаҕаны оҥорорун, кырдьык, тарбаҕын быстар кэриэтэ саныыра. Софр. Данилов. Тарбах быыһынан саккыраа (таммалаа, мүччү тут) — бэйэҕэ иҥэриммэккэ, тутан хаалларбакка, барытыттан мат, сүтэр-оһор. ☉ соотв. утекать как вода в песок
Тустаах дьаһайбатаҕына, «эйиэнэ-миэнэ» мэлийдэҕинэ, баай да тарбах быыһынан саккырыа суоҕа дуо? А. Сыромятникова
Мин да оҕону бүөбэйдээбитим… Уонна бу хара сордоох тарбаҕым быыһынан таммалатан испитим. С. Федотов
Үлэ, ороскуот бөҕөнү көрсөн илии иһигэр киллэрэн баран, тарбах быыһынан саккыратыы олус абалаах! «ХС»
Аҥаардас быйылгы сыл аҥаарын устатыгар …… тыһыынча сүүс уон биир тугуту тарбах быыһынан мүччү туппуппут. «ХС». Тарбахтан эмп — туох да онно, төрүөтэ суоҕу оҥорон эт, айан оҥорон таһаар. ☉ соотв. из пальца высосать
Сорох прозаны ааҕа олорон …… кинигэттэн дуу, тарбахтан дуу эмэн сүүрүҥүй кыбыталааһыннары киллэрбиттэриттэн киһи сонньуйа олорооччу. «ХС». Тарбахтан эмэн таһаарбыт «түөрүйэлэрин» дьоҥҥо тарҕата сатыыллар. «Саха сирэ». Тарбахтарыҥ быыһынан көр — көрөкөрө көрбөтөҕө, билэ-билэ билбэтэҕэ буол (туох эмэ сүөргүнү, толооһу). ☉ соотв. смотреть сквозь пальцы на кого-что-л.
Туох да көрүүтэ-истиитэ суох турар массыыналарга ким да кыһаллыбата дьиксиннэрэр, тэрилтэлэр салайааччылара бу тулуйуллубат быһыыны тарбахтарын быыһынан көрөллөр. «Кыым»
Тарбахха баттанар (ааҕыллар) көр баттан. Биригээдэ үс батальонугар кыыс диэн тарбахха баттанар этэ эбээт. «ХС»
Кини көрдөрүүтүн [үүт ыамыгар] куоппут бүтүн оройуоҥҥа бүгүн да тарбахха баттанар. «ХС»
Сахаларга үөрэхтээх дьон сыччах тарбаҕынан ааҕыллар аҕыйахтара. «ХС». Тарбаххын айаҕар уган биэримэ — тас көрүҥэр албыннатан киирэн биэримэ, сэрэн (кутталлаах киһи диэн этии). ☉ соотв. пальца в рот не клади кому-л.. Тарбаххынан да таарыйы- ма — кими-тугу эмэ атаҕастаама, илиигинэн дьүүллээмэ. ☉ соотв. и пальцем не тронь. Мин кэргэммин тарбахпынан да таарыйбат этим
□ Кинини буоллаҕына тарбаҕым да төбөтүнэн таарыйбаппын
«Саха с.». Биэс тарбах (тарбаҕыҥ) курдук бил көр биэс. Иванов төрөөбүт төрүт үрэҕин биэс тарбах курдук билэр буолан, Амма үөһүттэн туораан, …… эрийэ-буруйа түһэн, мас саҕатыгар таҕыста. М. Доҕордуурап
Аргыныап уус үлэтин-хамнаһын туох баар ымпыгын-чымпыгын, дьону-сэргэни даҕаны биэс тарбах курдук билэр киһи. «ХС»
Маппыай Маппыайабыс маны барытын көрбөтөх да буоллар, биэс тарбах курдук билэр. Бэс Дьарааһын
Көмүс тарбахтаах (илиилээх) көр көмүс. [Иван Степанович:] Суох, бу көмүс тарбахтар… Бу олус дьикти илиилэр. С. Ефремов
◊ Аата суох тарбах — киһи илиитин төрдүс тарбаҕа. ☉ Безымянный палец
Кинилэр уҥа илиилэрин аата суох тарбахтарыгар таптал кыракый күннэрэ буоланнар, кыһыл көмүс биһилэхтэр күлүмүрдүү түстүлэр. «ХС». Ортоку тарбах — киһи илиитин үһүс тарбаҕа. ☉ Средний палец
Анды Дайыыла ортоку тарбаҕын сүһүөҕүнэн остуолу тоҥсуйан добдугуратта. М. Доҕордуурап. Тарбах үтүлүк — тус-туспа тарбахтаах үтүлүк. ☉ Перчатки
Хара саһыл тыһа бэргэһэтин сарыы тарбах үтүлүгүнэн илбиннэ. И. Гоголев
Имигэс буоллун диэн сарыыттан тигиллибит тарбах үтүлүгү биэрбитэ. И. Федосеев. Уус (уран) тарбахтаах — илиитигэр дьоҕурдаах, тугу эмэ уустаан, ураннык оҥорон таһаарар киһи. ☉ Талантливый, искусный умелец, мастер, мастерица
Халымаҕа дьахталлар Нарын, уус тарбахтаахтар. С. Данилов
Өлөксөй, эн кэргэниҥ Дьэбдьиэ уус тарбахтаах, иистэнньэҥ бэрдэ эбит. В. Протодьяконов
[Хоту дойду] уран тарбахтаахтарын атыы-дьаарбаҥкалара тэриллиэҕэ. «Кыым»
ср. др.-тюрк. тармах ‘лапа, когти’, тюрк. тармак ‘ветвь, ветка’, бармак ‘палец’