көр дьэки-курус
2
[Зоя] барыбытыгар сайаҕас, барыбытыгар эйэҕэс. Ол гынан баран куруук туох эрэ санаалаах, дьэки-курас сылдьар. С. Федотов

туохт.
1. Олус итий (сайыҥҥы куйаас туһунан). ☉ Сильно припекать (о летнем солнце). Уот куйаас буһуруктуйан Сиикэй эт буһар; Комиссар, табаарыс Коган, Бөҕүн-саҕын устар. Күн Дьирибинэ
2. Болоорхой буол, болооруй (тымныы туман туһунан). ☉ Стать густым, сгущаться (о зимнем тумане)
Үөһэ диэки таҕыстар тахсан испиттэрэ. Ол аайы, дьиэ-уот элбээн, бөһүөлэк чугаһаан буолуо, туман эмиэ хойдон, буһуруктуйан барбыта. В. Яковлев
3. Чуолкайа суох дьиримнээн көһүн (хол., куйаас күҥҥэ саҕах, киэҥ сир уҥуоргута салгын хамсыырыттан, дьэргэлгэнтэн). ☉ Виднеться не очень ясно (напр., о горизонте в знойный день из-за сильных восходящих потоков воздуха)
Василий Петрович куйаастан буһуруктуйан көстөр саҕахтар диэки көрбөхтөөн ылбыта. «Кыым»
4. Бэрт кыратык суһуктуй (халлаан сырдаан эрэрин туһунан). ☉ Начинать рассветать
Хаар астан, буһуруктуйа сырдаан эрэр халлааҥҥа котлован кураанахсыйан, дьэки-курус буолан аҥайан көстүбүтэ. В. Яковлев
5. Саҥардыы буһа быһыытый. ☉ Начинать вариться, созревать. Эт буһуруктуйа буспут. Бурдук буһуруктуйан эрэр
6. Ардахха хотторон сытый, бус (кэбиһиилээх от). ☉ Подопреть (о стоге сена, прибитом дождем)
Буһуруктуйа буспут от. ПЭК СЯЯ

даҕ., кэпс.
1. Киһи хомойуон курдук куһаҕан, мөлтөх, тутах. ☉ Плохой, дурной, убогий, скудный, жалкий
Хос иһэ киһи олорботох хобдох, испиэскэ сыттаах салгынынан көрүстэ. Н. Якутскай
Маайа олоҕо билигин, күнэ күнүн үтүктүһэн түһэн хобдох, түүппэх олох. Н. Габышев
[Сэрии иннинээҕи сылларга уонна сэрии суостаах сылларыгар] хобдох ас-таҥас. Кырыымчык хамнас. Г. Нынныров
Үтүө сурах сатыы хаамар, Хобдох сонун кынаттанар. Айталын
2. Киһи кута-сүрэ тохтообот, астыга суох. ☉ Наводящий уныние, унылый, печальный
«Бүлүү сиригэр холоотоххо, хобдох да сир», — дии саныыр Маайа, кураайы кырдаллары көрө-көрө. Н. Якутскай
Ыкса күһүн хара сир олус хобдох: От-мас кубарыйа өлүктүйэр. Таллан Бүрэ
Таатта үрэх дуомугар эрэ сыккыстаата, хаатыттан кыайан тахсыбата, от сирин угуттаабата, күөллэргэ кутуллубата. Хобдох, дьэки-курус саас. «ХС»
△ Ардахтаах, былыттаах, тымныы (күн-дьыл). ☉ Ненастный, непогожий
Күһүҥҥү хобдох хонуктар Күһэйэн кэллилэр. Эллэй
Таһырдьа хобдох баҕайы тыал үөлэс үүтүгэр энэлийэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
Саппараҥ, самыыр. Хобдох күн-түүн. Чэчир-72
3. көсп. Киһи тэһийбэт, курус, чуҥкук. ☉ Унылый, тоскливый, безрадостный
Ира, мин эйиэхэ хобдох баҕайы суругу суруйабын. Н. Габышев
Сөрүүн хоһун сүрэҕэ сылытта, Хобдох хоһун дууһата байытта. В. Гольдеров
Мин санааларым, сүрэҕим бу быраҕыллыбыт өтөҕү санатара. Оннук курус уонна иһийбит, оннук чуумпу уонна хобдох курдуга. В. Гаврильева
ср. др.-тюрк. хопдах, монг. ховдог ‘жадность’

