I
1. Саха алпаабытын алтыс буукубата. ☉ Шестая буква якутского алфавита
[Буукубалар мунньахтарыгар] дакылааты д оҥорбут. П. Тобуруокап
2. тыл үөр. Куоластан, тыастан үөскүүр ньиргиэрдээх тыл иннинээҕи бүтэй дорҕоон. ☉ Переднеязычный звонкий согласный.
II
дорҕоон түүрдүү төрүттээх тыл иннигэр дэҥҥэ туттуллар. ДНД СТДУ

эргэр.
1. аат. Бээскэ маарынныыр дороххой кумааһынай таҥас (үксүгэр халлаан күөҕэ өҥнөөх - өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи кэмҥэ ордук тэнийбит). ☉ Грубая хлопчатобумажная ткань, похожая на бязь, чаще синего цвета, даба ' (распространенная в дореволюционное время)
[Сайсары:] Оҕобор биир тараахта уонна үс арсыын дабата. Суорун Омоллоон
Кинээс оронун улаҕатыттан биэс арсыын дабаны ылан уунна. М. Доҕордуурап
2. даҕ. суолт. Бээскэ маарынныыр дороххой кумааһынай матырыйаалтан тигиллибит (таҥас). ☉ Сшитый из дабы, да 'бовый (об одежде)
Эмээхсин даба ырбаахытын тиэтэллээхтик кэтэн сарымтахтанна. Амма Аччыгыйа
Кини билигин күөх даба ырбаахылаах, ынах олооччулаах. Л. Попов
Нэкээ оҕонньор ураһатын иһиттэн эргэ даба халааты таһаарбыта. Н. Якутскай
◊ Дабаны сууйбут уу курдук - наһаа убаҕас, уутуҥу, болоорхой, амтана барбатах (миин, чэй). ☉ Жидкий, водянистый, безвкусный (о супе), плохо заваренный, слабый (о чае).
русск. сиб. даба 'китайская бумажная ткань'

түөлбэ., харыс т. Агда. ☉ Грудная клетка
[От Атах] дагдайынан хатыыскалаата, дагдайа хампы түһэн хаалла. Саха ост. I
Үөксүкүү!!! Үөксүкүү!!! …… Төрөтөр оҕоҥ төнүннүн, ииниҥ буоругар хараҕыҥ туоллун, дагдайыҥ иһигэр сүрэҕиҥ хаттын! Суорун Омоллоон

туохт.
1. Арахпакка, тохтообокко, утумнаахтык оҥор, туруоруммут сыалгын ситис. ☉ Делать что-л. настойчиво, упорно; преследовать какую-л. цель
Хаһыаттар, рупордар, редпродуктордар ыһыы хаамыытын дьаныйан туран кэпсээтилэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Оҕонньору] бу кэмҥэ икки оҕолоох уола Уус-Алдаҥҥа олус дьаныйан ыҥырда. Н. Габышев
[Өстөөх] аһылык ыскылааттарын, …… оттуктаах ыскылааттары дьаныйан буомбалаабыта. «ХС»
2. фольк. Өлөр, өһү-сааһы ситис. ☉ Лишить жизни, отомстить кому-л.
Саастаахпын дьаныйдым, «Өһөгөйдөөхпүн өлөрдүм! Өрөгөйдөөх үрдүк аата үрдүөтэ, Соргу-дьаалы тубуста!» - диэтэ. Ньургун Боотур
«Өстөөхпүн өһөрдүм, саастаахпын дьаныйдым!» - диэн Дьүкээбил [киһи аата] көхсө кэҥиир, хараҕа сырдыыр. Н. Якутскай

туохт. Ордук күүскэ дьаный. ☉ Особенно упорствовать, усердствовать в чем-л.
Онтон ыла хайҕаммыт киһи быһыытынан, ампаарга баар кутуйахтары дьаныһан туран бултаһан барбытым. Н. Якутскай
Бэрт үгүс сыл дьаныһан, былырыын бааһынаны барытын сортовой сиэмэнэн ыспыппыт. П. Егоров. Аҕаҥ ыраах баҕайы үлэлиир ээ. От кээһиитин бүтэрээри дьаныһаллар үһү. А. Федоров

аат., т-х. Культурнай үүнээйи астаммат туһата суох хос лабаата. ☉ Боковой побег культурного растения, не дающий плодов, пасынок
Оҕурсуу астыйбат сибэккилээх дьанатын эрдэттэн быһан иһиллиэхтээх. СГС ОАКЭ

көр дьаҥсал
Тоҕус хартыгастаах Добун маҥан халлаан Тоһуу дугуй былыттарыгар Дуолан дьаҥсаат этиҥнэр Тоҕута-хайыта бардылар. Күннүк Уурастыырап
Эмискэ таҥара сырдыгар Хара тыын хараҕа сааппыта, Үөрүүнү көрсөрүн оннугар Ыар дьаҥсаат дьаҕырҕан саалынна. М. Лермонтов (тылб.)

