догадываться, предполагать.

гадальщик, ворожея (на картах). сэрэдэ среда (день недели). сэрэй= догадываться о чём-л.; ама эн сэрэйбэтиҥ дуо ? неужели ты не догадался?; мин санаабын кини сэрэйдэ он угадал мою мысль.

побуд. от ыйдаҥар = 1) смотреть, видеть (сквозь что-л.); тыа уҥуор ыйдаҥардан көр = разглядеть что-л. сквозь чащу леса; 2) перен. догадываться о чём-л.; представлять себе что-л. приблизительно.

туохт. Туох эмэ туһунан чугаһатан, холоон сылыктаа, сабаҕалаа. ☉ Приблизительно допускать, предполагать что-л., догадываться о чем-л.
Истиҥ санаабын иһитиннэрдэхпинэ, Баҕалаах санаабын бадахтаатахпына, Кэскиллээх санаабын кэпсээтэхпинэ – [Маннык]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Былыргы бириэмэҕэ бастыҥ куораттан Москубаттан ордук Баараҕай куорат баарын Бадахтаан билбэтим. Саха фольк. Араҕас сулустан көрдөххө, түүн үөһэ ааһа бадахтаабыт этэ. Р. Кулаковскай

туохт.
1. Итэҕэл быһыытынан: ким эмэ тугунан эмэ куһаҕан буолуон биттэнэн, төттөрүтүк сүөргүтүк быһыылан (кыылы-сүөлү этэргэ). ☉ По поверьям якутов: предчувствовать что-л. недоброе, иметь такую способность (о животных)
[Лэгиэн:] Араастаан муҥнана сатаан кэбистибит да, биир да пааспытыгар биир да кырса төрүт киирбэт …… кырытыннарда, түүйдэ быһыылаах. Суорун Омоллоон
«Туох ааттаах буолан күтүр ытыыр, кими түүйэҕин?!» — ынаҕын талах олоппоһунан сабыыр. Баал Хабырыыс
Арҕахха бултаммыт эһэ хаһаайынын түүйдэҕинэ «ыарыыр» диэн кэпсииллэр. ПАК АаТХ
2. кэпс. Туох эмэ туоларын, кыалларын эбэтэр үчүгэй буоларын итэҕэйимэ, эрэнимэ. ☉ Не верить в чью-л. перспективность, в благополучный исход чего-л.
Бииктэр Өлөксүөйэбис бу олоҕу бэркэ түүйэр эбээт. Амма Аччыгыйа
«Ол хомуйсан да диэн төһө өр чэчириир эбит», — диэн Миикэн ойуун Тыгыны түүйэн көнчүө бырахпыта. Далан
Атаас, кэбис, алҕас этэн, Аналбытын түүйүмэ, Аан дойду бары кэрэтэ — Ааһар былыт диэхтээмэ! Эллэй
ср. др.-тюрк., тюрк. туй ‘замечать, чувствовать, догадываться’

1. ыйдаҥар диэнтэн дьаһ. туһ. Эмээхсин харчыны күөрэччи тутан, ыйдаҥардан көрөр. Амма Аччыгыйа
   Улахан дьон бары дьиэҕэ тимирэн хаалан баран, халҕан быыһынан ыйдаҥардан көрөллөр. Эрилик Эристиин
   Хара Наһаар сиидэһи ылан имитэн-тэлиҥнэтэн, ыйдаҥардан көрөр. Күндэ
2. көсп. Тугу эрэ удумаҕалаан быһаара, билэ сатаа, быһа барыйан бил, өйдөө. ☉ Догадываться о чём-л., представлять себе что-л. приблизительно
   — Саатар кини, сэбиэт эҥин киһи, тугу да ыйдаҥырдыбат буоллаҕа, — Ньургун абаҕатын аата ахтыллан, сымнаата, бастакы уоҕа ааста. Далан
   Археология түҥ былыргы үйэни хабар, лиэтэпис лаппа иннинээҕи кэми хаһыллан көстөр предметтэринэн сирдэтэн ыйдаҥардар кыахтаах. ВМС СДО
   Оччолорго кимтуох буолуохпун ыйдаҥардыбат буоламмын, мээнэ түбэһиэх медицинскэй училищеҕа туттарсыбытым. Хомус
   Мин кэнники, арыый аҕай олоҕу ыйдаҥардар буолан баран, …… урукку бириэмэҕэ кинээстэр уонна мин аҕам табаарыстарын олохторугар туох эрэ атылыы баарын көрбүтүм. МАС ТК

туохт.
