көр быртахтан
Дьахтартан быттахтаммыт таҥаһы, сэби уотунан аалыастаан ыраастыыллар. А. Софронов

аат., түөлбэ. Болбукта мас. ☉ Кедровый стланик
Тайахтар дьанта сиэгитин сэлбии-сэлбии хааман дайаҥнаһан ааспыт суолларын быстылар. Н. Борисов
Ньөөкүйэни [сир аата] эргийэ эриэхэлээх дьанта диэн сыылан үүнэр мас олус дэлэй. «Кыым»

даҕ. Дэлэй астаах-таҥастаах, үлэлээх-харчылаах. ☉ Обладающий большим достатком, состоятельный, богатый
Баайдар баар буоланнар, баттыгас баар. Ол иһин үлэһит-хамначчыт аймаҕа баай-тот бииһин хаан өстөөҕүн курдук көрөр. М. Доҕордуурап
Харытыана абаланан: «Дьэ, доҕоор, үгэргээмэ! Үчүгэй, баай-тот дьон буоллаххыт. Эһиги үчүгэйгититтэн туһаммыт аҕыйах», – диэтэ. П. Ойуунускай
Ол Лэкиэ этэ. Кырдьык даҕаны, улахан баай-тот олохтоох, дойдутугар муҥур баһылык буолбут киһи. Болот Боотур

