несов. см. догадаться.

I нареч. прямо, напрямик; быһа аас = проходить прямо; быһа бар= идти напрямик; быһа биэр = ударить наотмашь # быһа аккаастан = отказаться наотрез; быһа сэрэйдэххэ можно догадаться; быһа сэрэйдэххэ , кини билбитэ буолуо можно догадаться, что он наверняка узнал; быһа түс = прервать (напр. разговор); быһатын эттэххэ одним словом, короче говоря; быһатын эттэххэ , биир дойдулааҕа уонна өртөн доҕоро одним словом, он его земляк и старый друг.
II послелог, упр. частн. п. в течение, на протяжении; үс хонугу быһа в течение трёх суток; күнү быһа в течение дня; ыйы быһа в течение всего месяца; ср. быстыҥа .

1. (знак препинания, графический значок) чоп; 2. (крапинка) эбир; ситец в красных точках кыһыл эбир ойуулаах сиидэс; 3. (место, пункт) сир; самая высокая точка горного хребта хайа арҕаһын муҥутуур үрдүк чыпчаала; огневая точка дурда; точка опоры тирэх; торговые точки эргинэр сирдэр; 4. мат., физ. чоп ; точка пересечения прямых көнөлөр быһа охсуһар чоптор; точка кипения оргуйар итиитэ; # точка зрения өттүттэн көрүү; точка в точку үүт түһэрэн; ставить точки над "и" 1) (уточнять все подробности) барытын быһааран биэр; 2) (доводить до логического конца) уһугун булан араҕыс, төрдүгэр-төбөтүгэр тиий; попасть в самую точку 1) (точно в цель) чопчу түһэр; 2) (догадаться) уот хараҕар түбэһиннэр, уот харахха эт.

I
туохт.
1. Тугу эмэ ханнык эмэ бэлиэлэринэн сирдэтэн сөптөөҕүн, ис дьиҥин быһаар, бил, таба эт. ☉ Догадаться по каким-л. признакам и высказать правильное предположение о чём-л., угадать, отгадать. Таабырынна таай
□ Кэрэ санаам кэҕиннэ — Кэлэр-барар суолбун булбатым, Далай санаам татыарыйда — Тахсар-киирэр сирбин таайбатым. А. Софронов
Миитэрэй кими эмэ үтүктэн туттан-хаптан, көрөн-истэн киирэн кэллэҕинэ, дьиэҕэ олорооччулар бары таайан айдаара тоһуйаллар. Амма Аччыгыйа
Суол былаһын тухары бааһырыым хайдаҕын таайа сатаабытым. Н. Якутскай
Кини хас да хонно — тиһэх күннэрэ кэлбитин таайбыта. Н. Габышев
△ Тугунан эмэ сирдэтэн дьон санаатын сөпкө сэрэй, тугу эмэ таба эт. ☉ По каким-л. признакам угадать мысль другого, догадаться о чём-л., смекнуть
«Мин өйбүнэн аатырыам суоҕа, хааннаах болотунан аатырыам, онон сөпкө да таайда», — диэн ах баран олордо. П. Ойуунускай. Тороев санаабыт санаатын таайбыт курдук Чуура эттэ: «Бу ураһа хотуна — мин… Абыраамап этэринии мин манна сарыыссабын!» Л. Попов
Ардай аһыылаахтар, бадаҕа, Ас тахсыаҕын таайдахтара. С. Данилов
2. Чахчытын билбэккэ эрэ сэрэйэн быһаар; көхсүгүнэн, сүрэххинэн сэрэй. ☉ Не зная наверняка, догадаться о чём-л.; предчувствовать что-л., понять чутьём
[Бургунаһым] айыы сүөһүтэ, баҕар, сүрэҕэ-быара таайара буолуо [мин өлөрөөрү гынарбын]. А. Софронов
Түбэ нэһилиэгэр Сэпсики диэн туохха да холобура суох баай киһи баар. Быһа таайан эттэххэ, аҕыс уонча сүөһүлээх буолуо. Күндэ
ср. бур. тааха, монг. таах, эвенк. тааг ‘гадать, отгадать, разгадать’
II
туохт. Дьай, сабыдыаллаа, содуллаах буол (ким эрэ урут оҥорбута эбэтэр эрэйдэммитэ билиҥҥи кэмҥэ дьайара). ☉ Отразиться на чём-л., сказаться каким-л. образом впоследствии (напр., о прошлых невзгодах)
Аҕам үйэтин тухары этигэр-хааныгар сүгэ сылдьыбыт эрэйэ-муҥа таайан, …… оронуттан кыайан турбат буолан хаалбыта. Эрилик Эристиин
Тихон дьиэтигэр тахсан кинигэ ааҕыах курдук гынан иһэн, бөлүүн хойут утуйбута, эрдэ турбута таайан, утуйан хаалла. Н. Босиков
Оҕонньоттор күнүскү сылаалара таайан, сотору үүтээн иһэ им-ньим барар. «Кыым»
♦ Айыыта таайар көр айыы III
Айыылаах дууһа айыыта таайдаҕа, дэлэ дьаабыламмат буолара. Күннүк Уурастыырап
Ол айыыта таайан [кыталыгы өлөрбүтэ], абааһылар кинини «улахан ыарыы» буолан киирэннэр сииллэр. Багдарыын Сүлбэ
Сүрэҕэ, сүрэҕинэн (көхсө, көхсүнэн, кута-сүрэ) сэрэйэр (таайар) — сүрэҕэ сэрэйэр (таайар) диэн курдук (көр сүрэх). Кини, киэҥ тайҕа оҕото, сүрэҕинэн таайан, хараҕынан сабаҕалаан, туһаайбыт тосхолун эндэппэт эбит. Амма Аччыгыйа
Киһитэ тугу этэрин истибэтэр даҕаны, көмөлөс диирин сүрэҕэ таайда. А. Сыромятникова
Бу аанньанан дьааһыйбат, содуллаах тэлэгирээмэ буолуоҕун Батурин көхсүнэн таайа, ытырыктата саныы олордоҕуна, төлөпүөн кырылаан кэлбитэ. В. Яковлев
Бу икки киһи атын-атын санаалаахтарын кини [Анньыыска] көхсө таайар. А. Сыромятникова
Баҕар, холкуоһа кинини үчүгэйдик санаан, ыал буоллун, киһи буоллун диэн сүөһүлээбитин кута-сүрэ таайа санаабыта буолуо. М. Доҕордуурап
◊ Өтө таайар көр өтө
Хомолтонон туолбут үтүөкэннээх хараҕын көрүүтүттэн кини санаатын Иванов өтө таайда. Амма Аччыгыйа
[Дьиэлээх] өтө таайда быһыылаах харааччы утаппыппын. И. Гоголев
Мин санаабын өтө таайбыт курдук эмискэ эттэ. Н. Габышев
III
аат. Киһиэхэ ийэтин быраата, убайа; уопсайынан ийэтин аймаҕа эр киһи. ☉ Дядя (обычно брат матери; вся родня мужкого пола по материнской линии)
Бу Дьүлэй уустара — Платон төрөөбүт таайдара. Суорун Омоллоон
Костя уончатыгар диэри таайын аахха иитиллибит. П. Филиппов
Аркадий үөрэҕэр мөлтөөн, …… истипиэндьийэтэ суох буолан, өссө икки ый таайыгар олоорто. Н. Габышев
др.-тюрк. таҕай, тюрк. таай, тай, таҕа, дайы

