дьэбирсий диэнтэн дьаһ
туһ. Тыйыс олох кими баҕарар дьэбирситэр. Н. Лугинов
Маршал Даву мантан ордук дьиэни-уоту булуон сөптөөх этэ гынан баран, бэйэтин дьэбирситэр наадатыгар, олох дьэбир өттүлэрин соруйан булуна сатыыр киһи этэ. Л. Толстой (тылб.)

туохт.
1. Улам күүһүрэн, эбиллэн ис (тымныыны этэргэ). ☉ Усиливаться (о морозе)
Бүгүн тымныы олустаабыт, халлаан сыыйа хабырсыйан иһэр. Н. Лугинов
Буурҕа кэнниттэн хабырсыйыахтаах тымныыттан харыстыырдыы, хаар сири-дойдуну сымнаҕас суорҕанныы бүрүйбүт. С. Курилов (тылб.)
2. Олус сытыырхай, дьэбирсий, кытаат (тылы-өһү этэргэ). ☉ Становиться острым, колючим, едким, жёстким (о речи)
Омуннара-дьалыҥнара улаатта, тыллара-өстөрө хабырсыйда. С. Васильев

туохт.
1. Кэлии-барыы суох буолан, иччитэхсий (сирдойду туһунан). ☉ Обезлюдеть, стать безжизненным (о местности)
Урут, Хотугу муора суола аһылла илигинэ, Дьокуускайтан хоту өттүбүт улам түҥкэтэхсийэн, дьэбирсийэн иһэр этэ. Амма Аччыгыйа
Сүөдэр төһөнөн ыраатар да, соччонон сирэ-дойдута уларыйан, түҥкэтэхсийэн, биир кэм тайҕа буолан барда. Г. Васильев
2. көсп. Бэйэҥ бэйэҕэр бүк. ☉ Быть нелюдимым, замкнутым. Огдообо Михаилы сэнэх эрдэҕинэ дьахталлар да сөбүлүү көрөр быһыылаахтара, арай түҥкэтэхсийбит казак кинилэргэ кыһаммат этэ. Ойуку
Кини хайдах эрэ чуумпуран, түҥкэтэхсийэн хаалбыта, аанньа кэпсэппэт-ипсэппэт буолбута. «ХС»

I
туохт.
1. Тымныыттан, салгынтан кууран-хатан, хатырык курдук хатыылаах буол (киһи илиитин-атаҕын, сирэйин тириитин туһунан). ☉ Стать шершавым, обветриться, огрубеть, потрескаться (о коже)
Бу үлэттэн чэрдийэн, хатырыктыйа хатыран хаалбыт Маайа илиитэ, Сэмэнчик санаатыгар, түү курдук сымнаҕаһа. Н. Якутскай
[Ийэм] имин хаана кубарыйбыт, уостара хатырбыттар. И. Гоголев
Күһүөрү атаҕа хатыран, Суолугар симэһин хаалара. Эрилик Эристиин
2. Олус куур-хат, тубураа (хол., сир кырсын туһунан). ☉ Лишаться влаги, становиться совершенно сухим, высыхать, иссушаться (напр., о земле, почве)
Тураахтар, оҕунуоҕа баранан, хатыран хаалбыт тэлиэгэ көлөһөтүн тыаһын курдук саҥарсан, холдьохсоллоро өссө хойунна. Сэмээр Баһылай
Торуой Сибиир дойдум Тууһуран, хатыран турдаҕына, Толон самыырынан Тоҕон-хорон биэрэн Норуот билэ дьоҥҥо Туһалтаны биэрэрэ эбитэ үһү. Саха нар. ыр. Саа иһэ хатырбыт буоллаҕына, кураан кэлэр. СТ С
3. көсп. Тыйыһыр, дьэбирсий (хол., санаа). ☉ Ожесточиться, очерстветь, загрубеть (напр., о душе)
Ол киэһэ куораты, оройуону эҥсэн, илин дойдуларын эмиэ ахтан-санаан ааһаллара, оччоҕо Кэтириис дойдутугар баран кэлбит курдук сананан, хатырбыт дууһата сылаанньыйа, сымныы түһэрэ. «ХС»
