несов. см. дожить.

ж. баттах маҥана, кырымах; # дожить до седин баттаҕыҥ маҥхайарыгар тиий.

несов., достигнуть сов. чего 1. (какого-л. места) тиий; достигнуть берега кытыыга тиий; 2. (дожить) тиий; достигнуть зрелости ситэр сааскар тиий, сит; 3. (добиться) ситис; достигнуть цели соруккун сити с.

несов., дотянуть сов. 1. кого-что (дотащить) соһон тиэрт; тардан тиэрт, ...диэри тарт; 2. разг. (дожить) тиий, тыыннаах тиий; больной дотянул до весны ыарыһах сааска диэри (тыыннаах) тиийдэ; 3. что, разг. (оттянуть выполнение) тиэрт, тарт, уталыт.

1) выполняться, исполняться, осуществляться; биригэдьиир сорудаҕа туолла поручение бригадира выполнено; биэс сыллаах былаан ситиһиилээхтик туолла пятилетний план выполнен успешно; мин баҕам туолла моя мечта осуществилась; 2) прям., перен. наполняться; үрэхтэр сааскы ха-лаантан туолбуттар в весеннее половодье рёчки наполнились; хос иһэ ыалдьыттары-нан туолла комната наполнилась гостями; үбүгэр туолбут он пресытился своим богатством; иһэ (или айаҕа ) туолбат разг. нет предела его жадности; хараҕа туолбат жадный, ненасытный, ничем не удовлетворяющийся (букв. глаза его не наполняются); тохтубут туолбат погов. пролитое не восполняется (соотв. что с возу упало, то пропало); 3) исполняться, истекать (о времени, сроке); уолум алтатын туолла сыну моему исполнилось шесть лет; үйэҕин туол = дожить до глубокой старости; үтэһэтэ туолуо придёт час расплаты # аска туолан насытившись; туолбут ый полная луна.

1) добираться до кого-чего-л.; достигать кого-чего-л.; куоракка тиий = добраться до города; 2) прям., перен. доходить, доставать; хватать, быть достаточным; уу тобукпар тиийэр вода доходит мне до колен; бу ураҕас тиийиэ дуо ? этого шеста хватит?; кыайан бааллыбат , быата тиийбэт не завязывается — верёвки не хватает; төһө күүскүт тиийэринэн үлэлээҥ работайте, сколько хватит сил ; үс солкуобай тиийбэт не хватает трёх рублей; киһи хараҕын уота тиийбэт за пределами видимости; хамнаһа бэйэтигэр тиийэр зарплаты ему хватает; өйүөбүт икки күҥҥэ тиийииһи провизии у нас хватит на два дня; муҥур уһукка тиий = дойти до крайней степени чего-л.; муҥур уһуктарыгар тиийэн төнүннүлэр отчаявшись, они повернули обратно; турдарбын халлааҥҥа тиийиэм этэ загадка если бы встал, достал бы до нёба (суол дорога); 3) перен. доживать; сүүһүгэр тиийбитэ он дожил до ста лет; онуоха тиийбэтэрбин не дожить (букв. не дойти) бы мне до этого; 4) в сочет. с ф. на =рга основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает вынужденность совершаемого действия: төннөргө тиийииһи- бин мне придётся возвратиться; маны ыларга тиийэҕин тебе придётся взять это; 5) в отриц. ф. в нек-рых оборотах переводится как хуже, слабее; киниэхэ тиийбэк-кин дуо ? разве ты хуже его? # оннукка тиийбэтэрбин как бы со мной такого не случилось; ыйыгар тиийбит дьахтар женщина на последнем месяце беременности (букв. достигшая последнего месяца).

туохт.
1. Атахтаргынан сиргэ тирэн, тирэнэн тур. ☉ Наступать на землю, ступать по чему-л.
Атах тыаһа ыараханнык үктэнэн, хостон таҕыста. Амма Аччыгыйа
Силиппиэн сөрүүн буор муостаҕа үктэннэ. Софр. Данилов
Оргууй аҕай, сэрэниин-сэрэнэн, үөм-чүөм үктэнэн, болкуон хоһу өҥөйөн көрдө. Н. Лугинов
2. Ханнык эмэ кэмҥэ тиий, тиийэ олор; хайа эрэ сааскын туолар кэмҥэр тиий, төһө эрэ саастаах буол. ☉ Дожить до какого-л. момента времени; достигнуть какого-л. возраста
Дьыл оройугар үктэннибит, аны кыһыммыт тобоҕун этэҥҥэ туоруур инибит. Ойуку
Дора Иннокентьевна икки тыһыынча биир сылга үктэнэн баран, олунньу ыйга Аляскаҕа баран кэллэ. ПНИ ЭД
Саамай оһоҕос түгэҕинээҕи Коля биэһигэр үктэннэ. «ХС»
3
үктээ 5 диэн курдук. Бука, улахан булт — эһэ, тайах да баара буолуо, Лааһар биһиги угаайыбытыгар үктэнэр. Далан
[Бэдэр] бэйэтэ да үөскээбит, ыырдаммыт сиригэр чааркааҥҥа үктэнимтиэ кыыл. «Чолбон»
4. Ханна эмэ тиий, сырыт. ☉ Бывать где-л.; добираться до какой-л. местности
Уол этэҥҥэ кытылга үктэммитэ. Далан
Өлөксөй бачча кэлэн баран өтөҕөр үктэнэр санааланар. У. Нуолур
Амма оройуонун биир уһук нэһилиэгэр — Алтаҥҥа — бөлүүн түүн үөһэ үктэммитим. С. Федотов
5. көсп. Ханнык эмэ суолу тутус, олоҕуҥ суолун оҥоһун. ☉ Встать, ступить на какой-л. путь (жизненный)
Кини өйө-санаата уһуктан, охсуһуу суолугар үктэнэн испитэ. В. Протодьяконов
Олох уустук аартыгар үктэнэн эрдэҕэ. У. Ойуур
Эн билигин биир суолу чуолкай өйдүөхтээххин. Ол киһи куһаҕан суолга үктэнэрэ түргэнин, көнөрө ыараханын. И. Семёнов
♦ Атаҕын төбөтүнэн үктэнэн көр атах
Маайа …… атаҕын төбөтүнэн үктэнэн, чөмөйөн хааман баран, соҕуруокка быыһынан ыйдаҥардан көрдө. Эрилик Эристиин
Еремеев атаҕын төбөтүнэн үктэнэн, ааҥҥа тиийэн иһиллээтэ. М. Доҕордуурап
◊ Күөххэ үктэннэ көр күөх I
Күөххэ үктэннэххэ, дьэ, дьыл таҕыстыбыт диэн өрө тыыналлар, сүргэлэрэ көтөҕүллэр. Күн Дьирибинэ
«Аҕыйах хонугу тулуйдарбыт, күөххэ үктэниэ, көҥүлгэ көтүө этибит», — дии саныыллар. И. Федосеев

I
аат.