I
туохт.
1. Аһаан-сиэн сөп буол, аһыыр баҕаҕын ханнар, дуоһуй. ☉ Наедаться досыта, насыщаться
Тоттум да — тойон оҕото буоллум (өс хоһ.). Астыммыт ыалдьыт Ааныттан суох, Топпут хоноһо Ончу суох. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Чүөчээски] тотон, таалалаан сытта. Суорун Омоллоон
2. көсп. Уунан туол, өҥсүй (хол., күөл, үрэх, буор туһунан). ☉ Переполняться, переувлажняться (напр., о водоёме, почве)
[Трофим мотоциклынан] сааскы кус эккирэтиитигэр туора быраҕыллыбыт соҕотох бэрэбинэ устун тотон турар үрэҕи үрдүнэн сүүрдэн тахсааччы. Далан
Күөл тоттун да, тута байар, Таптыыр балык уу дириҥин. Баал Хабырыыс
[Моонньоҕоҥҥо] уу ук аннынааҕы почва тотор гына кутуллар. ЧМА МУХСҮү
3. көсп., сөбүлээб. Тугунан эрэ олус туол, киэптэт, туохха эмэ (хол., үрдүк дуоһунаска, баайга) сөп буолан, киэбир. ☉ Стать высокомерным (напр., из-за высокой должности, материальных благ)
[Егор Егорович:] Бассабыык килиэбэр олус топпут быһыылаах. С. Ефремов
Солотугар тотон хаалбыт сэкирэтээр уол кутар-симэр, ыйар-кэрдэр. Э. Соколов
Массыына ылбыт дьон тотоннор күлэллэр ини. В. Иванов
♦ Топпутун <тобуга> уйбат — сөбүлээб. баайдаахпын-баардаахпын эрэ диэн, кыаҕын-туругун таһынан быһыыланар, киэбирэр, бардамсыйар. ☉ соотв. с жиру беситься
Топпуккун уйбакка аны миигин утаран бардыргыыр буолбуккун дии? Н. Якутскай
Буорах сытын билбэккэ, манна олорон, топпутун уйбакка көрүлээтэҕэ. Д. Таас
[Биир медсестра:] Ол [кэргэттэрин бырахпыт киһи] топпутун тобуга уйбатах күтүр ини, дьиикэй. И. Семёнов
Тотон өлөн көр өл I. Балаайа, тотон өлөн, ол-бу түүллэммитэ-биттэммитэ буола сатыы олорор. Далан
Элбэх үүтү ыан, элбэх дохуоту аахсарбытын тугун сирдигит? Тотон өлөҥҥүт ол-бу буолаҕыт! В. Яковлев
[Бүөккэ:] Кэһии оҥостуохпун …… туох эмэ минньигэстэ булан биэрдэргин… [Паабылап:] Миэхэ минньигэс ирээтэ мэлигир… Тотон өлөн эҥин араас буолаллар ээ. Н. Туобулаахап. Туора топпут — туох да кыһалҕатын билбэккэ, туохха да кыһаммат буолбут. ☉ Быть нерадивым из-за сытой, праздной жизни
Ханнык маннык туора топпут далаҕаный? Ньургун Боотур
Чоочону баҕас Туора топпутун тохтотуом, Алыс барбытын намтатыам. А. Софронов
Аҕаҥ муспут баайыгар туора тоттоҕуҥ ини! Амма Аччыгыйа
ср. др.-тюрк. тод ‘насыщаться’
II
1. даҕ.
1. Аһыыр баҕатын ханнарбыт, аһаан дуоһуйбут, аччыктаабатах. ☉ Сытый, неголодный, наевшийся
«Бэйэм тот буолан баран, тоҕо кыһаныахпыный?» — Абдуркулла …… тот киһи аатыран хаалла. Эрилик Эристиин
Тот сүөһүлэр ынчыктыыллара иһиллэр. Суорун Омоллоон
Иһэ тот киһи үлэтэ-хамнаһа ордук кыайыылаах. «ХС»
2. көсп. Ырбатах-быстыбатах, сэниэлээх, кыахтаах (киһи). ☉ Выносливый, сильный (о человеке)
Тот киһи икки күн хааман тиийэр сирэ. Р. Кулаковскай
3. көсп. Кыһалҕаны билбэт, көҥүлбосхо, баай (олох). ☉ Беззаботный, свободный, богатый (о жизни)
Тот күҥҥэ дьол суолтатын Толкуйданыллыбат да эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Төрөөбүт айылҕа туһугар бэйэҥ тот олоххун …… толук ууруохха сөп дии саныыбын. Далан
4. көсп. Хаатыгар туолбут (уу туһунан). ☉ Наполненный до краёв (о водоёме)
Эбэбит уута билигин да тот. Софр. Данилов
Быйыл үрэх уута тот. Сэмээр Баһылай
[Тыы] тот өрүс дохсун түөһүн тыырар. Н. Босиков
5. көсп. Наһаа сүмэһиннээх, кэбирэх (от туһунан). ☉ Чрезмерно сочный, ломкий (о траве)
[Сардаа] сайын тот буолар, ону киһи сиэбэт, хостоммот. Багдарыын Сүлбэ
Уолба күөллэр оннуларыгар, быһа тартахха, сүмэһинэ таммалыыр салыгырыар диэн, тото бэрт буолан, тосту тутуллар от үүнэр эбит. ГКН МҮАа
2. аат суолт.
1. Кыһалҕаны билбэт, кими, тугу да хоҥоруутугар холообот баай киһи. ☉ Человек, живущий в достатке, сытый
Токко сыа да сымсах, ааска уу да минньигэс. Саха фольк. Тотун эрэ санаабыт тот. Дьуон Дьаҥылы
Тоту да торҕон ыытарым. С. Зверев
3. сыһ. суолт. Кыһалҕата, эрэйэ суохтук, аччыктаабакка. ☉ Безбедно, сытно
Сыгынньах да буолларбыт, тот олоруо этибит буоллаҕа дии. Күндэ
[Балааҕыйа] эн уоскутаргынан тот сылдьыам дуо? Амма Аччыгыйа
Кини, Кэбээйи балыктаах аатыгар олохсуйан, тот олорорго санаммыт. Т. Сметанин
◊ Тот өлүү — сүрэх, бүөр о. д. а. ыарыытыгар киһи этэ-сиинэ дыгдайыыта. ☉ При некоторых болезнях: скопление жидкости в полостях и тканях тела, водянка
[Андаҕарбын булгуттахпына] Тот өлүү буолан, Тобукпуттан тардыстыым. Өксөкүлээх Өлөксөй. Тот суурадаһын — туох эмэ (хол., туус) олус хойуутук барбыт суурадаһына. ☉ Концентрированный раствор чего-л.
Сороҕор аһылыкка туттуллар туус туустаах күөл тот суурадаһыныттан сөҥүрэр. СМН АҮө
III
1. даҕ. Түргэнник сиир сааскы күннээх (салгын). ☉ Свежий весенний (воздух)
Туундара тот салгына уоспун быһа хаарыйа сыспыта. Н. Заболоцкай
2. аат суолт. Сааскы чаҕылхай сырдык халлаан салгына. ☉ Воздух в период весенней солнечной активности. [Таҥаһы] таһырдьа ыйаатахха, тот сиэн, туртайан хаалыа дии саныыр
□ Бачча тот түспүтүн кэннэ, сэрэнэн түүнэн харах чарапчыта оҥосто сылдьыах баар эбит. Болот Боотур
ср. уйг. ток, тат. тук ‘сытый’