Харахпар биирдэ көстө түһэҥҥин хатырбыт сүрэхпин умунахтаан атаардаҕыҥ баҕас дуу. «Чолбон»
[Уоһук] бачча ыраах аттанарыгар, муҥ саатар, көннөрү көрөн, хатырбыт сүрэҕин сымната түһэн барбатаҕына, кэлин кэмсинэ сылдьыыһы. С. Федотов
II
хатыр курдук — куурбут-хаппыт, хатыылаах (үксүгэр киһи тириитин туһунан). ☉ Шероховатый, потрескавшийся, огрубевший (обычно о коже человека)
[Буокай оҕонньор] хатыр курдук илиитинэн имэрийэн уонна кыратык тардыалаан уһугуннарар идэлээх. А. Сыромятникова; хатыр ой — ойуоккалаан сырыт. ☉ Ходить вприпрыжку
Онно баай ыал хамначчыта, оһох төрдүгэр уйалаах, тулаайах кыыс биир кэм үлэлээн хатыр ойо сылдьыбыта. А. Сыромятникова
Эдьиийэ ньирэйи сиэтэн баран хатыр ойон иһэр этэрбэһин тыаһын Ньукулай Арамаанап күн бүгүҥҥэ диэри, бэҕэһээ эрэ буолтун курдук, чуордук истэр. Н. Босиков; хатыр тумус — тумса бүтүннүү кыһыл (хол., сылгы киэнэ). ☉ Рыжеватая морда (напр., лошади)
Сылгы сирэйин бэлиэлэрин ураанньык, туоһахта, хатыр тумус, маҥаас диэн бэлиэтииллэр. КДьА
Сылгыга биир кистэлэҥ бэлиэ баар буолар. Чуккулаах, тэбэчэйдээх эбэтэр хатыр тумустаах буоллаҕына, оннук сылгы хаҥарайа хайаан да эриэннээх буолар. ОМГ ЭСС; хатыр (чыҥкыл) маҥан көр маҥан
Мунан барар мунаа маҥан, тэйэн барар сиикэй маҥан, халтарыйан барар хатыр маҥан (өс ном.). Кини ойоҕо Даайыска уһун күөкэллибит моойдоох, харахтыын хатыр маҥан дьахтар. М. Доҕордуурап
Хатыр маҥан халлаан Хаарынан ыскайдаан Үтүлүк саҕанан үллүктээтэ. С. Васильев

1. даҕ.
2. Кээмэйинэн аччыгый, дьоҕус. ☉ Маленький (по размеру, объему, габаритам)
   Кыра дьиэ. Кыра дьааһык. Кыра тоһоҕо. Кыра күөл.  Бэс чагда кэриитигэр үчүгэй баҕайы кыра бөһүөлэк көһүннэ. И. Данилов
   Бүөтүр сарсыарда эрдэ турда. Аа-дьуо аһаан, атын уулатан, от быраҕан биэрэн баран, кыра баҕайы сааны сүктэ. Р. Кулаковскай
3. Уҥуоҕунан улахана суох, намыһах (үксүгэр киһини этэргэ). ☉ Небольшого роста, невысокий (обычно о человеке)
   Бу киһи Кыра Уйбаан кыратын көрүмэҥ, бэйэтин биэһинэн таһымныыр киһи. Амма Аччыгыйа
   Бэйэтэ сүрдээх хачаайы, уҥуоҕунан кыра, күрэҥсийбит астаах эбит. И. Данилов
4. Улаата илик, аҕыйах саастаах (оҕо). ☉ Маленький, малолетний
   Кыра оҕо. Кыра кыысчаан.  Кыра баҕайы сылдьаммын биир сайын бар дьон саллаакка тутуур дии-дии айманалларын, ытаһалларын көрөр этим. Амма Аччыгыйа
   △ Ыччат, төрүөх (сүөһү). ☉ Молодняк
   Кэнчээринэн дьүүкээрбит сүөһүлэри, ордук кыра төрүөхтэри, аһаттылар. И. Данилов
   Чээн, кэбис, кырата бэрт, улааттаҕына уучах оҥостоор. Н. Тарабукин (тылб.)