1. Киһи куйахатын саба үүнэр, кэмиттэн кэмигэр кыргыллар түү. ☉ Волосы
Даша икки хараҕын быһа симэн баран, баттаҕа бураллаҥныы түһүөр диэри эрчимнээхтик илгистиммэхтээн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Нарынчай тарбахпар Тарааххын ылыаҕым, Ньалҕархай, сымнаҕас Баттаххын тарыаҕым. Күннүк Уурастыырап
Валерий Иванович хоноччу туттубут, көбүс-көнө уҥуохтаах киһи. Өрө тарааммыт кугас баттахтара чанчыгын диэкинэн кырыарбыттар. Л. Попов. Тэҥн. суһуох
ср. тув. баш дүчү ‘волосы’
2. Кыыл, көтөр төбөтүгэр баар хойуу чөмөх түү. ☉ Густая шерсть на голове животного или перья на голове птицы
Куобах баттаҕа истээх сон. —Күөх баттахтаах Көҕөнүктүүр куһум. Өксөкүлээх Өлөксөй
Таба баттаҕа бэргэһэ. Амма Аччыгыйа
Баҕанаҕа кус баттахтара сыһыарыллыбыттар, саа ыйанан турар. И. Гоголев
♦ Баттаҕа да тиийиэ суоҕа кэпс. – наһаа элбэх, элбэххэ турар (төлөбүр), онно тиийэр үбэ суох. ☉ Расплатиться невозможно (настолько залез в долги), платить не в силах (букв. не хватит волос на голове)
Дьэкиимдэ өбүгэтин саҕаттан хамначчыттарын, чаҕардарын хамнаһын төлүүр буоллаҕына, үүнэр баттаҕа да тиийиэ суоҕа, төһө да баай буоллун. А. Сыромятникова. Баттаҕа маҥхайыар диэри – улаханнык сааһырыар диэри (акаарытынан хаалбыт, өйдөммөтөх) ☉ До седых волос (не образумиться)
Бу оҕонньор баттаҕа маҥхайыар диэри дьээбэтэ тоҕо сүрэй доҕор! «ХС». Тэҥн. бытыгын быһа үктүөр диэри. Баттаҕын үргээ – кими эмэ үчүгэй аҕайдык үөрэтэн, кэһэтэн биэр. ☉ Проучить как следует кого-л., дать выволочку (букв. оттаскать кого-л. за волосы)
Мин, кыра уол, бу ходуһаны ортотунан хортууспунан дэйбиирдэнэн истэхпинэ, [баай эрэ киэбирбит бэйэтэ] отууттан тахсан: «Оту тоҕо тэпсэҕин?!» – диэн ыга көбүөлээн баран, туттаран ылан баттахпын үргээбитэ. Амма Аччыгыйа
Ыраахтааҕы баарына кини аҕатын Уйбааскы аҕата Бүөтүр оҕонньор баттыырын, кини баттаҕын үргүүрүн өйдөөтө. «ХС». Баттаҕыҥ маҥхайарыгар тиий – кырдьар сааскар тиий. ☉ Дожить до седин (при этом заниматься чем-л., не подобающим возрасту)
Аччыгый киһини күлүү гынан эрдэххит дии! Мин курдук баттаххыт маҥхайарыгар тиийдэххитинэ этэрбэскитин харсыһыннараҥҥыт, дьон көрөн күлүөхтэрэ. «ХС»
Оннук дьиктини бу баттаҕым маҥхайарыгар тиийдим да көрө иликпин. М. Доҕордуурап
◊ Баттах кырыйааччы (кыргааччы) – баттаҕы кырыйар, бүрүчүөскэни оҥорор идэлээх киһи. ☉ Парикмахер
Дьоҥҥо-сэргэҕэ биллэринэн, дэриэбинэҕэ суох баттах кырыйааччы. Н. Босиков
Кавуцкай Дьокуускайга олохсуйан баттах кыргааччынан үлэлээбитэ. П. Филиппов
Биир суолу чуолкайдык өйдөөтүм – баттах кырыйааччы буолартан мүччүрүйбэт буоллахпыт. «ХС». Туой баттах – туой курдук араҕастыҥы дьүһүннээх баттахтаах, умсаах кус бииһин ууһа. ☉ Желтоголовка (вид утки)
Булка Жирков …… үйэтигэр биирдэ тыһы туой баттах куһу күөрэтэн түһэрэн хайҕаммыттаах. Н. Габышев
Туой баттах, судьу, туотаайы – туох кус суорда бары кэлбит. Күннүк Уурастыырап
II
баттах сарын – кэтит, модьу сарын. ☉ Широкие, могучие плечи (косая сажень в плечах)
Быыра быччыҥнаахтарым, Баттах сарыннаахтарым, Даарда буурайдарым Бэттэх буолуҥ эрэ. Саха фольк. Баттах сарыннаах, Ньыгыл борбуйдаах …… Оҕуруктаах куораан далай ытыстаах. Ньургун Боотур
ср. тюрк. балдак ‘клюка, на которую опирается хромой’

I
даҕ.
