и. д. от дьай = I 1) действие; доруоптары кытта бары дьайыыларга эрчиллиилэр упражнения на все действия с дробями; 2) воздействие, влияние.

уст.: хара дьай нечисть; хара дьай өстөөх вражеская нечисть.

I 1) действовать; социализмҥа саҥа экономическай сокуоннар дьайаллар при социализме действуют новые экономические законы; 2) оказывать влияние, воздействовать; куһаҕанынан дьай = оказывать плохое влияние, плохо влиять на кого-что-л.
II редко 1) отступать, отходить, отклоняться; отодвигаться; 2) проходить, миновать; ыар күннэр дьайдылар миновали тяжёлые дни.

аат.
1. Ханнык эмэ эниэргийэ, күүс эбэтэр тугу эмэ гыныы, хайааһын биллиитэ, биллэн-көстөн кэлиитэ. ☉ Проявление какой-л. энергии, деятельности, действия; влияние, воздействие
Оҕо иитэр-үөрэтэр дьайыылары ылыныан эбэтэр ылынымыан сөп. ОАП ИиЭУО
Кордильер хайаларыгар вулканнар дьайыылара салҕанан бара турар. СПН СЧГ
Ааспыт сыллааҕы кураан дьайыыта ордук улаханнык алаас уонна ходуһа сирдэр отторун үүнүүтэ намтааһыныгар тиэртэ. «Кыым»
2. Кимиэхэ-туохха эмэ тастан сабыдыалы оҥоруу, сабыдыаллааһын. ☉ Действие, оказываемое кем-чем-л. на когочто-л., воздействие
Магнитнай буурҕа дьайыытыттан эккэ-хааҥҥа барар процестар күүһүрэллэр, ол аата мэйии да үлэтэ тэтимириэхтээх. Г. Угаров
Айымньы геройун нөҥүө киһи хайдах ааттыырын уонна үүт-үкчү үтүгүннэрэн суруйууну аахайбат буолуу кэпсээн эбэтэр сэһэн ааҕааччыга дьайыытын сыппатар. ФЕВ УТУ
Никотин дьайыытыттан хаан сүүрэр тымырдара бүүрэ тардан куччууллар. ЩМФ КБ
3. мат. Ахсаан суоттааһын көрүҥэ. ☉ Основные виды математических действий (сложение, вычитание и т. д.)
Биир сүһүөххэ киирэр дьайыылар суруллубут бэрээдэктэринэн оҥоһуллаллар. БАН А
Билигин арифметическай дьайыылар свойстваларын үөрэтиини эмиэ алгебра сорҕотунан ааҕаллар. ВНЯ М-5

