1) становиться прозрачным, чистым; уу дьэҥкэрдэ вода стала чистой; 2) становиться ясным, проясниваться; халлаан дьэҥкэрдэ нёбо прояснилось; 3) перен. проясняться, становиться понятным, ясным; боппуруос дьэҥкэрдэ вопрос прояснился.

туохт. Тамаҕыҥ, айаҕыҥ хат, куур. ☉ Чувствовать сухость в горле, во рту
Тамаҕырбыт кыылы таас үрэх угуттуур сөрүүн уута сүрэҕинбыарын дьайҕарда сайҕаата, мэйиитэ дьэҥкэрдэ. Н. Борисов
ср. узб. тамагир ‘корыстный, алчный, жадный’

сов. 1. кого-что (внутрь чего-л.) киллэр; 2. кого-что (включить) киллэр; внести в список испииһэккэ киллэр; 3. что (уплатить) киллэр, у к; 4. что, перен. (произвести, вызвать) киллэр, оҥор; внести оживление сзргэхсийиитэ киллэр; # внести предложение этиитэ киллэр; внести ясность дьэҥкэрт, быһааран биэр.

сов., проясняться несов. 1. (стать отчётливым) ырааһыр, көстөр буол; 2. сырдаа, дьэҥкэр; взор прояснился хараҕым сырдаата; голова прояснилась төбөм дьэҥкэрдэ; 3. (разъясниться) дьэҥкэр; положение прояснилось балаһыанньа дьэҥкэрдэ.

туохт. Барыларын кыай, кими да тутуһуннарыма (күүскүнэн, сатабылгынан, билиигинэн о. д. а.). ☉ Опережать, побеждать всех (силой, ловкостью, знаниями)
Сиригэр-уотугар, айаҥҥа-суолга саас ортолоох да дьону, арааһа, буордуох көрүҥнээх. «ХС»
Пушкин, Есенин хоһооннорун Бочуоттаахтык нойосуустуур Дьиҥнээх ис хоһооннорун Дьэҥкэрдэн миигин буордуур. Р. Баҕатаайыскай
Петр Алексеевич хайыһар нуорматын туттарыыга куруук бииргэ үөрэнэр табаарыстарын буордуур буолара. «ХС»

дьүһ. туохт. Биир тэҥ дэхси сырдык, ыраас буол. ☉ Быть, выглядеть ярким, светлым, нарядным, сверкать
Хаардаах тибии хаһан да буолбатаҕын курдук сааскы халлаан кылбаарыйа дьэҥкэрдэ. Болот Боотур
Сиккиэр тыал өрүс кылбаарыйбыт иэнин хараарда түрдэһиннэрэн ааста. А. Федоров. Айылҕа ийэбит кийиит дьахтар курдук кылбаарыйда. Т. Сметанин

көр оройдоо
Көҥдөй төбө хаһан тобулан оройдотуор диэри, түргэн саҥалаах ойоҕо кини оннугар хап-сабар эппиэттии оҕуста. У. Ойуур
Миэхэ да бэрт үгүстэ быһаара сатаабытыҥ да ону оройдотуох төбөт буолуом дуо? «ХС»
Икки өй? Ха-ха! Олус уустуктук бөлүһүөктээн эрэҕин, төбөм дьэҥкэрдэҕинэ эрэ оройдотуом буолаахтыа. «ЭК»

сов. сырдаа, дьэҥкэр; взор прояснел хараҕым сырдаата; мысли прояснели өй-санаа дьэҥкэрдэ.

туохт., түөлбэ. Хахсаатыр; хачаал кэмигэр үчүгэйдик аһаабакка-уулаабакка аччыктаа, хоргуй, хачаалга оҕустар (хол., сүөһү туһунан). ☉ Непогодиться (о холодной весенней погоде); голодать, тощать весной от бескормицы (напр., о скоте)
Тоҕус күн хачааллаан, Тоҥорбут бу халлаан Дьэ тыынын таһаарда, Дьэҥкэрдэ, ылаарда. Болот Боотур
Дьиэлии ыраас килиэккэ, Чэбдик салгын, сылаас уу... Хааччыллыылаах ньирэй, ама, Хачааллыыра кэлиэ дуу?! Р. Баҕатаайыскай
Хачааллыы илик толору эттээх күөх баттах көҕөн өтөрүйэн түһэн, эчи улахана, үчүгэйэ астык этэ! Улдьаа Харалы

туохт.
1. Чаҕылыччы тыган сылааһынан бигээ, угуттаа (тоҥоруу, силбик кэнниттэн халлаан дьайҕаран, күн уота сылытарын этэргэ). ☉ Проясняться, становиться теплее (о погоде)
Сир быстар уһугар күн уота ылаарар, Сылытар сылааһын быраҕар. С. Данилов
Халлаан дьэ тыынын таһаарда, дьэҥкэрдэ, ылаарда. Болот Боотур
Бэрт хойут саппаҕырбыт күн сайыҥҥылыы ылаарбыта. И. Данилов
2. көсп. Туохтан эмэ манньый, дууһаҥ көтөҕүллэн көнньүөр. ☉ Растрогаться, умилиться, расчувствоваться
Ылаар да мин дууһам, дьоллоно. С. Данилов
Сүрэҕиҥ сылыйан, ылааран. Эн миигин ахтарыҥ буолаарай? П. Тобуруокап
Кыстык сирбит барахсан Ыҥырбыттыы ылааран Көһүтүннэрэ күөгэйдэҕэ, Аҕыннара налыйдаҕа. С. Зверев