1. Сырдык халлаан өҥө өҥнөөх. ☉ Голубой, как светлое небо
Күөх халлааҥҥа көтөн тырыбынаан тахсан, көстүбэт үрдүккэ тимирэн, ыллаан дьырылатар. М. Доҕордуурап
«Что? Матрена, какая Матрена?» — диир Гурьянов, күөх харахтарынан мичээрдиир. Т. Сметанин
△ Хараҥа халлаан өҥө өҥнөөх. ☉ Синий
Күлүмнүү көтөр Күөх төлөн түспүт. Күннүк Уурастыырап
Муоралары уонна акыйааннары каартаҕа күөх өҥүнэн көрдөрөллөр. КЗА АҮө
2. Саҥа үүммүт от, мутукча өҥө өҥнөөх. ☉ Зеленый, как только что выросшая трава, как хвоя распустившейся лиственницы
Сыһыы саҕатыгар күөх от сыта халыйар. С. Данилов
Саха сирин үрүҥ көмүһүнэн кыыдамныыр, тыала суох тымныы кыһына, Саха сирин мутукчата-сибэккитэ муҥутуур күннээх күөх сайына — ити барыта, барыта күндү. Т. Сметанин
Экскурсиялаабыт сирдэрбитигэр биир даҕаны күөл, чээл күөх хонуу диэн көстүбэт. «ХС»
♦ Күөх албын — кыбыстар, саатар диэни билбэт, сирэйэ-хараҕа суох албыннааччы. ☉ Наглый лгун, обманщик, мошенник
Эһиги күөх албыннаргыт. Харчыбын төннөрүҥ! Амма Аччыгыйа
Күөх албын, маны ас диэн атыылыыгын дуо? Ыкка биэрдэххэ, ыт даҕаны чугаһыа суоҕа. Н. Якутскай
Хайа, миигин истэргэр маннык олоруохпут дуо? Күөх албыныҥ, искэр адьас да аанньа ахтыбаккын. «ХС». Күөх ис үөхс. — дьадаҥы дьону көлөһүннээччи, баай киһи. ☉ Мироед
Аны биһигини баайдар, күөх истэр ол аайы үтүрүйүөхтэрэ-хабырыйыахтара суоҕа. В. Протодьяконов
Абааһы аһаабыт сириттэн арахсыбат. Эн даҕаны, күөх ис, быыпсай кулуба эмсэхтээбит оҕото, киниттэн арахсыаҥ дуо? С. Ефремов. Күөх киһиргэс — олус киһиргэс киһи. ☉ Очень хвастливый человек, большой хвастун, самохвал
Күн аайы оҕолоро Көппөйбүттэрин тухары Күтүр акаары, Күөх киһиргэс, Саллайбыттарын тухары Салаҥ акаары, Саата суох киһиргэс Буолаллар даа эбит. П. Ойуунускай. Күөх көппө — үлэлиэн баҕарбат, сүрэҕэ суох киһи. ☉ Лентяй, бездельник
Өйдөөҥ, сэбиэскэй былаас сүрэҕэ суохтары, күөх көппөлөрү сөбүлээбэт, босхо аһаппат. Болот Боотур
«Күөх көппө» диэн тыл сүрэҕэ суохтарга иҥэриллэр уопсай аат буолбута. Суорун Омоллоон
Үлэлээбэккин, луодургун, күөх көппөҕүн дии-дии аны киһини сордообот буол. М. Доҕордуурап. Күөх моҕой — арыгы. ☉ Алкоголь, спиртное
Арыгы көннөрү астан өстөөххө кубулуйар. Ол иһин даҕаны норуот «күөх моҕой» диэн ааты иҥэрбит эбит. ТХХ АС
Кэргэннии Иван уонна Анна Сенькиннар, иккиэн «күөх моҕойго» буулаппыттара, элбэх кэпсэтиигэ турбуттара. ТССКС
Дьон былыр-былыргыттан арыгыны «сатана хаана», «күөх моҕой» диэн ааттыыр. ППА ТЭД. Күөх оту тосту үктээбэт (киһи) — көрсүө, сытыары сымнаҕас (киһи). ☉ Смирный, мягкого характера (человек)
Нээстэр оҕонньор кыргыттара Балбаара, Маарыйа — күөх оту тосту үктээбэт барахсаттар. Бэс Дьарааһын
Махарах диэн барыларын убайдара, бэрт көрсүө, көнө, күөх оту тосту үктээбэт, дьиэ киһитэ эбит. Эрилик Эристиин
Биэрэ ийэтэ, көрдөххө күөх оту тосту үктээбэт сымнаҕас майгылаах курдук буолан баран, ис иһигэр киирдэххэ, улахан кырыктаах эмээхсин. НС ОК. Күөх сирэй үөхс. — олус куһаҕан, нэгэй киһи. ☉ Мразь, паршивец, негодяй
Өссө биирдэ саҥар эрэ, күөх сирэй! А. Софронов
Чэ, баҕаҥ хоту сиэбитиҥ, маҕалайыҥ туолбута, аны биһигини сиириҥ хаалла быһыылаах, күөх сирэй. Суорун Омоллоон. Күөх сүрэх — үлэлиэн баҕарбат, сүрэҕэ суох киһи. ☉ Лентяй
Хайдах харчыҥ суоҕуй? Үлэлиэххэ наада, күөх сүрэх! Софр. Данилов
«Кыбыстыбаккын ээ, күөх сүрэх! Маннык көлөдүйбүт көрүҥнээх эрээригин», — диэт кыыс өтөрүбатары көрдө. Н. Абыйчанин
Күөх сүрэхтэргит, сайыны быһа олороҕут, күүлэйдиигит, тыа быыһыттан илиигитинэн да үргээтэххитинэ, икки ынаҕы иитиэ этигит. МНН. Күөх уйан — 1) наһаа сымнаҕас, хатарыллыбатах (тимири этэргэ). ☉ Очень мягкий, незакаленный (о металле)
Ээ, чочулаабыт да иһин сытыы буолбат сэп, адьас күөх уйан баҕайы. Суорун Омоллоон; 2) наһаа уйаҕас, аһынымтыа. ☉ Очень чувствительный, слезливый
Баһыыба, Ида… Кырдьан истэҕим аайы күөх уйан буолан иһэбин ээ. Е. Неймохов. Күөххэ көттө — ким-туох эмэ хааччаҕыттан таҕыста, көҥүл барда. ☉ Стал независимым, вольным
Алыс даҕаны санаарҕаан эрэй бөҕөнү көрдүм ээ, дьэ күөххэ көттөҕүм! Н. Лугинов
Күөххэ көттө, көҥүл барда. АЕ СТ. Күөххэ үктэннэ — кыһыны туораан, сайыҥҥа тиийдэ. ☉ Благополучно перезимовав, дожить до лета
Ааспыт сайын сүөһүбүтүн нэһиилэ этэҥҥэ, күөххэ үктэннэрбиппит. С. Никифоров
«Лиза, — диэтэ биригэдьиир кэмниэ-кэнэҕэс, — эн ньирэйдэриҥ бу пиэрмэҕэ кыстаан күөххэ үктэннэхтэринэ табыллар». С. Федотов
Мантан саас биир да сүөһүнү энчирэппэккэ барыларын үчүгэйдик төлөһүтэн күөххэ үктэннэрэр баҕалаахпыт. «Кыым»
◊ Дабархайдаах күөх — от чулуу суорда (аан бастакы хотуур ото). ☉ Лучший сорт сена (самой первой косы). Дьэҥкир күөх — сырдык күөх (от). ☉ Светло-зеленый (о сене)
Күөх баламах көр баламах. Кини кымньыыта таарыйбыт сиринэн таба этэ күөх баламах, хаан чэлкэх буолан тахсар. Болот Боотур
Кыра уол илиилэрэ, атахтара, ону таһынан моонньо эмиэ бүтүннүү күөх баламах. ПН ДЫ. Күөх биэдэмэс эргэр. — өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи кэмҥэ хас биирдии дьиэ кэргэн оттуур сирэ ыйыллыбыт докумуона, сир биэдэмэһэ. ☉ В дореволюционной Якутии: документ, в котором зарегистрированы закрепленные за каждым семейством покосные угодья, поземельная ведомость
Мин аҕам саҕана күөх биэдэмэс диэн баара. П. Ойуунускай
Лоп курдук биэс уон сыл буолла буор түҥэтик олоҕурбута, күөх биэдэмэс туругурбута, саарба, саһыл күрүөлэрэ үөскээбиттэрэ. Суорун Омоллоон. Күөх бороҥ — сылгы дьүһүнүн арааһа: нуолур түүтэ үрүҥ, кылаан түүтүн төбөтө көҕөрөн көстөр, хара түү булкаастаах, атахтарын сэбэрэтэ бороҥ түүлээх. ☉ Темно-сивый (о масти лошади). Күөх буулуур (сылгы) — көҕөрүмтүйэн көстөр толбоннордоох бороҥ дьүһүннээх. ☉ Чалый, с голубоватыми вкраплениями (о масти лошади)
Күөх далай көр далай II. Көй салгыҥҥа күөрэгэй ыллаабытын, күөх далайга күөнэх оонньообутун кэриэтэ буолла. Амма Аччыгыйа
Эйиэхэ баҕас …… бэйэм тыабыттан лабааны даҕаны булгу туттарыам суоҕа, күөх далайбыттан дьөрү биир даҕаны баҕаны туора уоптарыам суоҕа. Суорун Омоллоон
Быһыыта, тойонноох кулут иччилэрин күөх далайга күөлэһийтэлээн кэбиһэн баран, тыылара киэҥ Байкал кэтит мындаатыгар дьаарбайа бараары гыммыт быһыылаах. Эрилик Эристиин. Күөх көҕөччөр көр көҕөччөр
1.
