сыһ. холб. Саҥарааччы, бэйэтин араас сыанатын кыбытан туран, этэр санааны инники этиллибити кытта холбооһунун көрдөрөр: күүтүллүбэтэх, халы-мааргы быһыы курдук. ☉ Выражает субъективное присоединение высказываемой мысли к предыдущим с различными оттенками квалификации ее и отношения говорящего к ней, при этом высказываемая мысль оценивается: 1) как неожиданное, непонятное несоответствие (и вдруг-то)
Дьэ, бэйи эрэ бу мин ударникпын. Аны туран, өссө көтүүк үһүбүн. Хайдах оннугуй? «Кыым»
Оҕонньордоро, аны туран, аатын умнан кээспит. Суорун Омоллоон; 2) үчүгэй эбии көстүү курдук. ☉ Как приятное дополнение (и вот еще)
Бу дьолу! Аны туран, биир бүүс-бүтүн каска сытар. Т. Сметанин
Аны туран, өссө дьикти Саҥа сонун көтөн кэллэ. А. Бэрияк; 3) эбиилик буолар куһаҕан көстүү курдук. ☉ Как дополнительное отрицательное явление (и к тому же)
Аны туран, ботуруонум баранна. Т. Сметанин
Бүрүкүрээт киэнин бэрдэ. Аны туран, алын үлэһиттэргэ сыһыана атар абааһы. В. Ойуурускай
Ол гынан баран, абааһыҥ баара, сиэҕэ кылгаһа бэрт дии. Аны туран, ол хотунуҥ кылгас сиэхтээҕи сөбүлээбэт ээ. «Кыым»; 4) эбиилик буолар утарсыһыы курдук. ☉ Как дополнительное противоречие (а теперь)
Аны туран, таһаҕаһы Лена баһыгар — Осетровоҕа төгүрүк сылы быһа аҕалаллар. Биһиги буоллаҕына, уу суолунан сайынын эрэ ону тиэйэн ылар кыахтаахпыт. В. Яковлев; 5) сөбүлэммэт, сэмэлэнэр дьыала курдук. ☉ Как предосудительное дело (притом)
Дьэ, аны туран, ол билиитин кимиэхэ да быктара сатаабат, кими да сырдаппат. Кустук; 6) үчүгэйэ суох эбиилик, уустугуруу курдук. ☉ Как дополнительное неприятное осложнение (к тому же)
Аны туран бары ахтыыга бэйэм көстөн кэлиэх тустаахпын (ол куһаҕан). «ХС»
Аны туран, наһаа киэҥ бачыыҥканы биэрбиттэр, атаҕым толугуруу мөҕүстэ. «ХС»; 7) өһүргэнэргэ эбии сылтах курдук. ☉ Как дополнительный повод для обиды (к тому же, еще)
Аны туран, миигин буор сирэй, хоруо сирэй диэн хомпуустууллар. В. Ойуурускай
Аны туран, таҥнар таҥаспыттан, саҥарар саҥабыттан эмиэ иҥнэллэр. «Кыым»; 8) кэпсэтиигэ атын тиэмэҕэ көһүүнү бэлиэтээһин курдук. ☉ Как сигнал о переходе к другой теме (а теперь)
Аны туран, Аким Арсыынныырапка Аҕыйах тылы этиим. П. Тобуруокап; 9) киһи бэркиһиир, күүтүллүбэтэх түбэлтэтин курдук. ☉ Как неожиданное и удивительное событие (и вдруг, к тому же)
Аны туран, кулубабыт бокуонньук үөрэхтээх уола Бииктэр оҕо Абыраамабы, Маппыры кытта тиийэн кэлэн соһутта. Л. Попов; 10) буолуон сөптөөх куттал, эбии сэрэхэдийии курдук. ☉ Как предстоящая опасность и дополнительное беспокойство (а вдруг еще)
Мин саанан сатаан ыппаппын. Аны туран, сэриигэ киллэриэхтэрэ, куттанабын. Л. Попов