аат. Салгыҥҥа оҕустаран эбэтэр үтэһэҕэ үөлэн уокка хатарыллан баран үлтү сынньыллыбыт өрүс балыгын кырата эбэтэр бөдөҥ мунду. ☉ Вяленая или сушеная, затем толченая мелкая речная рыба или крупный гольян
Дьаакы өр кэмҥэ буортуйбат. Сорох сиргэ дьаакыны буһаран сииллэр. Дьуукалатын, хотун дьахтар хатарбатын, уол киһи буорсатын, кыыс дьахтар дьаакытын хардары-таары хаалаан, түҥнэри-таҥнары дьүккүйэн, олбу-солбу уган эрэр эбит. ПЭК ОНЛЯ I

көр дьалай
Тииҥнэр суоллара үрэҕи быһыта туораабытыгар дьаалайбакка, Мэхээчээн били быһа хапкаан ииппит хаар бугулугар халыһытан истэ. В. Протодьяконов
Кими да биллиммэт, талбытынан сылдьар киһи курдук этэллэр. Чэ, онно туох баарый? - Кырыкатов дьаалайбатахтыы сапсыйан кэбиспитэ. «ХС»
Кинилэр, бу дьоннор, өстөөх өлүктэригэр кыратык даҕаны дьаалайбат этилэр. А. Фадеев (тылб.)

эб. Сөҕүүнү, дьулайыыны, ытыктабылы көрдөрөр предмет бэлиэтин күүһүрдэн биэрэр эбиискэ. ☉ Выражает восторженно-почтительное отношение к высказываемому, усиливает признак предмета
Бөрүкү дьаалы дьахтар туһаайда миигин, оҕолоор! Саха фольк. Орто дойду баһылыга буолбут Оруос баай обургу дьаалыны Умсары уурдум, тиэрэ тэптим. П. Ойуунускай
Улуу дьаалы сыһыылар, уһун мындаа үрэхтэр [аастылар]. С. Зверев
Туох буолан кини дьаалы эмискэ айыы санаата киирдэҕэй. Н. Якутскай

аат. Үрэх, өрүс, күөл туруору кытыла, сыыра. ☉ Крутой берег, обрыв реки, озера, яр
Аппа устун өрө тахсыбакка, быһалаан утары дьаарга дабайбыта. С. Дадаскинов
Үрэх дьаарын хара сыырын үрдүгэр бөлкөй сир баарыгар кырса суола бачаах курдук. «ХС»
Сылгы үөрүн туйаҕын тыаһыттан сир доргуйара, туруору дьаар буора курулуу тохторо. «ХС»
тюрк. йар

аат. Тугу эмэ сааһылаан үрүт-үрдүгэр ууруу. ☉ Складывание чего-л. друг на друга
Бэрэбинэни дьаарыстааһын. Баарсалаах табаары кытылга таһааран дьаарыстааһыны киэһэлик эрэ бүтэрбиттэрэ. [Биригээдэ] таһаҕаһы сүөкээһини уонна ыскылааттарга дьаарыстааһыны моой ылан үлэлиир буолбута. «Кыым»

аат., түөлбэ. Атахсыт ыарыы. ☉ Копытница (копытянка) (гнойная опухоль на конечностях некоторых животных). Дьаах - олус сыстыганнаах ыарыы

аат. Киэҥник тарҕанар, чэпчэки соҕустук ааһар ыарыылар. ☉ Сравнительно легко переносимые эпидемические заболевания
[Кууһума:] Дьэ, кырдьык быйыл бэйэтэ даҕаны дьаҥныын-дьаһахтыын күтүр дьыл ааста. А. Софронов
Дьаҥ-дьаһах тарҕанаары гынна. Амма Аччыгыйа
Дьаҥдьаһах дьайыҥнаспатын, Ыарыы-сүтүү ыалласпатын. Болот Боотур

сыһыан холб. Сөбүлээбэккэ кыыһыран, хомойон, абааһы көрөн этии (чэпчэки соҕус үөхсүү). ☉ Выражает легкое ругательство говорящего, отражающее его недовольство, сожаление, презрение, возмущение (соотв. вот черт, черт побери, окаянный)
Абааһы баара, тоҕо эмиэ ылбытым буолуой. В. Яковлев
Утуйбакка ыксаан кэллим. Абааһы баара! «ХС»
Ол гынан баран, абааһыҥ баара, сиэҕэ кылгаһа бэрт. «Кыым»
Абааһыҥ баара, халбас харатын курдук өрүү таба туттарбат, куотан биэрэ сылдьар үгэстээх. В. Ойуурускай

сыһыан холб. Сөбүлээбэт, акаары-аҥала диэн үөхсэр сыһыаны көрдөрөр. ☉ Ругательство: дураком называется предмет речи (дурак такой). Акаары баара, чаһытын кытта умнубут. Акаарыҥ баара, манна тугу көрдөөн кэлбитэ буолуой
□ Акаары баара, наадалаахха ити курдук хоһулайыа суох этэ. «ХС»