1. аат.
2. Тимир салгыҥҥа оҕустаран, сииккэ ылларан буорту буоларыттан тахсар араҕастыҥы-кыһыл, кытархай, кирпииччэ, чаҕылхай халлаан күөхтүҥү, от күөҕэ (хол., алтаҥҥа) дьүһүннээх көлбөх, хох. ☉ Ржавчина
   Дьэбиҥҥэ ылларбыт. Дьэбин быһа сиэбит. Дьэбинин ыраастаа.  Алтан, көмүс дьэбинэ туох да сүрдээх күүстээх дьаат буолар куолута. А. Софронов
   Тимири дьэбин кэбирэтэр, киһини санаа алларытар. Күннүк Уурастыырап
   Сахалыы тыл баарын тухары, Эн тылыҥ дьэбиҥҥэ сиэппэтин. Эллэй
3. көсп. Санаа-майгы сүлүһүнэ, хоһоҕо, куһаҕана. ☉ Ехидство, злопамятность
   Сууйуом-тарыам Дьэбиҥҥит, ньоҕоххут килбэйиэр диэри, Өйгүт-сүрэххит ырааһырыар диэри. И. Алексеев
4. даҕ. суолт. Дьэбин курдук (араҕастыҥы-кыһыл, кытархай, кирпииччэ, чаҕылхай халлаан күөхтүҥү, от күөҕэ) өҥнөөх. ☉ Рыжий, цвета ржавчины (желтоватый, желто-красный, красно-бурый)
   Соххор содуома буолла, ый быыһа дьэбин кугас хараҥа тиксиһэ түһэн кэбистэ. ПЭК ОНЛЯ I
   [Кытай Бахсылааны уус] Аҕыс анньыыны Адаарыччы аспыт курдук, Дьэбин күөх тиҥсири хара тиистэрэ Дьэбидийэн атыгыр гына түстүлэр. П. Ойуунускай. Күөх от араас өҥө - сырдык изумруд таас өҥүттэн оливковайга диэри, чаҕылхай күөхтэн дьэбин курдук араҕаска уонна күрэҥҥэ диэри - сүҥкэн хартыынаҕа курдук улахан куччугуй толбон буолан дэлэйэн сыталлар. ДСН Т
   ♦ Дьэбин амтаннаммыт - айаҕын амтана кубулуйбут, куһаҕан, хабархай амтаннаммыт (ыалдьан, арыгылаан). ☉ Ощущение неприятного, горьковатого вкуса во рту (у человека нездорового или накануне много выпившего алкоголя)
   [Яков] төбөтө дыҥ курдук, …… Айаҕа дьэбин курдук амтаннаммыт. Бэлэһэ кууран хаалбыт - утаппыта олус. Н. Заболоцкай. Дьэбин дьиэһий көр дьэбин уоһуй (уос)
5. Улуу Кудаҥса обургу …… дьэ, эбии дьэбин дьиэһийдэ, дьэ, эбии тыйыс дьүһүннэннэ. П. Ойуунускай. Дьэбин сирэй үөхс. - күлбэтүөрбэт, хаана кэйбэт, тымныы, дьэбидийбит сирэйдээх киһи. ☉ букв. ржавая рожа (о человеке с бесцветным или холодным, суровым лицом)
   Дьэ, хотуой, Дьэс иэдэс, Дьэбин сирэй, Хобуох эмэһэ, Хойуос тумус - Эппит тылбын умуннаргын эрэ Эккиттэнхааҥҥыттан иэстиэм буолуо. П. Ойуунускай
   «Аҕам өстөөх хаххата Буолла, сууттааҥ!» диэбитэ. Ити иһин Павелы Кини өстөөх эһэтэ - дьэбин сирэй Сергей, Өлөрөөрү - кынчаалы Түүнү быһа биилээтэ. Эллэй. Дьэбин уоһуй (уос) - 1) сөбүлээбэккэ кыыһыран, күлүгүр, тыйыһыр (сирэй туһунан). ☉ Потемнеть (от злости, гнева), помрачнеть (о лице)
   [Сэдьүк оҕонньор] дьэбин уоһуйа түһээт, Уйбаанча диэки сүр хатыылаах баҕайытык көрбөхтөөбүтэ. Н. Якутскай
   △ Иҥиэтин, уорастый, тыйыһыр (хаан-сиин, киһи көрүҥэ бүтүннүүтэ). ☉ Иметь угрюмый, неприступный, мрачный вид
   Бадаайкын хаана-сиинэ быһытталанан, уруккутунааҕар өссө ордук дьэбин уоһуйбут этэ. Д. Таас
   Валерий быһыыта-майгыта биллэ уларыйда. Күлбэт-оонньообот, биир кэм дьэбин уоһуйан сылдьар. Софр. Данилов
   Мин эйигин кууспут күммэр Иккиһин төрөөбүтүм. Урукку дьэбин уоспут Дуолан Хара оннугар Ыраас халлаан боотура, өттүк баттанан Күлэн күлүмнүү турара. И. Гоголев; 2) дьиппиэн, дьэки-курус буол, курас, тымныы көрүҥнэн (үксүгэр айылҕа көстүүлэрин этэргэ). ☉ Становиться хмурым, мрачным, пасмурным (обычно о погоде, дне, небе и т. д.); приобретать неуютный, холодный вид
   Былыт ордук хойуннаҕына, халлаан дьэбин уоһуйан, ыгыллан кэлитэлиир. Амма Аччыгыйа
   Саҥардыыҥыта аҕай үөрэ-көтө, тигинии-таҕыныы олорбут сайылыктар иччитэхсийэн, чуумпуран, дьэбин уоһан хаалбыттара. Н. Заболоцкай
   Хара тыа дьэбин уоһуйан иччилээхтик хараара барыйан турар. П. Филиппов
   ◊ Дьэбин уутун курдук - боруҥуй, кытарымтыйар, боруор (өҥнөөх). ☉ Темный, красно-бурый (цвет)
   Кини дьэбин уутун курдук боруҥуй харахтаах, орто уҥуохтаах, түөрт уончатын ааһан эрэр киһи. М. Доҕордуурап