Көҕөччөр сылгыны араастаан дьүһүннүүллэр. Ордук элбэхтик маннык өҥнөөччүлэр: хара көҕөччөр, күөх көҕөччөр, сырдык көҕөччөр толбонноох көҕөччөр, им көҕөччөр, тимир көҕөччөр, көҕөн көҕөччөр, чуоҕур көҕөччөр. ОМГ ЭСС. Күөх кырса — көҕөрүмтүйэр өҥнөөх күндү түүлээх полярнай эргимтэ кырсата. ☉ Голубой песец
Сопхуос сүрүн дьарыга: табаны уонна күөх кырсаны иитии, балыктааһын, кыыл кырсалары бултааһын. Н. Якутскай
«Усуйаана» сопхуос күөх кырсаны иитэр пиэрмэтэ 1955 сыллаахха тэриллибитэ. АВЛ ГСФ. Күөх маасса — куурдуллубакка эрэ күөхтүү сиилэскэ, сенажка угуллар от, бурдук. ☉ Зеленая масса
Саҥа сиилэстэнэр күөх маассаны түргэнник уган бүтэрии үчүгэй сиилэһи ылыы биир суол дьоһуннаах усулуобуйатынан буолар. САС
Бириэмэтигэр оҕустаран ылбатахха аҕыйах хонук иһигэр күөх маасса кууран соломоҕо кубулуйар. ЛИК СОТҮҮүТ. Күөх маҥан халлаан — былыта суох олус ыраас халлаан. ☉ Чистое, безоблачное синее небо
Бу көстөр күөх маҥан халлаан үрүт өттүгэр олорор …… үүт күөл олохтоох, үүт аас бэйэлээх, үкэр куйаас тыыннаах Үрүҥ Аар тойон, Үрүҥ Арылы хотун диэн бааллар. Саха фольк. «Мин даҕаны төрүт удьуор харылы киһи этим», — инньэ диирин кытта, көстөр күөх маҥан халлаан үрүт өттүн диэкиттэн бэрт сүрдээх кынат куугунаан түстэ. Ньургун Боотур. Күөх олордуу — маһы түөрэн аҕалан маһа суох сиргэ олордуу. ☉ Зеленые насаждения
Атмосфера ыраас буолуутун харыстааһыҥҥа күөх олордуулар улахан оруоллаахтар. САИ ССРС ФГ
Киин куорат биир олохтооҕор икки сүүс сүүрбэ кыбадыраатынай миэтэрэ күөх олордуу тиксэр. «Кыым». Күөх сах эргэр. — саас сир-дойду көҕөрбүт кэмэ. ☉ Весенняя пора, когда земля покрывается зеленью
Бу быйылгы күөх сах мунньаҕар кулуба тойоммут бэйэтинэн баар. Суорун Омоллоон. Күөх сирэм — саас бастаан үүммүт ситэ илик от; ньуолах от. ☉ Мягкая и шелковистая первая весенняя трава; трава-мурава
Тэлгэнэ сытар оппут минньигэс сыта киһи сүрэҕин-быарын көрбүтүнэн киирэр, сайыҥҥы күөх сирэми санатар. Н. Якутскай
Күөх сирэм чэлгийэр эриэккэс кэмигэр, Үтүө сир үөрээхтиир күнүгэр, Мин сытар кургааммар эдэр кыыс тахсыаҕа, кинигэ ааҕыаҕа, ыллыаҕа. Эллэй. Күөх сур — сылгы өҥүн арааһа: көҕөрүмтүйэ кытаран көстөр хара өҥ. ☉ Черный с красновато-голубым отливом (о масти лошади)
Сур сылгыны эмиэ араастык өҥнүүллэр: күтэр сур, бороҥ сур, саһыл сур, кумах сур, күөх сур. ОМГ ЭСС. Күөх таалай — хараҥа халлаан күөх. ☉ Темно-синий. Күөх толбон — күөх өҥ булкаастаах. ☉ Просинь. Күөх тымыр — үлэлээбит хаан сүрэххэ төттөрү барар тымыра. ☉ Вена. Илиитин күөх тымыра көстө сылдьар. Күөх урсун — туох эмэ көҕөрөн көстөр киэҥ нэлэмэн ньуура. ☉ Синева
Үөрүүлээх, үөскүүлээх Күн уотун күлүмэр, Күөх урсун күөнүгэр …… Төрөтөр төрүөххүт Төлкөтүн көрүөххүт, Уһун дьол үрдүгэр, Уоҕурар бэрдигэр Үүнүөххүт, үөскүөххүт. П. Ойуунускай
Ленин куоратын үрдүнэн Көтөбүн күөх урсун үөһүнэн Күн аннын диэки чугаһаан. Н. Тарабукин (тылб.)