1. Туох эмэ буолбутун эбэтэр буолуохтааҕын курдаттыы таайан бил. ☉ Предчувствовать, предугадывать, предвидеть что-л. Оо, Настаа эмээхсин — түгэхтээх эмээхсин, кини бэйэкэлээх Харытыана ис санаатын билбэт, сэрэйбэт буолаахтыа дуо? П
Ойуунускай. Оҕолор билбэттэр, сүрэхтээх мин эрэ сэрэйэбин, курдаттыы таайабын. Дьүөгэ Ааныстыырап
Кини [Александра Егоровна] үлэ үөһүгэр сылдьыбыт буолуохтаах диэн көрбүттээҕэр сэрэйбит ордук. ПНИ АДХ
2. Быһа холоон барыллыы санаа, сабаҕалаа. ☉ Предположить что-л., выдвинуть какую-л. гипотезу
Барыллаан сэрэйдэххэ, арааһа, эрэйэ аҕыйах, хамнаһа үрдүк үлэ быһыылаах. Н. Лугинов
Кини, сэрэйбитим курдук, остуолга олорбото, туох эрэ кумааҕылары хачыгыратар. Н. Заболоцкай
Көннөрү тыллартан ураты саха бэйэтин тылларын араҥаларыгар уустук лексическэй единицэлэр үгүс өттүлэрэ киирэллэрэ буолуо диэн сэрэйиэххэ сөп. АПС СТЛ
♦ Көхсүнэн <өтө> сэрэйэр — көрбөтөр, истибэтэр да, билэр, курдаттыы таайар. ☉ Догадываться, предполагать, чуять
Ийэм биһиги кэпсэтиибитин ымпыгын-чымпыгын истибэтэр да, тыл тылбытыгар киирсибэтэхпитин көхсүнэн сэрэйэр. Далан
Бу кэлиҥҥи кэмҥэ адаҕыйан тахсан эрэр алдьархайдары барахсана көхсүнэн өтө сэрэйэр. Н. Лугинов. В. Яковлев дьон уратылаах санаатын, иэйиитин, кимиэхэ да кэпсээбэт кистэлэҥин көхсүнэн сэрэйэн ойуулууругар барытыгар биир тэҥ күүстээх. Эрчимэн
Сүрэҕэ сэрэйэр (таайар) көр сүрэх I. Айаан Никиитэлээх Катя сыһыаннарын ыйыталаспатар даҕаны, барытын сүрэҕинэн сэрэйэрэ. Н. Лугинов
Сороҕор сүрэх сэрэйбитэ харах көрбүтүнээҕэр ордук. И. Гоголев. Кэннигэр атах тыаһа тыаһаабытыгар эргиллэн көрбөккө да, дьүөгэтэ кэккэлэһэ турбутун сүрэҕинэн сэрэйдэ. НТП ТББ
◊ Сэрэйэр киэп тыл үөр. — хайааһын оҥоһуллуута сэрэйиллэрин көрдөрөр киэп. ☉ Предположительное наклонение
Сэрэйэр киэп үгүстүк «буолуо», «дии» диэн көмө тыллары кытта туттуллар. АПС СТ
ср. монг. сэрэх ‘подозревать’

1. баттаа диэнтэн дьаһ. туһ. Атахпын маска баттаттым. — Ол дьиэ тутуутугар кини аҕата, бэрэбинэҕэ баттатан өлөр охтуутун охтубута. А. Сыромятникова
   Туох эрэ ыараханынан төбөтүн сыыйа баттатан иһэр курдук, Коля улам-улам төбөтүн хоҥкутан барбыта. Л. Попов
2. Ааҥҥа маһы өйөннөрө уур (дьиэлээхтэр суохтарын бэлиэтэ). ☉ Подпереть дверь палкой (в знак отсутствия хозяев)
