м. в разн. знач. аппарат; телефонный аппарат телефон аппарата; дыхательный аппарат тыынар аппарат; государственный аппарат государственнай аппарат; научный аппарат научнай аппарат (научнай үлэҕэ комментарийдар, ыйынньыктар, библиография уо.д.а.).

ж. в разн. знач. киин; орто (середина); центр окружности эргимтэ киинэ; в центре страны дойду киинигэр; центр города куорат ортото; центр революционной деятельности революционнай үлэ киинэ; торговый центр эргиэн киинэ; телевизионный центр телевизионнай киин; дыхательный центр физиол. тыынар киин; директива из центра киинтэн ыйыы,

прил. 1. (душный) тумнастыгас, тууйуллаҕас, киһи тыынын хаайар; удушливый запах тумнастыгас сыт-сымар; 2. (поражающий дыхательные пути) тумнарар; удушливые газы тумнарар газтар.

аат. Киһи уонна тоноҕостоох харамайдар тыынар уорганнара. ☉ Лёгкие (дыхательный орган у человека и позвоночных животных)
Эһэлэрин астаан, тыҥатын ылан Билиип бүлгүнүн бааһын саба баайбыттар. М. Чооруоһап
Тыҥа икки кытархай өҥнөөх губкаҕа маарынныыр. МЛФ АҮө. Тыынар уорганнарга киирсэллэр: мурун иһэ, күөмэй, хабарҕа, бронхалар уонна тыҥа. СТиТ
♦ Тыҥа быһаҕас — кэлэҕэй. ☉ Заика
Эппэт гына эппэҥнэс кэлэҕэй, Тыыммат гына тыҥа быһаҕас дьон, Күдэн-туман ортотугар Күлүк курдук барыһан, Күөт курдук үллэн, Улуу куйаар баһынан Уһуутаан кэбиһэ-кэбиһэ [кэпсэтиэх курдуктар]. П. Ойуунускай. Тыҥалааҕы тыыннарбат — тыллаах, киһини айахха анньар элбэх саҥалаах; мөккүһүүк. ☉ Не дающий никому слова вставить; любящий спорить (букв. не даёт вздохнуть тому, у кого есть лёгкие)
Хотуна — Чалыбыай Аана диэн тыҥалааҕы тыыннарбат дьахтар. И. Федосеев
◊ Тыҥа сэллигэ — Кох палочкатын микроба көбүтэр сыстыганнаах ыарыы (тыҥаны, уҥуоҕу, сүһүөҕү, оһоҕоһу бааһырдан сиир). ☉ Туберкулёз лёгких. Былыр тыҥа сэллигэ олус элбэх этэ
ср. эвенк. тынгэн ‘грудь’, коми ты ‘лёгкие’

м. 1. (дорога) суол; санный путь сыарҕа суола; стоять на пути суол айаҕар тур; 2. (сообщение, способ передвижения) суол; водный путь уу суола; 3. (линия, колея) суол, ыллык; рельсовый путь ыллык суол; поставить поезд на запасный путь поеһы саппаас ыллыкка таһаар; 4. (направление, маршрут) суол, тосхол, туһайыы; путь через горы ха- йаны туораан барар суол; 5. (поездка) суол, айан, сырыы; пуститься в путь айанҥа тур; во время пути суолга сылдьан; 6. пути мн. анат. куолаҕай; дыхательные пути тыынар куолаҕай; пищеварительные пути ас буһарар куолаҕай; 7. перен. (направление деятельности) суол, ньыма; действовать мирным путём эйэлээх суолунан кэпсэт; # жизненный путь олох суола, олох; счастливого пути! дьоллоохтук сырыт!; быть на пути к чему-л. туох эмэ буолар, тугу эмэ ситиһэр суолга киир, чугаһаа; на верном пути септеех суолга, таба суолга; последний путь тиһэх суол (өлбүтү көмүү); вступить на путь суолга киир; стоять на чьём-л. пути ким эмэ суолугар туора тур.