Күөх үүнээйи көр күөх маасса. Сиилэһи угар дьаамаҕа эбэтэр траншеяҕа күөх үүнээйини угуу саамай эппиэттээх үлэлэртэн биирдэстэринэн буолар. САС. Күөх чэй — чэй биир көрүҥэ. ☉ Зеленый чай
[Лааппылаах киһи] нивхтэр мэлдьитин сиэбэт нуучча аһынан — килиэбинэн, хааһынан, күөх чэйинэн, куһуоччук саахарынан күндүлүүрэ. В. Санги (тылб.). Күөх эбириэн — сырдык күөх толбоннордоох. ☉ С голубым оттенком
Инньэ гынан Түөрэҥкэй ойуун күөх эбириэн борооскуну кэрэх тутунна. Күндэ
Алталаах-сэттэлээх күөх эбириэн атыыр оҕуһу өлөрөн, этин дэлби буһаран, айылгы бөҕөнү тардан, куолуларынан Мас Өнүкүй ойууну кыырдыбыттар. Эрилик Эристиин. Күөх экран — телевизор. ☉ Голубой экран, телевизор
Ааспыт үбүлүөйдээх сыл бүтэһик күннэриттэн Верхоянскай куоратыгар күөх экраны көрүү саҕаланна. «Кыым»
Утуйуон иннинэ бэрт кыратык күөх экраны көрдө. «ББ». Күөх элэмэс — сылгы өҥүн арааһа: уопсай өҥө бороҥ көстүүлээх буолан баран, ханан эрэ элэмэстээх. ☉ Серо-пегий, сивопегий (о масти лошади)
Күөх элэмэскэ күөх буулуур, күөх көҕөччөр дьүһүннэр киирсэллэр. ОМГ ЭСС. Күөх эриэн — сырдык өҥө көҕөрүмтүйэн көстөр эриэн. ☉ С голубизной, отливающий голубым. Күөх эриэн көстүүмнээх. От күөх — от өҥө күөх өҥнөөх. ☉ Зеленый цвет
Олус чаҕылхай от күөх уонна халлаан күөх өҥнөр алтан холбоһууларын араас көрүҥнэрэ буолуохтаахтар. ДНА СХБКК
[Уохта] саас эрдэ тыллар, сырдык от күөх сэбирдэхтэрдээх, тэтэркэйдиҥи маҥан сибэккилэрдээх. МАА ССЭҮү. Торҕо күөх — олус сырдык күөх. ☉ Яркая светлая зелень
Тайалҕаннаах тайҕам барахсан, Торҕо күөҕүнэн таҥынныҥ. Баал Хабырыыс
Биһиги түннүкпүтүнэн Өлүөнэ киэҥ иэнэ нэлэһийэн көстөр уонна илин быраан торҕо күөҕүнэн тунаарар. ЧМА СТСАКҮө. Халлаан күөх — сырдык халлаан өҥө күөх өҥнөөх. ☉ Голубой
Маҥхайан баран араҕастыйбыт баттаҕын халлаан күөх былаатынан мэччэччи бааммыт. М. Доҕордуурап
Ыйаастыгас соҕус хап-хара харахтаах, чорбоҕор кыра уостаах, халлаан күөх солко таҥастаах кыыс оҕо баар. «ХС»
[Федосья] аһыммыт оҕолуу, халлаан күөх ыраас хараҕынан одуулаһан олорон ыйытта. Л. Толстой (тылб.). Хампа күөх — хараҥа от күөх. ☉ Темно-зеленый
Хатас хаппыт кырдалыгар хампа күөҕү көрөбүн. Хантан кэлбитэ буолуоҕай. Дьиибэргиибин, сөҕөбүн. Эллэй
Үүнэр күммүт тахсыыта Үрүҥ көмүс аалыыта — Хаһыҥ түһэн туртайар, Хампа күөҕү хаарыйар. А. Абаҕыыныскай
Аны куһаҕан сири тумуннаҕа аатыран, хампа күөҕү тоҕута кэстэрэллэр, сир кырсын алдьатан көрүөхтэн түктэри оҥороллор. «Кыым». Чээлэй күөх — сып-сырдык от күөх. ☉ Яркозеленый
Салгыы аны Налбыһах Чээлэй күөх торбос отун Салаасканан аҕалан, Дьиэҕэ симэн кэбистэ. Күннүк Уурастыырап
Айаҥҥа туруубутугар чээлэй күөҕүнэн симэммит сайын барахсан ааһан, күһүн буолан эрэр. Н. Заболоцкай. Чэгиэн-чэбдик чээлэй күөх мутукча айгыр-силик нуһараҥа. А. Федоров
тюрк. көк
II
аат.