сыһ.
1. Тугу эмэ нөҥүө ааһар, тахсар курдук. ☉ Насквозь
Моойторук бөдүргэйигэр эбиэн ырба курдаттыы саайыллыбыт. Амма Аччыгыйа
[Күннэй:] Айа буола-буола... Оттон миигин буулдьа курдаттыы сүүрбүтэ айата суох эбитэ буолуо дуо? Суорун Омоллоон
2. Быһа ааһар, тахсар курдук. ☉ Прямо, напрямик
Бэйэтэ дьиэ аннынан курдаттыы сылдьар гына иин хастыбыт. Саха фольк. Манна курдаттыы киирэн хоммуттар. Амма Аччыгыйа
3. Туох эмэ бүтэй нөҥүө (көстөр, биллэр). ☉ Виднеться сквозь, через что-л. Илиитин хамсаттаҕын ахсын лаппаакытын уҥуохтара таҥас бүтэй курдаттыы биллэ сылдьаллар. Г. Колесов
Гулуобуска ырааҕы кээмэйдээһини курдаттыы көстөр нымса илиниэйкэ көмөтүнэн быһаараллар. МНА ФГ
♦ Курдаттыы таай — чуолкай көрбөккө-билбэккэ эрэ сөпкө сэрэй. ☉ Узнать интуитивно, догадаться
Силтэһин айыыта-буруйа суоҕун сүрэҕэ-быара курдаттыы таайан өтө билэрэ. Күннүк Уурастыырап
Билигин да курдаттыы таайан буруйдааҕы булан сылдьабын. Суорун Омоллоон. Курдаттыы тартарар — ис сүрэҕиттэн, дууһатыттан туохха эмэ баҕарар, ымсыырар, ахтар. ☉ Чувствовать непреодолимое влечение, страсть к комучему-л.; сильно страдать, тосковать по кому-чему-л. [Борцов аргыый:] Уонна, уолаттаар, дойдубун ахтарым бэрт..
Курдаттыы тартара сылдьабын. Софр. Данилов
[Киристиинэ] мэлдьи Сэмэни өйдөөн, курдаттыы тартара сылдьарыттан, мэктиэтигэр, киһи хараҕар биллэр гына хотторон барда. Д. Таас