1) считать что-л. дорогим, редким; манна түүлээҕи күндүргэтэллэр здесь ценятся меха; 2) дорожить чём-л., ценить, предпочитать что-л.

несов. разг. I. чем (бросать) быраҕаттан, тамнааттан, тамнас; швыряться камнями тааһынан тамнас; 2. кем-чем, перен. (не дорожить, пренебрегать) быраҕаттан, тамнааттан, ыһыахтан.

1. тамнааттаа диэнтэн бэй., атын. туһ. Кыыһыран иһитинэн-хомуоһунан тамнааттанар буолан хаалла. А. Софронов
   Бу киэһэ оһох уота өргө диэри күүдэпчилэнэ умайда, күллэ-салла, кыһыл чохторунан тамнааттанна. Амма Аччыгыйа
   Кураанах кэнсиэрбэ бааҥкалара сиргэ тамнааттана сыталлара. В. Арсеньев (тылб.)
2. көсп., кэпс. Аанньа аахайбат, сыаналаабат, харыстаабат курдук сыһыаннас. ☉ Небрежно относиться к кому-чему-л., не дорожить, разбрасываться кем-чем-л.
   Биһиги даҕаны үчүгэй үөрэнээччинэн тамнааттаныа суохтаахпыт. П. Аввакумов

туохт.
1. Кими тугу эмэ умнубакка ахта-саныы сырыт, ытыктаа, сүгүрүй. ☉ Чтить память кого-чего-л., преклоняться перед памятью когочего-л.
Кыыс оҕо сааһыттан уларыйбакка хаалбыта — арай ити, долгуннура үүммүт суһуоҕа буоллаҕа. Ону таптаабат, кэриэстээбэт, биэбэйдээбэт буолуо дуо! Амма Аччыгыйа
Үөскээбит өтөххүн кэриэстиэҥ — Кэнчээри ыччаккын кэскиллиэҥ. Айталын
2. Өйдөбүнньүк, кэриэс быһыытынан күндүтүк тутан, харыстаан илдьэ сырыт (кими, тугу эмэни). ☉ Свято хранить что-л., сильно дорожить кем-чем-л. (обычно в память о близких)
Сардырҕаан эрэйдээҕи …… кэриэстээн ити уолу бэркэ диэн аһынабын. Эрилик Эристиин
Ийэм «Ыстапаанньыйа тикпит ыаҕайата» диэн кэриэстээн, тыҥырахтаахха тыыттарбат сүөгэй ыаҕайалаах этэ. М. Тимофеев
Аҕам саамай кэриэстиир уон икки үрүҥ көмүс ньуоската …… мэлийдилэр. Н. Габышев

туохт.
1. Тугу эмэ ордук сыаналааҕынан, дэҥҥэ көстөрүнэн аах. ☉ Воздавать должное кому-л., придавать чему-л. большое значение, ценить что-л. Эбэҥкилэр кииһи олус күндүргэтэн атыырын «атас», тыһытын «ньаадьы» диэн ааттыыллар
Я. Семенов. Биһиги бөртө диэн бөрө тыһын хара дьураатын ааттыыбыт уонна ити бөртөлөөх бөрөнү ордук күндүргэтэбит. Багдарыын Сүлбэ
Кымыс — бу саха былыргыттан күндүргэтэн иһэр аһа. ГМФ ССССС
2. Баартан тугу эмэ ойуччу тутан наадалааҕынан, ордугунан аах; тугу эмэ дууһаҕар, сүрэххэр чугаһата тутан харыстаа. ☉ Отдавать предпочтение чему-л.; особо ценить что-л., дорожить чем-л.
Куорат дьоно сиэдэрэй оҥоһуулаах удьурхай уктаах быһаҕы олус күндүргэтэр эбиттэр. Болот Боотур
Биһиги төһө да кэнэммит иһин, үөрэҕи күн сырдыгынааҕар ордук күндүргэтэбит. И. Данилов
Ким мас суханы сир хоруппут эбэтэр ыар табыыканан буор табыйбыт, ол хас биирдии ыстыы лэппиэскэни ордук күндүргэтэ көрөр. С. Федотов