1. Саҥа от үүнэн сирдойду чэлгийэ көҕөрөр кэмэ. ☉ Весеннелетняя пора, когда появляется зелень
Соҕотох ынахтаахпыт күөххэ тиийэн баран, өлөн хаалбыта. Амма Аччыгыйа
Ньирэйдэрбитигэр үөстэн от сүгэн таһааран биэриэхпит. Барахсаттар наар ийэлэрин үүтүнэн тураахтыыллар. Күөх кэлбитин биллиннэр эбээт. Н. Лугинов
2. Сүөһү, сылгы аһылыга буолар үүнэн турар күөх от. ☉ Зеленая трава, идущая на корм скоту
«От хомууругар үлэлээминэ, быйылгы күөхтэн маттым», — Лука сөҥөдүйэн олорон эттэ. М. Доҕордуурап
Оҕом, хадьымал саҕалыырыгар бу ийэтин хотуурун оҥорон биэриэҕим. Биһиги, эр дьоннор, күөҕү былдьаһа от охсон куһуйуохпут. В. Иванов
Бу күөххэ мин көлөһүнүм баар, көрүҥ күөх сирэм, күөх быйаҥ ырааһыан, үчүгэйиэн! А. Сыромятникова

1. 1. түс I диэнтэн дьаһ туһ. [Күннэй:] Мин тохтоотум, дьонум бэрэбинэлэрин сиргэ түһэрдилэр. Н. Неустроев
      Үтүлүкпүн түһэрэн кэбиспиппин. Суорун Омоллоон
      Биэстии аты бииргэ түһэрэн сүүрдүөхтэрэ. Н. Якутскай
      Айдаар «Алааһын» макыатын хаартыскаҕа түһэрэн ыыппыта. Н. Лугинов
      [Балбаара:] Сыаната биир мөһөөк буоллун, итинтэн түһэрбэппин. Эрилик Эристиин
      [Хаастары] иккинихаһы түһэриэххэ сөп эбит да, соҕотох иитиитин ытан кэбиһиэн кэрэйдэ. Тумарча
2. Тугу эмэ тоһуйан биэр. ☉ Подставлять, выставлять что-л. Эһэ ыстанан кэллэҕинэ, тайыыбар түһэриэм диэн бэлэмнэнэн, утары киирэн истэ. Болот Боотур
   Абдуркулла, уола Мундербек сууллан түстэҕинэ илиитигэр түһэриэх киһилии, ытыһын тоһуйар. Эрилик Эристиин
   Бөрө …… айаҕар түһэрэн, курк-харх ыстаан баран, ньылып гына ыйыстан кэбистэ. Т. Сметанин
3. кэпс. Булт тэрилин ууга киллэрэн тарт, туруор. ☉ Опускать, кидать в воду снасти
   Икки төгүл түһэрэн икки биэдэрэ алыһары ыллыбыт. И. Данилов
   Силипиэн наҕылыччы сылдьан икки атаҕын быһыттыы түөрт илимин түһэрдэ. Софр. Данилов
   Куонаан оҕонньор дурдатын сөргүтүннэ. Витялыын тыы муохтаан хачыгырастылар, билигин мончуук түһэриэхтэрэ. Н. Заболоцкай
4. Хорон уутун ыыт, көһөр (хол., күөлү). ☉ Спускать (напр., озеро)
   Күүспүтүн холбоон ол күөлү хордорон, быйыл күһүн түһэрэн кэбиһиэх. Болот Боотур
   Ыга халыйан киирбит сааскы садырыын уутун аллара сиирэ хорон түһэрдэ. П. Филиппов
   Саас бары күүһүнэн ходуһалар ууларын түһэрэ сатыахпыт. «Кыым»
5. Тугу эмэ (хол., суругу-бичиги, ойууну) үтүгүннэрэн ылан туохха эмэ суруй, ойуулаа. ☉ Переводить что-л. (напр., рисунок) на что-л., делать копию чего-л.
   Инчэҕэй тэтиҥҥэ орнамент түһэрдэххэ, уута чаалыйан тахсан, куурарыгар өҥө сүтэр, өлбөөрөр. АЭ СТМО
   Хаппах мээрэйин атын хаптаһыҥҥа түһэрэн ыллылар. «Чолбон»
6. көсп., кэпс. Туоххун эмэ үлүт (хол., сирэйгин, кулгааххын). ☉ Обморозить, отморозить (напр., лицо, уши)
   Сыарҕаҕа ат тыыныгар аҥаар сирэйин түһэрбит. Н. Босиков
7. көсп., кэпс. Киһи эбэтэр сүөһү иһиттэн, эминэн өлөрөн, үөнүн таһаар. ☉ С помощью лекарства выводить паразитов. Оҕо илиистигин түһэр
   □ Аскариданы түһэрэргэ үгүс эмтиир ньымалар бааллар. ББЕ З
8. көсп. Тугу эмэ (хол., буруйу) кимиэхэ, туохха эмэ соҥноо, көлбөрүт. ☉ Свалить, переложить что-л. (напр., вину, ответственность) на кого-что-л. [Сиидэрэп:] Малыыкаан нэһилиэк харчытын сиэн сылдьар, ону миэхэ түһэрээри ити баайсан этэр. Күндэ
   Наһаар туох баарын барытын Түүлээх Уллуҥахха түһэрэр санаалаах этэ. Суорун Омоллоон
   Отонтон атын сир аһа үүнэрэ биллибэт этэ, ону барытын тымныы сир айылҕатыгар түһэрэллэрэ. А. Сыромятникова
9. көсп., кэпс. Кими эмэ дьоҥҥо намтатан көрдөрө сатаа. ☉ Обижать, унижать, сознательно принижать кого-л. (в глазах окружающих)
   Мин хайа да кыра омугу түһэрэн сыаналыыр, холуннаран көрдөрөр, этэр олох сыыһа диибин. Болот Боотур
   [Өрүүсэ:] Оннук киһини эһиги куруутун хайгыыгыт, оттон Маратигы наар түһэрэҕит. А. Сыромятникова
   Сорох дьахталлар эрдэрин холуннаран, түһэрэн саҥардахтарына бэркиһиирэ. В. Титов
   △ Ким эмэ дуоһунаһын намтат. ☉ Понижать (в должности). Эбээһинэһин ситэ толорботоҕун иһин дуоһунаһыттан түһэрбиттэр
10. Сорох сыһыаты кытта дьүөрэлэһэн дьайыы түмүктэммитин көрдөрөр. ☉ В сочетании с некоторыми наречиями означает результат действия. Тоҕо түһэр. Хампы түһэр
    □ Луоскатын мүччү түһэрэн кэбистэ. А. Софронов
    Кинилэр иккиэн хас ыттахтарын аайы табаллар, уоннааҕылара бары сыыһа-халты түһэрэллэр. Эрилик Эристиин
11. көмө туохт. суолт. -а, -ан сыһыат туохтууру кытта дьүөрэлэһэн дьайыы бүппүтүн, түмүктэммитин көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастиями на -а, -ан выступает в роли вспомогательного глагола и выражает законченность, завершённость действия
    Ыстапаан уолу кэтэҕин аһыттан ылан, булгу сөрөөн түһэрэр. А. Софронов
    Чүөчээски тиит мутугун тосту охсон түһэрэр. Суорун Омоллоон
    Уолчааны хамначчыттар олорор сирдэригэр көтүтэн түһэрдилэр. Н. Заболоцкай
    ♦ Айаҕар түһэрэр — бэлэһигэр түһэрдэ диэн курдук (көр бэлэс)
    Били дьахтар кыыһы айаҕар түһэрэн көрүстэ. Айах үөһэ түһэр көр айах I. Айахтарын үөһэ түһэриэхтэрэ эрэ дии санаабатаҕа. Бэлэһигэр түһэрдэ (бэлэскэр түһэр) көр бэлэс. «Аны эн бэлэскэр түһэрдин дуо?!» — Бачыгыратар ийэтин саба саҥарда. Эрилик Эристиин. <Икки> атахтааҕы иннигэр түһэр- бэт — атаҕынан барыларыттан быһый. ☉ Быстр на ногу, никому не уступает в беге