I
туохт. Кимиэхэ-туохха эмэ сабыдыалла оҥор, сабыдыаллаа. ☉ Оказывать на кого-что-л. влияние, влиять
Күүстээх эмтэр дьайаннар буолуо, аны кини түүнү-күнү билбэккэ утуйа мээрик буолбута. Н. Лугинов
Робсон туохха да ымыттыбат лоҥкунас куолаһа барыларыгар этиҥ сааллыбытын курдук дьайда. Г. Угаров
1977 сыл ахсынньытыттан билиҥҥэ диэри күҥҥэ бэйэтигэр олус улахан уларыйыылар буола тураллар. Ол уларыйыылар сиргэ эмиэ араастык дьайаллар. «ЭК»
2. Оҥор, ай, үлэлээ. ☉ Делать что-л., творить, работать, действовать
Айылҕа ийэм, абыраа, Аҕал өлбөт сүбэҕин. Тугу дьайан, туһалаан Сааттан-сууттан куотабын? С. Данилов
Тоҕус дьоннорун Чокуйталаан кэбистэ. Сол курдук дьайан баран Чупчуруйдаан обургу Торуонуттан ойон турда. Эллэй
Билигин Японияҕа алта уон аҕыс дьайар, ону таһынан сүүс биэс уон умуллубут вулканнар бааллар. «ЭК»
II
туохт. Киир, тимир (күнү этэргэ). ☉ Закатываться, садиться (о солнце)
Күн дьайан, күлүктэр уһааннар, Сааскы түүн сабардаан иһэрэ. Күннүк Уурастыырап
Таатта куулата. Күн дьайыах буолбут. Бэс Дьарааһын
III
аат.
1. поэт. Киһиэхэ сору-муҥу, ыарыыны, өлүүнү аҕалар күүс (тыын, сидьиҥ, үксүн хара, хараҥа диэн эпиитэттэри кытта тут-лар). ☉ Сила (дух, нечисть), приносящая человеку страдания, болезни, смерть (обычно употр. с эпитетами хара, хараҥа)
[Эһиэхэ] Кир киирбэтин, Дьай дьайыҥнаспатын, Эрэй эҥсибэтин, Буруй буулаабатын! Өксөкүлээх Өлөксөй
Онон бу үлэһитхарамай дьоннору бүтүн аан дойду үрдүнэн хапытаал хараҥа дьайыттан быыһыах, босхолуох тустаахпыт. П. Ойуунускай
Киһи аймаҕы Гитлер хара дьайыттан араҥаччылаабыт улуу Сэбиэскэй Сойуус норуота буоларгынан киэн тутун, күлүмнээ! Амма Аччыгыйа
2. Куһаҕан, түктэри үгэс, идэ; дьаллык. ☉ Дурная привычка, порок
Ким баар этэй хаарты дьайыгар ылларбатах, ким баар этэй хаарты илбиһигэр хаанынан ытаабатах?! П. Ойуунускай
Ипатий кулаактарга агеннаан уонна кэнники уоруйах кирдээх дьайыгар ылларан хас да төгүл хаайыыга олоро сырытта. М. Доҕордуурап
Эн, урукку морячок, итэҕэл дьайыгар кулгааххар тиийэ дьуоҕарбыккын. М. Шолохов (тылб.)
3. эргэр. Өҥ-дьүһүн күлүгүрэн эбэтэр сыдьаайан көстүүтэ. ☉ Отлив, оттенок, отблеск какого-л. цвета
Өркөн төлөн дьайдаах кытарар былааҕым, кыыһан-ыыһан тахсан, күндээрэн көһүннэ. П. Ойуунускай
Көмнөхтөөх харыйа курдук Күөх дьай күөннээх Көтөр аал күтүрдэр Көтөн күлүгэристилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
ср. алт. диал. чай 'несчастье'

аат. Үксүгэр сылгы холугар баар мэҥ, дьарҕаа. ☉ Пятно (обычно на лопатке у лошадей)
Хаҥас холугар дьайаалаах хара соноҕос. Саха фольк. Алтан түөстээх Дьайаалаах үчүгэй дабыдаллаах Татыйыктыыр чыычаах Талах төбөтүгэр олордо. Саха нар. ыр. I
Ала кунан оҕуһум Сарбынньаҕын курдукуй Саадьаҕайдыы дьайаалаах Чэйдэм тиэргэн киэлитин Тилийэ көрөн кэбиспитим. С. Зверев

аат. Таһыттан сыстар кут-сүр кирэ, быртах. ☉ Духовная нечисть, пристающая извне
Кини баарын тухары, Сыстыа суоҕа миэхэ кир-дьай. И. Гоголев. Мин кирбин-дьайбын ыраастаары кэлэн олороҕун дуо? А. Федоров

аат. Сыстыганнаах ыарыы. ☉ Инфекционное заболевание. Куор-дьай диэлийбэтэх Унаар-куйаар урсуннаах Уйгулаах улуу дойдуга Уһаарыллан кэлбит эбиппит. Саха фольк.

n. dirt, grime; хара дьай, күөх дьай n. misfortune, bad luck

v. to be absorbed, clear up, pass, be over