5. Бииргэ төрөөбүттэртэн балыстара; саамай (кыралара) кэнникилэрэ. ☉ Младший по возрасту (по отношению к единоутробным); самый младший ребенок
   [Дьаакып:] Ээ, кэммитинэн олоробут. Арай кыра уолбун баҕарара бэрдин иһин оскуолаҕа ыытаары гынабын. А. Софронов
   Аармыйаҕа сылдьар кыра уолуттан сурук кэлэн тоһуйбут. Софр. Данилов
   Мин саамай кыра уолларабын. Амма Аччыгыйа
6. Аҕыйах ахсааннаах. ☉ Немногочисленный. Кыра харчылаах. Кыра бултаах
7. Күүһэ суох, мөлтөх. ☉ Слабый, слабосильный
   Кыра долгуннаах. Бүгүн кыра тыаллаах.  Күһүҥҥү им балай, ыас хараҥа. Тыа баһа тыаһыыр, кыра соҕус тыал түспүт. Күндэ
   Кыра соҕус ардах түһэн барда, хараҥарда. Л. Попов
   △ Симик, бүтэҥи (хол., саҥа, ырыа, тыас). ☉ Негромкий, тихий (напр., о голосе, смехе)
   Кини кыра саҥалаах, наҕыл киһи этэ. С. Васильев
8. Улахан суолтата суох. ☉ Незначительный, неважный
   Балтыбыныын, бырааппыныын үһүө буолан ханнык эрэ кыра наадаҕа эргэ балаҕаҥҥа бардыбыт. Т. Сметанин
   [Киирик:] Ол мин эрэйим диэн кыра суол. С. Ефремов
   Бирикээсчик да буолар кыра дьыала буолбатах. Д. Таас
9. Тиийиммэт-түгэммэт, дьадаҥы, кыаммат. ☉ Неимущий, нищий, обездоленный (человек, люд, народ)
   Кыра киһи кыһалҕаны билэр (өс ном.). Кыра өттө, куттанан, Иэннэрэ кэдэҥнииллэр, Кырдьаҕастар аатын эрэ Имнэнсэн кэбиһэллэр. Күннүк Уурастыырап
   [Балаҕаммар] Баара аан дойду бары алдьархайа, Кыра киһи кыра үөрүүлэрэ. И. Гоголев
   Отторо тиийбэт кыра дьон, Чоочоттон ылыах буолан олорооччулар, сүөһүлэрэ эмиэ сутаабыт. МНН
10. Кыра дуоһунастаах, тугу да быһаарар кыаҕа суох. ☉ соотв. мелкая сошка
    Тоҕо кыра чыыннаахтар Кырыктана сатыыллар. Күннүк Уурастыырап
    Мин билбэппин. Мин кыра киһибин. М. Попов
    Дьэ, бу мин сылдьабын, кыра киһи. Туох эмэ кыһалҕалаах буолуум да, Үчүгээйэп барахсаҥҥа ойон тиийэбин. С. Ефремов
11. Уһуннук буолбат (барбат), кылгас кэмҥэ буолар. ☉ Непродолжительный, недолгий
    Кыра тохтобул кэнниттэн Николаев Николай саҥата иһилиннэ. Т. Сметанин
    [Барахсаанап:] Маайыс, манна кыра соҕустук олоро түһүөх. С. Ефремов
12. Ыарахана суох, чэпчэки (хол., баас, ыарыы, эчэйии, оһол). ☉ Легкий, неопасный (напр., о ране, болезни и др.)
    Манна ыалдьыыта кыра, кырдьыыта улахан. Амма Аччыгыйа
    [Дуня:] Сеня, бааһырдыҥ дуу? [Саввин:] Кыра, кыра. Уҥуохпун таарыйбата быһыылаах. С. Ефремов
13. аат суолт.