    Ол кыыс икки атахтааҕы иннигэр түһэрбэтэх хайыһардьыт эбитэ үһү. А. Сыромятникова
    Чылбыан атахтааҕы бэйэтин иннигэр түһэрэ илигэ. И. Федосеев
    Сылтан сыл төрөөбүт-үөскээбит сиригэр быһый атахтааҕы иннигэр түһэрбэт буолан испитэ. «Кыым»
    Икки илиилээҕи (урааҥхайы, иннинэн сирэйдээҕи) иннигэр түһэрбэт көр икки I. Эһэтэ икки илиилээҕи иннигэр түһэрбэт уус эбитэ үһү. Илииҥ (ытыһыҥ) үрдүгэр (илиигэр) түһэр көр илии. Саҥа кэлбит учууталы ытыстарын үрдүгэр түһэрэн көрүстүлэр. Итиигэ-буһууга киллэр (түһэр) көр итии-буһуу. Учуутал, бэлэмнэммэтэх ыйытыгын биэрэн, итиигэ-буһууга киллэрэн ылла. Күлүк (күлүктэ) түһэр көр күлүк. Күлүгү түһэрбэт күн буолан Эһиэхэ ийэҕит сырдыыра. Эллэй
    Ити ыстатыйанан биһиги тапталбытыгар күлүк түһэриэхтэрэ суоҕа. П. Аввакумов
    Корнилов ол быһыытынан аҥаардас бэйэтин эрэ аатын түһэн биэрбэтэх, бүтүн былааска күлүк түһэрбит. «Чолбон». Кыһыл тылыгар олордор (түһэрэр) көр кыһыл. Дьахталлар кинини кыһыл тылларыгар түһэрэн көрүстүлэр. Муос үрдүгэр түһэрэн көрүс көр муос. Мунньахха тыл эппитигэр муос үрдүгэр түһэрдилэр. Мүччү түһэримэ — тосхойбут түгэни, кэми куоттарыма. ☉ Не упускать какой-л. момент, шанс
    Мантан ордук тоҕоос, баҕар, сааспыт-үйэбит тухары түбэһиэ суоҕа, онон мүччү түһэримиэххэ. А. Сыромятникова
    Бүгүн манна кэлэн хаһан да мээнэ түбэспэтэх дьиктитин көрдө, ону өйүттэн мүччү түһэрбэккэ иҥэринээри, хараҕын быһа симэн өөр-өр умса туттан олордо. И. Семёнов. Өйгөр түһэр — тугу эмэ толору өйдөө, бил. ☉ Понять, осознать что-л. Барытын өйгөр түһэрдиҥ дуо? Болот Боотур
    Мыычаан оҕонньор өйбөр түһэрбэппин сөҕөр-махтайар. Н. Якутскай
    Эмээхсин били уруккуттан өйүгэр түһэрбэккэ сылдьыбытын санаан кэлэн ыйытта. С. Никифоров
    Андрей, тугу баҕараргын өйгөр дьэҥкэтик түһэриэххин наада. М. Горькай (тылб.)
    Өйүгэр түһэр көр өй. Сыыйа-сыппайа Уйбаан да уолга өйүгэр түһэр гына кэпсии сырыт. А. Сыромятникова. Өлөрөн түһэр көр өлөр. Кыыс ити тылынан уолу өлөрөн түһэрбитэ. Санааҕын түһэри- мэ — төһө да ыарахан буоллар, ону тулуй, санаарҕаама. ☉ Не огорчаться, не падать духом, не вешать нос
    Тукаам, олус санааҕын түһэримэ — балык ыамнаах, киһи да күннээх. Суорун Омоллоон
    Уоскуй, доҕоччуок, кытаанах да мүнүүтэлэргэ санааны түһэрбэт, бэйэни кыана туттар ордук. П. Филиппов
    Ол да буоллар кини санаатын түһэрбэккэ, син биир ыллыы сылдьыбыт. ӨӨ ДДьДТ
    Санныгыттан түһэр көр сарын. Ити ыар санааны санныгыттан түһэрэриҥ буоллар. Санныгыттан түһэрбэккэ көр сарын. Уола сөбүлээбит таҥаһын санныттан түһэрбэккэ кэтэр. Сиэн түһэр көр сиэ. Доҕоруом, миигин сиэн түһэрбит Суруккун бу ааҕа-ааҕабын, Биэс-алта сыл бииргэ үөрэммит Кэммитин мин санаан ааһабын. М. Хара
    Сырдыкка-хараҥаҕа киллэр (түһэр) көр сырдык-хараҥа. Тыал улам күүһүрэн, айанньыттары сырдыкка-хараҥаҕа түһэрэн барда. Сыыс (сыыска, сыыска-буорга) түһэримэ көр сыыс II. Тиэхээс учууталлара, иитээччилэрэ тугу кэпсииллэрин сыыс түһэрбэккэ өйдүүрэ. Н. Босиков
    Ийэлээх балта кини хас биирдии хамсаныытын таптыыр харахтарынан сыыс түһэрбэккэ одуулаһаллар. С. Никифоров
    Уолчаан сэһэнин биири да сыыска түһэрбэккэ иһиллээн олорор оҕонньор арыт бытыгын имэринэр. «ХС»
    Тииһигэр түһэрдэ көр тиис III. Бандьыыт тииһигэр түһэрэн ылла буолбат дуо? Амма Аччыгыйа
    Мин кинилэр тылларын истибэт, тииспэр түһэрэн, хадаардаһан иһэр этим. «Чолбон». Төбөтүттэн түһэрбэт — өйүгэр хатаан хаалбыт, кыайан умнубат. ☉ Не выходит из головы
    Уол кыыһы кэлин кэмнэргэ төбөтүттэн түһэрбэт буолла. Түөрт атах түс көр түөрт. Аты булгуттулар уонна иккиэн мэҥэстэн дэриэбинэ диэки түөрт атах түһэрэ турдулар. И. Никифоров. Түһүнэн кэбис — дьулуурдаахтык туохха эмэ турун. ☉ Решительно, рьяно браться за что-л. «Тиэмэ ыараханыттан кыһаммакка, бөдөҥ-бөдөҥнүк логлорута тардыахха», — диэн дохсуннук сананаат, түһүнэн кэбиспитэ. Н. Лугинов
    «Кыргыттарыам, чэ, кытаатыҥ, бу сайыҥҥы ыйдарга баҕас түһүнэн кэбиһиэҕиҥ», — диэн кини сотору-сотору кыргыттарыгар этэрэ. В. Гаврильева
    Дьэ, аны булт туһа диэн баран түһүнэн кэбиһиэххэ. В. Протодьяконов. Түһэрэн кэбис кэпс. — ис, иһэн кэбис (хол., арыгыны). ☉ Выпить залпом (напр., спиртное)
    Миша арыгылаах үрүүмкэтин түгэҕэр диэри түһэрэн кэбиспитэ. Н. Лугинов
    Наара Суох оргууй ылан, бытыылка бүөтүн төлөрүтээт, биир тыынынан түһэрэн кэбиһэр. И. Бочкарёв
    Ис диэн эрийсэ барбатаҕа, бэйэтэ хас да үрүүмкэни түһэрэн кэбиспитэ. «ХС»
    Тылгын былас таһаар (түһэр) көр былас II. Өлөксөөс уол хараҕын көрүү бөҕөнү көрөн, тылын былас түһэрэн, киирэн кэлэн ыһыытыыр. Саха фольк. Киһи барахсан тылын былас түһэрэн тиийэн кэллэ ээ. И. Данилов. Уоһуттан (тылыттан) түһэрбэт (түспэт) — 1) куруук толор (хол., ырыаны). ☉ соотв. не сходит с уст (напр., о песне). Эллэй хоһоонноро бар дьон уоһуттан түһэрбэт ырыалара буолан дуораһыйбыттара. Софр. Данилов
    Норуот уоһуттан түһэрбэккэ ыллыыр ырыатын тылын суруйбут бэйээт бэйэтин дьоллооҕунан ааҕыныахтаах. Күннүк Уурастыырап
    Саха норуота, саха уоһуттан түһэрбэт ырыалара, норуот номоҕор холбообут хоһоонноро ханныктарый? СЛСПҮО; 2) кими, тугу эмэ куруук аҕын, ааттаа. ☉ Постоянно упоминать кого-что-л.