   Дьиэтин аанын таһыттан баттатан кэбистэ. ПЭК СЯЯ
   Ааннарын баттата-баттата, Эмээхситтэр, дьахталлар киэргэнэн, Эриэн былаатынан симэнэн, Сиэттиһэ-сиэттиһэ субустулар. С. Васильев
   Дьиэтин аанын таһыттан хатаан баран, эбиитин өссө суон дүлүҥүнэн баттатан кэбистэ. Н. Заболоцкай
3. көсп. Түүн утуйа сытан, куһаҕан түүлү түһээн эбэтэр куттанан хаһыытыы, саҥара сатаа. ☉ Впадать в ужас от страха в тяжелом, болезненном сне
   Мин ол түүнү быһа баттатан аанньа утуйбатым. И. Федосеев
   Өксүүнньэ баттатан илиитин-атаҕын хамсата сатыысатыы хаста даҕаны бэрт куһаҕаннык кыкынайбахтаан ылла. Күндэ
   Уһуктубут киһи! Хамсаабыт киһи! Тыый, кыайан хамсаабаппын. О, баттаттым дии, быһыыта... Суорун Омоллоон
   ♦ Сүр баттат – кимтэн эмэ толлон, куттанан, сабырыйтарар буолан, тугу да утары этэр да, оҥорор да кыаҕа суох буол. ☉ Робеть перед кем-л., подавляющим волю. [Омоҕой баай эмээхсинэ:] Оҕонньор, эн ити Эллэй таһыттан киирдэр эрэ уҥуоҕуҥ босхо барыар дылы хамсыыр ээ, быһыыта куттанар, сүр баттатар быһыылааххын
   Саха фольк. Хайа, бачча үлүгэр баҕайыттан [Киил оҕонньортон] оҕолор сүрдэрин баттатан эрдэхтэрэ. Н. Лугинов
   Кими кыайаары диэн наһаа сүр баттатар, баһыйтарар этим. Г. Колесов. Түһээн да баттаппат – туох эмэ туһунан олох тугу да билбэт, сэрэйэн да көрбөт. ☉ Ничего не подозревать, совершенно не знать, даже не догадываться о чем-л.
   Дьэллик ол туһунан түһээн да баттаппакка, дьиэтигэр төннөн истэ. Н. Заболоцкай
   Кинини маннык ыалдьыа диэн киһи түһээн да баттаппатах суола. Күннүк Уурастыырап
   Мин соргум суон өһүөтэ хаачыгырыы тостуо диэн баччааҥҥа диэри түһээн да баттаппат этим. И. Гоголев

I
туохт.
1. Туох эмэ дьайыытын, аттыгар буоларын эккинэн-хааҥҥынан арааран өйдөө. ☉ Чувствовать, ощущать, осязать
Ыттар тордох чугаһаабытын билэн, эбии түһүнэн кэбистилэр. Н. Заболоцкай
Ылдьаана иэдэстэрэ итийэн кэлбиттэрин биллэ. Софр. Данилов
Мин, хап-сабар тиийдим да – үрүүмкэлээх арыгыны соҕотохто түһэрэн кэбистим, омуммар арыгым да амтанын хотон билбэккэ хааллым. Н. Неустроев
Атаҕын ыарыытын дьэ билэн, тобугун харбаммытынан, Фокин диэки дьүккүйүөҕүнэн дьүккүйэн баран, оҕонньор ыараханнык эҥсэлитэн саҥарда. Амма Аччыгыйа
2. Ким, туох эмэ туһунан өйдөбүллээх буол. ☉ Иметь представление, знать о ком-чем-л.