туохт. Аһаан-сиэн толору дуоһуй, улаханнык тот. ☉ Насыщаться. Киэһэ күөс өрүнэн, бары тотонханан утуйдубут

туохт. Харахха быраҕыллар, биллэр-көстөр гына уой. ☉ Располнеть, поправиться, отъесться
Кыыл-сүөл эмиэ барыта сайыны быһа күөххэ көҥүл көччүйэн өҥүн-дьүһүнүн сүтэриэр диэри уойбут-топпут. Далан
Дэлиһиэй кинээс уруккутунааҕар эрэ арыый кырдьыбыт уонна эбии уойбут-топпут. Эрилик Эристиин
[Хобороос] быйыл ордук уойда-тотто, бөлөнүйэн хаалла. А. Сыромятникова

ж. см. тот.

мест
(та - ж: р., то - ср. р.) ол

нареч.
ол
тот дом - ол дьиэ
не тот - ол буолбатах

мест. м. (та ж., то с, те мн.) 1. ол; тот дом ол дьиэ; 2. (другой, не этот) уҥуоргу, неҥүө; на том берегу уҥуоргу биэрэккэ; 3. (такой, какой нужен) сөптөөх, табыгастаах; я сел не в тот вагон мин сөптөех вагоҥҥа олор-ботохпун, мин атын вагоьпга олорбуппун; 4. (именно он) сол, сити, субу; это та самая книга, о которой я говорил мин субу кинигэ туһунан эппитим; 5. (такой же) син биир; уруккутун курдук; он был всё тот же кини син биир уруккутун курдук этэ; 6. б знач. сущ. то с. нескл. ол, сол (сороҕор туспа тылбаастаммат); он повторял одно и то же кини биири үрүт үрдүгэр этэрэ; он рассказывал не то, что раньше кини урут кэпсээбититтэн атыны кэпсээбитэ; то было вчера, а это сегодня ол бэҕэһээ буолбута, отгон бу бүгүн; # и без того онто да суох; ни то ни сё туга да биллибэт, бөрүкүтэ суох; ни с того ни с сего туох да сылтаҕа суох; и тому подобное (и т.п.) уонна да итинниктэр (уо. д. и.); во что бы то ни стало хайаан да, туох да буолтун иһин.

ono. Tap!; та гын= v. to tap

n. repletion, full stomach; a. well-fed, full; v. to eat one’s fill, to glut oneself; тотор= v. to feed fully, satiate

зажиточная жизнь, общее благосостояние.

1) сытый || сытость; тот бөҕө муҥнаах, аас бөҕө алдьархайдаах посл. сытым быть — мучение, голодным быть — горе; 2) перен. достаток, довольство # тот өлүү уст. эхинококк.

насыщаться, наедаться и напиваться; тото-хана аһаа = плотно поесть и попить.

наедаться, насыщаться; тото аһаа = поесть досыта, насытиться; тоттоххо сыа да сымсах погов. если сыт , и жир покажется невкусным; топпутун тобуга уйбат погов. соотв. с жиру бесится.