    Киһилии кэпсээ эрэ, туох диэн ол кинилэри уостарыттан түһэрбэт буолалларый? Н. Якутскай
    Биһиги тойоммут ити дьахтары уоһуттан түһэрбэт буолла. С. Никифоров
    Билигин киирэн эйигин көрдөҕүнэ үөрүө аҕай, бэркэ уоһуттан түһэрбэккэ ахтар этэ. Э. Соколов. Ууга-уокка (ууга-тыаҕа) түһэр — кими эмэ улахан ыксалга киллэр, ыгылыт. ☉ Приводить кого-л. в состояние крайней растерянности, ввергать в панику
    Нөҥүө субуотаны ааспакка сыбаайбалыыбын диэн дьоннорун ууга-тыаҕа түһэрбитэ. В. Яковлев
    Титигиирин Айыынаҕа кэлбит суругу булбут айдаана миигин ууга-уокка түһэрбитэ. П. Аввакумов
    Кыыс бүтэһик тыллара уолу улаханнык олуйдулар, ууга-уокка түһэрдилэр. С. Никифоров. Үгүс (элбэх) ардаҕы (хаары) үрдүгэр түһэр — уһуннук, кырдьар сааскар диэри олор. ☉ Дожить до глубокой старости
    Эһэлэрэ оҕонньор үгүс ардаҕы, хаары үрдүгэр түһэрбит кырдьаҕас. Болот Боотур. Үөрбэ үрдүгэр түһэр кэпс. — кими эрэ утары баран, утарылаһан көрүс. ☉ Встречать в штыки кого-л.. Биригэдьиири дьахталлар үөрбэ үрдүгэр түһэрэн көрсүбүттэрэ. Ытыскар (ытыс үөһэ, ытыс үрдүгэр) тү- һэр — кими эмэ үөрүүнэн көрүс. ☉ Встречать кого-л. с распростёртыми объятиями, носить на руках
    Үлэһити икки ытыспытыгар түһэрэр дьоммут. У. Нуолур
    Маладьыастарыҥ, атыҥырыы көрсүбэтилэр, ытыс үөһэ түһэрэн күндүлээтилэр-маанылаатылар. Р. Баҕатаайыскай
    Тыа дьоно барахсаттар баалларынан-суохтарынан, ытыстарын үрдүгэр түһэрэн, туох да наһаа үчүгэйдик көрсөллөрө. ӨӨ ДДьДТ
    ◊ Кумааҕыга түһэр — тугу эмэ суруйан ыл, сурукка киллэр. ☉ Записывать, фиксировать что-л. на бумаге
    Дьиҥ үтүө суруйааччы Норуот тыла буолааччы: Бар дьонун барҕа санаатын Кумааҕыга түһэрэр, Бар дьонун бастыҥ баҕатын Уос номоҕор киллэрэр. Софр. Данилов
    Тыллары нууччалыы тылбаастаатаҕын ахсын, Элий кумааҕыга түһэрэн истэ. Н. Лугинов. Наҕараадаҕа түһэр — кимиэхэ эмэ наҕараада бэрдэрэр дьаһалла ылын. ☉ Представлять кого-л. к награде
    Чыычаахабы Кыһыл Знамя уордьаныгар наҕараадаҕа түһэрбиттэр үһү диэн кэпсииллэр. С. Никифоров
    Маннык дьоруойдары тоҕо наҕараадаҕа түһэрбэттэр? А. Данилов. Уруута түһэр — уруута тэрий. ☉ Организовывать свадьбу
    Халыымы кэрэйиллиэ суоҕа, уруу да түһэриллиэ. Болот Боотур. Хаартыскаҕа түһэр (түһэртэр) — хаартыскаҕа уһул. ☉ Снимать на фотокамеру, фотографировать
    Уол оскуолатын хаартыскаҕа түһэртэрээри муҥнана сатаан кэбиспит. С. Данилов. Чөлүгэр түһэр — тугу эмэ урукку туругар төнүннэрэн, уруккутун курдук оҥор. ☉ Восстанавливать что-л., возвращать чему-л. прежний вид
    Сэбиэскэй былаас Саха сиригэр дьон олоҕун урукку чөлүгэр түһэрэр. Эрилик Эристиин
    Марк Жирков саха музыкальнай инструменнарын чөлүгэр түһэрэр, тупсаран оҥорор баҕа санаалааҕа. ЧАИ СБМИ
    Пуонда харчыта эргэ оскуоланы чөлүгэр түһэриигэ көмөлөһүө. «Кыым». Ый-хай (һууһаа) бөҕөнү түһэр — омуннуран айдааркуйдаар, ыһыытаа-хаһыытаа. ☉ Поднять шум-гам, вести себя шумно
    Дьэспэ [оҕус] ойон туран туора ыстанна уонна кыайтарбыт киһи быһыытынан, айаатаан ый-хай бөҕөнү түһэрэн, аллараа үрэх диэки таҥкычахтанна. Далан
    Эһээ Дьөгүөр от кэбиһэн оҕону-дьахтары кытта былааһан, һуу-һаа бөҕөнү түһэрэн барда. М. Доҕордуурап
    Кини онно дьон бүтүннүүтэ истэр гына ый-хай бөҕөнү түһэрэн, аккаастанан кэбиспит. «Чолбон»