Эһэтиттэн үөрэнэн кыыл майгытын бэрт үчүгэйдик билэр. Н. Якутскай
Дьахтар түөрт уон түөрт эрэй-илбис үөрэҕин билэр. П. Ойуунускай
Киэһээ аһылык кэнниттэн, улахан хоско ким туох үчүгэй сэһэни, кэпсээни, остуоруйаны билэрин кэпсэтэллэр. Н. Якутскай
3. Урут билсибит, көрбүт, истибит буолан, ким-туох эмэ туһунан өйдөбүллээх буол. ☉ Будучи знакомым с кем-л., узнавать, опознавать его
— Тыый, эн мин аҕабын билэҕин дуо? — Ээ, билэбин. Күндэ
Н.Г. Чернышевскайы биһиги бары истэбит, билэбит. Суорун Омоллоон
Кыыс убайын саҥатын биллэ, аргыый чугаһаан кэллэ. Болот Боотур
4. Туох эрэ дьиҥин быһаарар суолталаах буол (кэлэр кэм ф-гар тут-лар). ☉ Выяснять что-л. для определения истинности чего-л. (в ф. буд
вр.). Күүс билиэ — үлэһит кыайыа да, биһиги дьаһайыахпыт. Эрилик Эристиин
Эдэрдэр сөбүлэһэргит билиэ буоллаҕа дии. П. Ойуунускай
Киһи көрүҥэ билбэт. С. Ефремов
[Егор Егорович:] Ээ, дьэ тугу мөккүстэххитий: доппуруос түмүгэ итиэннэ хамандыыр илии баттыыра билиэ буоллаҕа дии. С. Ефремов
5. Туох эмэ буолбутун тургутан, санаан өйдөө. ☉ Испытывать, переживать случившееся, произошедшее ранее
Үгүс үтүөлээҕим үрдүнэн элбэх атаҕастабылы-баттабылы эппинэн — хааммынан билбитим. М. Доҕордуурап
Олох диэн оонньуу буолбатаҕын Оҕо сааспыттан билэбин. С. Данилов
6. Болҕомтоҕор уур, ыл. ☉ Вникать, внимательно рассматривать; обращать внимание
Кини [Кууһума] көрдөҕүнэ, барылара ып-ыраас мааны таҥастаахтар, барыларын иннигэр төһө эмэ кумааҕы тэлгэммит, онон хайалара улаханын, хайалара кыратын арааран билбэтэ. А. Софронов
Кинилэр ити сэһэннэригэр күн ыраатан эрэрин билиминэ хаалаллар. М. Доҕордуурап
Булка үлүһүйэн мааҕын тайаҕы кыҥыы сылдьан саам сомуоҕун туруоран кэбиспиппин билбэккэбин, саам ыарҕаттан тардыллан эстэн дэлби барда. Т. Сметанин
7. Туох эмэ буолтун сэрэй, тугу эмэ таайа санаа. ☉ Предчувствовать, почуять; догадываться (обычно о чем-л. недобром)
Ийэ барахсан туох эрэ куһаҕан буолбутун сүрэҕэ-быара өтө билбитэ. Суорун Омоллоон
Митя! Эн төһө да кистээ, төһө да онон-манан сирэйдэн, мин син биир билэ сылдьабын. Дьүөгэ Ааныстыырап
8. Туохха эмэ сатабыллаах, үөрүйэхтээх буол. ☉ Иметь навык; быть способным что-л. делать
Биһиги эрэдээксийэбит үлэһиттэрэ сүнньүнэн бэйэлэрин үлэлэрин билэр дьоннор диэххэ сөп. С. Никифоров
тюрк. бил
♦ Атаҕа сири билбэт буолла көр атах
Мин бүгүн дьоллоох күнүм. Үөрүүбүттэн атаҕым сири билбэт буолла. С. Ефремов. Билэр күөлүм балыга сэнээн. — киһиргиэҕэ туох да суох, мин кинини бэркэ билэбин. ☉ Очень хорошо знать кого-л. со всеми его недостатками; знать всю подноготную кого-л. (букв. рыба из известного мне озера)