I
туохт.
1. Тугу эмэни кэмчилээн, кичэйэн тутун, ороскуоттуургун кэрэй. ☉ Использовать что-л. бережливо, экономно, расходовать неохотно, беречь
[Уйбаан:] Биир кыра оҕуһу сиэбит үһү, атын харыстаатаҕа буолуо. А. Сыромятникова
Төһө да аһыан баҕардар, өйүөтүн харыстаан тыыппат. Н. Якутскай
Уолаттар харчыларын харыстааннар үһүс кылаастаах билиэтинэн айанныырга быһаарыммыттара. Ойуку
2. Туохха эмэ кичэллээхтик, кыһамньылаахтык сыһыаннас, көр-харай, харыһый (хол., төрөөбүт сиргэр-уоккар, айылҕаҕа, бэйэҥ төрүттэргэр). ☉ Бережно относиться к чему-л. (напр., к родной земле, природе, к своим истокам), оберегать, щадить, дорожить
[Арыпыай:] Оҕом бу этэрбэһи үс күн от охсон ылаахтаабыта. Харыстаан, кэппэт этэ. Амма Аччыгыйа
Билбэт дьыалаҕар орооһума ээ. Хата, баран сынньан. Ньиэрбэҕин харыстаа. Н. Лугинов
Соноҕоскун соччо харыстаама, түргэн соҕустук айаннаар. Н. Якутскай
Саха тыаны ис сүрэҕиттэн таптыыр, харыстыыр уонна кимнээҕэр да ордук иҥэн-тоҥон билэр, үөрэтэр. И. Данилов
3. Кими, тугу эмэ туохтан эмэ көмүскээ, күөмчүлээ. ☉ Ограждать, защищать кого-л. от чего-л.
Кини уруккуттан, убай быһыытынан мэлдьи балтын араҥаччылыы, харыстыы сатыыр үгэһинэн, ити бэйэтэ да дьиксинэр ынырык санаатыгар бэлэмнии сатыыр курдук. Н. Лугинов
[Маайыс:] Итинник [албын] дьыаланы эн өйдөөбөккүттэн, түөкүнү хаххалыыр, харыстыыр курдук быһыыланаргыттан олус кыбыстабын. С. Ефремов
4. Ханнык эмэ эчэйииттэн, сүһүрүүттэн быыһыыр көмө, ньыма буол (хол., туох эмэ тэрил, эмп, сэрэтэр дьаһаллар). ☉ Защищать, оберегать кого-л. от травм, повреждений, болезней (напр., о приспособлениях, лекарствах, профилактических действиях)
Туус сүөһүнү үгүс ыарыытыттан харыстыыр. ПАЕ ЭАБ
Хаһыҥ түһэр бириэмэтигэр ууну кутуу оҕуруот аһын хаһыҥтан харыстыырга үчүгэй түмүктэри биэрэр. САССР КОА
Эрбэх дапсыта. Ох саа кириһэ тойон эрбэҕи эчэтиититтэн харыстыыр муос тэрил. СВИ СММТО
♦ Тириигин харыстаа калька., кэпс. — бэйэҥ эрэ иннигин көрүн, бэйэҥ эрэ быыһанар суолгун тобул. ☉ Спасать свою шкуру
Бэйэтин тириитин харыстыы Кутуйах хороонун кэҥэтэр, Буолума кинилиин атастыы: Эйигин кылыыгын кэтэһэр. П. Тулааһынап
Кини бэйэтин тиириитин харыстаан, сымыйа суолга атаҕастанан эрэр киһини көмүскэспэтэх, тыл көтөхпөтөх, дөксө эбиитин сөбүлэһэн биэрбит. С. Никифоров
◊ Харыстаан ааттаа кэпс. — итэҕэл, сиэр-туом быһыытынан сирэй аатын кубулдьутан ааттаа. ☉ Называть когочто-л. заменяющим словом или именем, использовать эвфемизм взамен табуированных слов или имён, оберегая когочто-л. от злых духов (по канонам верования якутов)
Былыр [эһэни] коок диэн харыстаан ааттыыр ааттара. Айыырҕаан. Багдарыын Сүлбэ
Сылгыны харыстаан «үрүҥ сүүрүкпүт» диэн ааттыыбыт. КДьА
[Табын Эбэ диэн алааһы] олохтоохтор өбүгэ саҕанааҕы үгэһинэн харыстаан Хоту Эбэ диэн ханалытан ааттыыллар. «ХС»
II
туохт. Харыһынан туох эмэ устатын кээмэйдээ. ☉ Измерять пядью длину чего-л.
Эһэлэрэ ирбит солоҥдону ылан сүллэ уонна маска тиирэн баран харыстаан көрдө. Болот Боотур

1) бог || божий; таҥара дьиэтэ церковь (букв. божий дом); таҥараны итэҕэйии вера в бога; таҥара аһа просфора (букв. божья пища); таҥара аһын курдук тутар обращается как с просфорой (очень бережёт что-л., дорожит чем-л. незначительным); таҥара үөрэҕэ богословие; таҥара биэриэ уст. бог даст; таҥара баарына богом клянусь, ей-богу; таҥара быыһаатын боже упаси; таҥараҕа махтан разг. благодари бога; таҥара көмөтүнэн слава богу (всё хорошо, благополучно); таҥара өстөөххө да биэрбэтин (или көрдөрбөтүн) и врагу своему такого не пожелаю (букв. пусть бог и врагу нашему не даст или не покажет); таҥараттан көрдөс = уст. молить бога, просить бога; таҥараҕа үҥк = молиться богу; таҥара гынан үҥк = молиться на * *кого-л., как на бога, боготворить кого-л.; *таҥара туһугар *разг. ради бога (пожалуйста, очень прошу); таҥара атаҕын кууһа сытар погов. лежит, обнявши божьи ноги (о ханже); таҥара сэрэҕи таптыыр посл. бог любит осторожность (соотв. бережёного бог бережёт; на бога надейся, а сам не плошай); таҥара уон оччону биэриэ ирон. бог сторицей воздаст (букв. бог даст в десять раз больше); 2) уст. нёбо; таҥара сараабыт наступает рассвет, рассветает, светает; таҥараҕа мастаммыкка дылы погов. всё равно, что нёбу палкой грозить (о бессильной угрозе) # таҥара табата дикий северный олень.