14. Ол-бу бытархай, буолар-буолбат, улахан суолтата-солуута суох туох эмэ. ☉ Всякая всячина, всякая мелочь, что-л. незначительное, не стоящее серьезного внимания
    Хааларга, ааһарга, кыраҕа Хаһан да кыыһырсар буолумуох! П. Тобуруокап
    Оо, алдьархайга киирэр кыраттан да буолар эбит! Суорун Омоллоон
    Бука, кыраттан киирсибэтэх дьон буолуо. И. Никифоров
    Арыт киһи кыраттан Соҥуйар, сүөм түһэр. Баал Хабырыыс
15. Дьиэҕэ олорор иитийэх дьон, оҕодьахтар (дьиэ баһылыгар, тойоҥҥо, хотуҥҥа сыһыаннаан этиигэ — үксүгэр э. ахс. тут-лар). ☉ Домочадцы (обычно по отношению к хозяину, хозяйке — употр. во мн
    ч.). Оҕолоругар олус бэрт, Кыраларыгар кытыын бэрт. Өксөкүлээх Өлөксөй
    [Ыстапаанньыйа:] Бэйи, кыраларгын олус куттаама. Н. Неустроев
    Кыраттан кыйахаммат, кыраларыгар кыыһырбат; Дуона суохха долгуйбат, Дьонугар суоһурҕаммат. Р. Баҕатаайыскай
    △ Кыаммат-түгэммэт, дьадаҥы дьон (урукку тойотторго сыһыаннаан этиигэ, билигин элэк.). ☉ Беднота (по отношению к бывшим тойонам, сейчас — ирон.), те, кто ниже по положению
    [Балыксыт:] Кыраларгын үөҕэ-мөҕө сылдьарыҥ, тойон, көҥүлүҥ буоллаҕа дии. П. Ойуунускай
    Кыайарын билэн бу тойооску Кыраларга наһаа дьохсойооччу. Болот Боотур
    ♦ Кыра аайы — аахайыллыа суох, аахсыллыа суох түбэлтэттэн (хол., кыыһыр, өһүргэн, ааҕыс). ☉ По пустякам, из-за пустяков (напр., сердиться)
    Инникитин өйдөөх буолуллуо, кыра аайы аны киирэн бэриллиэ суоҕа. А. Кривошапкин (тылб.)
    Николай билигин ол-бу кыра аайы кыһаммат буола дьэбирсийбит. Л. Толстой (тылб.). Кыра кырата өтөр — туох эмэ кыра буоллаҕына күүһэ, кыаҕа, мөлтөҕө куруук көстөн тахса турар. ☉ От маленького и польза небольшая
    Үлэһит күүс аҕыйаҕыттан үрэҕи солооһуҥҥа биэс уонча гаа сирин ыарҕатын эрэ ыраастаатыбыт. Онон хайа да күн кыра кырата өтө турар. М. Доҕордуурап. Кырата буоллаҕына — онтон (этиллибиттэн) улахан (элбэх) да буолуон сөп. ☉ Самое меньшее, по меньшей мере
    Кини миигиттэн, кырата буоллаҕына, сүүрбэччэ сылынан аҕа көрүҥнээҕэ. Н. Якутскай
    Оннук наада кэллэҕинэ, кырата буоллаҕына, лабораториялар сэбиэдиссэйдэрэ бары ыҥырыллааччылар. В. Яковлев
    Бэйэни көрүнэр ыал буолар туһугар, кэргэн аайы кырата иккилии сүөһү наада этэ. И. Аргунов. Кыраттан сылтаан — дуона суохтан тэптэн, дуона суоҕу төрүөт оҥостон. ☉ Из-за пустяка, по пустяковому поводу
    Уон араас кыраттан сылтааннар, Дьадаҥы көҥүлүн бохсоллор. Эрилик Эристиин. Кыратыттан улаханыгар тиийэ — ким да ордубакка бүүс-бүтүннүү бары хабыллан. ☉ От мала до велика (все поголовно).
    ◊ Кыра буукуба — этии саҕаланыытыттан, анал аат бастакы буукубатыттан уратыга туттуллар буукуба. ☉ Строчная буква
    Алын самнаҕай, Күөкэй Боллоҥ эҥин курдуктар кыра, улахан буукубаттан булкуйа сурулланнар анал аат буолалларын мунаахсыйан ылаҕын. ФЕВ УТУ. Кыра мэйии көр мэйии. Кыра омук — аҕыйах ахсааннаах, урут үксүгэр батталга, холуонньаҕа олорбут омук. ☉ Малочисленный народ
    Хайа да баттаммыт кыра омукка аптаныамыйа боппуруоһа этигэр-хааныгар чугас буолуоҕа. П. Ойуунускай
    Кыра омук киһитэ диэн буоллаҕа буолуо, биһиги киһибитин нуучча грамматикатынан оччо олуйбат эбиттэр. Амма Аччыгыйа
    ср. монг. киру ‘разрезать на мелкие куски’