Тустууккунан да билэр күөлүм балыга этиҥ. «ХС». Тэҥн. биллэр киһи; киһи билэр киһитэ
◊ Билэн да көрбөт — туох эмэ уларыйыы буолбутун өйдөөбөт, кыһаллыбат. ☉ И не замечает, что произошло; не чувствует
Оҕо сылайбыта, уутугар өлбүтэ бэрт буолан …… ороҥҥо сытыарбыттарын билэн да көрбөт. Н. Якутскай
II
аат., зоол. Өрүскэ үөскүүр, лосуостар бөлөхтөрүгэр киирсэр, кыра хатырыктаах, күрүҥ дьүһүннээх дүлүҥ курдук улахан балык. ☉ Таймень (рыба семейства лососевых)
Бил баһыттан сытыйбытыгар дылы (өс ном.) Өрүс балыктарыттан бил, сыалыһар, сордоҥ уобараска үгүстүк туһаныллаллар. КНЗ СПДьНь
Арыт хас да тойон балык — бил, тууччах түбэһэр. Болот Боотур
тюрк. бил, пил

аат. Киһи ис дууһатын, өйүн-санаатын эйгэтэ; киһи өйүнсанаатын туруга. ☉ Душа; состояние души
Эмээхсин, хас эмэ сылы мэлдьи сүрэҕэр-быарыгар хаайтара сылдьыбыт абата туох да бокуойа суох мунньуллан, устунан [Дэлиһиэйи] үөҕэн киирэн барда. Эрилик Эристиин
Чаҕыл Тордоохоп кини сүрэҕэр-быарыгар, өйүгэр-санаатыгар умнуллубат бэлиэни хаалларбыта. С. Никифоров
Даарыйа мух-мах соҕус буолла, сүрэҕэр-быарыгар туох мунчаарыылааҕын тоҕо сүөкүөн кэрэйдэ. У. Нуолур
♦ Сүрэҕин-быарын аалар — дууһатын, санаатын хам баттыыр, ааһан-араҕан биэрбэт. ☉ Лечь свинцом, тяжестью на сердце
Мотуоһа ынчыктыыра, кини ыарыһах буолта ордук Дьэргэ сүрэҕинбыарын аалар. Болот Боотур. Сүрэҕинбыарын ортотунан (иһинэн, көрбүтүнэн) киирэр — сүрдээҕин диэн сөбүлүүр, ис иһиттэн астынар. ☉ По сердцу, по душе (букв. входит через середину его сердца и печени)
Аҕыйахтык да саҥардар тугу эппитэ, хайдах хамнаммытатуттубута — барыта киһи сүрэҕинбыарын ортотунан киирэр. Болот Боотур
Миэхэ, ойууру харыстыырга тустаах үлэлээх киһиэхэ, аргыһым кэпсээнэ адьаһын сүрэҕим-быарым ортотунан киирэр. «Кыым»
Ааҕааччыны барытын астыннарарыҥ, кини сүрэҕин-быарын иһинэн киирэр гына суруйарыҥ олус уустук. ФЕВ ДьС
Тэлгэнэ сытар оппут минньигэс сыта киһи сүрэҕин-быарын көрбүтүнэн киирэр, сайыҥҥы күөх сирэми санатар. Н. Якутскай. Сүрэҕинбыарын сымнат — кими эмэ дууһатын уоскут, санаатын көнньүөрт. ☉ Успокоить душу, развеять чьи-л. мрачные мысли. Убайгын көрсөҥҥүн сүрэҕин-быарын сымнатыаҥ этэ
□ Саатар эн, атын киһи курдук аһынан, сылаас сымнаҕас тылгынан сүрэхпин-быарбын сымнаттаҕын дуу? А. Софронов. Сүрэҕинбыарын туттарбыт — кими, тугу эмэ олус сөбүлээбит, таптаабыт. ☉ Испытывать любовь к кому-чему-л., увлечься кем-чем-л.
Сергей Афанасьевич бэрт кыра эрдэҕиттэн норуот поэзиятыгар сүрэҕин-быарын туттарбыт, уус-уран тыл күүһүгэр уһуйтарбыт. Софр. Данилов
Өлөксөөн уол сүрэҕин-быарын саҥа кэлбит учуутал кыыска туттарбыт. «ХС». Сүрэҕин-быарын уурар — ис дууһатыттан кыһаллар. ☉ Проявляет усердие (букв. сердце и печень кладёт)
Киһи барахсан итинник ээ, кыһаннаҕына, сүрэҕин-быарын уурдаҕына, көмүс ньээкэтин-айылҕатын уон төгүл ордук гына тупсарар дии. «ХС»
Чаһыны көрбөккө, атынынан аралдьыйбакка, сорук оҥостон туран налыччы, сүрэҕибыары ууран астыахха наада. ФВН ТС. Сүрэҕин-быарын уурбат — ис дууһатыттан кыһаллыбат, санаатын уурбат. ☉ Не проявляет усердия (букв. сердце и печень не кладёт). Ити уол үөрэҕэр сүрэҕин-быарын уурбат. Сүрэҕин-быарын эмэр — санаа-оноо баттыга буолар, ааһан-араҕан биэрбэт. ☉ Неотвязно мучить, причинять душевную боль
Тыл күүһэ, хатыыта диэн сүрдээх да буолар эбит. Төһөнөн уһаан-тэнийэн, өйдөөнсанаан ырытан истэҕин аайы, сүһүрдэр ыарыы курдук, сүрэххин-быаргын эмэн, эрэйдиирэ-аймыыра эбии элбээн иһэргэ дылы. Суорун Омоллоон. Сүрэҕинэнбыарынан сөбүлүүр — ис дууһатынан, күүскэ сөбүлүүр. ☉ Любить всей душой, всем сердцем
Ама, кырдьык сүрэхтэринэн-быардарынан сөбүлэһэн холбоһор дьон бу курдук буолуохтара дуо? П. Ойуунускай. Сүрэҕиттэн-быарыттан ааһыма — сүтэн-оһон биэримэ, ыар баттык буолан сырыт (санаа-оноо туһунан). ☉ Не проходить, не утихать (об обиде, душевной боли)
Оттон мин киниттэн [Гошаттан] хоргуппутум сүрэхпиттэнбыарбыттан ааһыа суох ээ, быһыыта. «ХС». Сүрэҕэ-быара батарбат (тулуппат) — сатаан тулуйбат, санаата олох буолбат (тугу эмэ гыныан олус баҕаран). ☉ соотв. места себе не находит; не сидится кому-л.
Күһүн, сыарҕа Хаара түспүтүн кэннэ, сүрэҕэ-быара батарымына, ийэтэ эмээхсин кыыһын көрсө тиийэр. НС ОК
Ол кинилэр төһө да тоҕо-хайа түспэтэхтэрин иннигэр, сүрэхтэрэ-быардара батарбакка, хотуур сүгэн ходуһаҕа киирбиттэрэ. «ХС»
Кулан оҕонньор төһө да тоҥхойо кырыйдар, сүрэҕэ-быара тулуппат. «Чолбон». Сүрэҕэ-быара бөҕөх — туохха эмэ улахан эрэллээх, бөҕөх санаалаах (ол-бу тахсыа, куһаҕан буолуо суоҕа диэн). ☉ Внутренне спокоен, в душе уверен (что всё будет хорошо, ничего плохого не случится)
[Сүллүкү] ол эрээри, сүрэҕэ-быара бөҕөх: айыыны-буруйу оҥорбута аҕыйах. Болот Боотур
Киһи да муода буолар эбит: букатын уолуйбаппын-куттаммаппын, ити мүнүүтэҕэ сүрэҕим-быарым бөҕөх буолан биэрбитэ. «ХС». Сүрэҕэ-быара дьэгдьийдэ — санаата чэпчээтэ, уоскуйда. ☉ Полегчало на душе у кого-л.
Сымыраахап, ити ыар санаалары умнан эмиэ сибилигин сүрэҕэ-быара дьэгдьийбитин курдук буолуоҕун баҕарда да, Хара санаата халыҥаан көхсүн, түөһүн дьөлө баттаан истэ. Т. Сметанин. Сүрэҕэ-быара кытаанах — аһыныгаһа, амараҕа суох. ☉ Суровый, жёсткий (букв. сердце и печень у него твёрдые)
Эр киһи баҕайы дьиэ эрэйин кытта аахсыбата, дьахтар үлэтин сыаналаабата, сүрэҕэ-быара кытаанаҕа итинник! Н. Заболоцкай. Сүрэҕэ-быара нус буолла — улаханнык уоскуйда, холкутуйан хаалла. ☉ Стать спокойным, отдохнуть душой и сердцем (букв. сердце и печень его успокоились)
Дьэ, онон холбостохпут ити. Сүрэҕим-быарым дьэ нус буолбута. Эрилик Эристиин. Сүрэҕэ-быара өлөхсү- йэр — сүрэҕэ эрийэр, хотуолуон баҕарар. ☉ Испытывать тошноту
Ньоҕорук кулуба отуу түгэҕэр, сибилигин аҕай биир чороон арыылаах кымыһы иһэн баран, сүрэҕэ-быара өлөхсүйэн иттэннэри сытар. Эрилик Эристиин. Сүрэҕэ-быара өрүкүйэр — өйө-санаата өрө күүрэр, көтөҕүллэр. ☉ Находиться в возбуждённом состоянии
Этэргэ дылы, Томпсон сүрэҕэ-быара өрүкүйэн сылдьара (атыыта барыстаахтык барбытыттан). «ХС». Сүрэҕэ-быара өтө биллэ — туох буолуохтааҕын эрдэттэн биллэ, сэрэйдэ (үксүгэр туох эмэ куһаҕаны). ☉ Предчувствовать что-л., догадываться о чём-л., сердце подсказывает (обычно о неприятном, дурном)
Ийэ барахсан туох эрэ куһаҕан буолтун сүрэҕэ-быара өтө билбитэ. Суорун Омоллоон. Сүрэҕэ-быара сылаанньыйар — дууһата сымныыр, этэ-хаана дуоһуйар, уоскуйар. ☉ Стать умиротворённым, безмятежным, спокойным
Сүрэх-быар сылаанньыйдаҕын, тоҕо баҕас үчүгэйэй! Т. Сметанин
Кини туохтааҕар да төрөөбүт Сахатын сирин айылҕатын таптыыр, айылҕаҕа эрэ сырыттаҕына сүрэҕэ-быара сылаанньыйар, нус-хас буолар. «ХС». Сүрэҕэ-быара сымнаата — улаханнык үөрэн дууһалыын манньыйда, уоскуйан хаалла. ☉ Успокоиться, стать совершенно спокойным
«Саамай сөп!» — Булумдьу атын үрдүгэр чэпчэкитик дэгэйэн тахсар, кини сүрэҕэ-быара сымнаабыт, этэхаана чэпчээбит курдук. Л. Попов. Сүрэҕэ-быара таайар — этинэн-хаанынан, ис дууһатынан туох буолуохтааҕын сэрэйэр (үксүгэр куһаҕан, мөкү өттүнэн). ☉ Всем нутром чует (обычно предстоящие неприятности)
«Ол эрээри, айыы сүөһүтэ, баҕар, сүрэҕэ-быара таайара буолуо», — дии саныырын кытта, [Ыстапаан] уута ордук көттө. А. Софронов
Төрүт да мин сүрэҕим-быарым таайар этэ [куһаҕан олох кэлиэҕин]. Болот Боотур. Сүрэҕэ-быара тартарар — этинэн-хаанынан, өйүнэн-санаатынан кимиэхэ туохха эмэ умсугуйар, баҕарар. ☉ Всем сердцем стремиться, тянуться, чувствовать влечение к кому-чему-л.
Уол Маайыһы хара маҥнай көрсүөҕүттэн сөбүлүү, таптыы санаабыта. Кэнникинэн өйө-санаата киниттэн арахпат, сүрэҕэ-быара курдаттыы тартара сылдьар буолбута. Болот Боотур. Сүрэҕэбыара уулунна — олус манньыйда, долгуйда. ☉ Прийти в умиление (букв. сердце и печень его растаяли). Балааҕыйа сиэнэ кыыһы көрөн сүрэҕэ-быара уулунна. Сүрэҕэ-быара чэпчээтэ — ыар санааттан быыһанна, дууһата уоскуйда. ☉ соотв. отлегло от сердца
Кини сүрэҕэ-быара чэпчээбитэ, онон худуоһунньукка хайы-сах кыыһырбат буола охсубута. А. Чехов (тылб.). Сүрэҕэр-быарыгар чугас ылынар — тугу эмэ олус ыарыылаахтык ылынар. ☉ Принимать близко к сердцу. Оҕонньор уолаттар иэдээҥҥэ түбэспиттэрин истэн сүрэҕэр-быарыгар олус чугастык ылынна
□ Учуутал тулаайах оҕолор дьылҕаларын сүрэҕэр-быарыгар чугас ылынара. «ХС». Сүрэҕэр-быарыгар ыттарда — сүрэҕэр ыттарда диэн курдук (көр сүрэх I). Сүрэх-быар аалыыта — дууһаны, өйү-санааны ханнык эрэ ыар санаа хам баттааһына, ааһан-араҕан биэрбэт буолуута. ☉ Камень на сердце (букв. терзания сердца и печени)
— Чэ, сүрэх-быар аалыыта оҥорума. Этэргин этэн кэбис. Болот Боотур
Икки ыйы быһа сүрэхбыар аалыыта, санаа эргимтэтэ буолбут. «ХС». Сүрэх-быар ыарыыта — ааспат-арахпат санаарҕааһын, мунчаарыы. ☉ Душевные переживания (букв. болезнь сердца и печени)
Сөбүлээбэт киһилиин олорууттан, сүрэх-быар ыарыытыттан …… хайа оҕобут хатан-кууран бараарай? Т. Сметанин
Кини сүрэҕин-быарын ыарыытын тэбии охсорго тиэтэйэр курдуга. «ХС». Сүрэх-быар ыарыыта буол — санаа-оноо баттыга буол. ☉ Быть, становиться источником душевных переживаний, страданий (букв. становиться болезнью сердца и печени)
Дьэ ити дьахтар хайаан даҕаны миэхэ сүрэх-быар ыарыыта буолар буолла. С. Ефремов
Бу аҕата оҕонньорго сүрэхбыар ыарыыта буолбут хобдох сэһэн Кэтириискэ эмиэ …… өйүн-санаатын холоруктуу ытыйан, тугу да тобулан өйдөөбөт гына харааччы иирдэн кээспитэ. НС ОК. Сүрэх-быар ыарыыта оҥоһун — өйгүттэн-санааҕыттан араарыма, мэлдьи санаа-оноо баттыга оҥоһун. ☉ Постоянно думать, переживать о комчём-л. (букв. сделать болезнью сердца и печени)
Оҕонньор биир санааны сүрэхбыар ыарыыта оҥостон улаханнык эрэйи көрбүтэ. Н. Габышев
Г. Кривошапко саха муусукатын сайдар кэскилин сүрэхбыар ыарыыта оҥостубута, ол муусука киниэхэ туохтааҕар да чугас этэ. «ХС». Сүрэхтиин-быардыын кэҥээтэ — уоскуйда, холкутуйда. ☉ Вздохнуть свободно
Нуучча киһитин кэпсээнин иһиттэҕинэ эмээхсин сүрэхтиин-быардыын кэҥиирэ. В. Санги (тылб.). Сүрэххэ- быарга быһахтаммыкка дылы түөлбэ. — саамай чугас урууну-аймаҕы атаҕастаабыт, хомоппут киһини этэллэр. ☉ Как ножом по сердцу (обычно — когда кто-л. жестоко обидит близкого родственника).