сыһыан холб. Саҥарааччы көрүүтүгэр этэр санаа соһуччу курдук кэпсэнэрин көрдөрөр. ☉ Выражает неожиданный характер высказываемой мысли с точки зрения говорящего (и вдруг)
Арай туран, Арҕаа Хаҥалас Кулубатыттан Арамаан оҕонньорго илдьит кэлэр. Күннүк Уурастыырап
Арай туран, Чурапчыттан үс судаарыскай күрээн хаалар. Суорун Омоллоон
Арай туран, уһуктан кэлбитим, доҕоор, маҕаһыын киирэр аанын кирилиэһигэр таралыйа сытар эбиппин. В. Ойуурускай

сыһыан холб. Этиллэр санаа түбэлтэ курдугун бэлиэтиири көрдөрөр. ☉ Выражает эпизодический характер высказываемой мысли (и вот однажды)
Арай туран биирдэ, оҕонньор өрүһүгэр муҥхалыы киирбит. «Кыым»
Арай туран биирдэ, аһыыр да, пиибэ иһэр да харчыта суох буолан хааллым. В. Ойуурускай

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы этиллэр санаа суолталааҕын, бастакынан буоларын чуолкайдыыр дэгэттээх бэлиэтиирин көрдөрөр. ☉ Указывает на важность, первоочередность высказываемой мысли с оттенком уточнения (в первую очередь, прежде всего)
Маныаха педколлектив бүтүннүүтэ, бастатан туран, Аласов бэйэтэ эмиэ буруйдаах. Софр. Данилов
Кэм тугу эмэ атыылаһан хаалаҕын: табаҕы баҕас, бастатан туран. Болот Боотур
Бастатан туран, тыраахтарбыт тиийбэт, кырата буоллаҕына, биэс-алта саҥа тыраахтар наада. В. Ойуурускай

сыһыан т.
1. Туох эмэ өр кэтэспит, күүппүт кэнниттэн буоларын бэлиэтииргэ туттуллар (тиһэҕэр, хайа аайы). ☉ Выражает субъективно-эмоциональное отношение говорящего к тому, что долго ожидаемое действие все-таки совершилось (наконец, наконец-то)
Дьэ, өйдөөтө ээ. Амма Аччыгыйа
Кэтэспит Маайбыт, дьэ, кэлбит дии! Эллэй
Тохсус ыйыгар Орлов, дьэ, тахсыбыта. Суорун Омоллоон
2. Саҥарааччы сирэр, кэлэйэр-сиргэнэр, сиилиир сыһыанын көрдөрөр (эмиэ, буолар да эбит). ☉ Выражает отрицательное, осуждающее и презрительно-ироническое отношение говорящего (ну и вот так, тоже мне)
Дьэ дууһа... Сирэйэ да баар дии. Амма Аччыгыйа
Дьэ дьон да бөҕөҕүт дии. А. Федоров. Дьэ көҕүс да көҕүс, бирээмэ бурдук да ыһарга сөп кырыстаах көҕүс буолан биэрдэ. Суорун Омоллоон
3. Кэпсээ диэн соруйар аҥаардаах ыйытыыны көрдөрөр. ☉ Выражает вопрос с побуждением к более подробному рассказу (ну?)
Инньэ дииллэр дии. Дьэ? Суорун Омоллоон
Бу кулгуйдаҕын көр эрэ. Ону дьэ? «ХС»
4. Этиилэр, араас тыллар, этиллиилэр сыһыан суолталарын, сыһыан тыллары, холбоһуктары дэгэттииргэ, күүһүрдэргэ, чорботорго туттуллар. ☉ Оттеняет, усиливает, выделяет, акцентирует модальные значения предложений, различных слов, выражений, модальных слов и сочетаний (ну, ведь, вот, да, еще, ну и, вот это)
Миша, дьэ үөр, бирээнньикпит минньигэс да минньигэс буолсу. Суорун Омоллоон
Бухатыырбыт, дьэ кытаат, Модун тиитин модьуй, тарт! Эллэй
Дьэ бэйэм да ууратаары сылдьабын. Кырдьык, сүрэ бэрт. Амма Аччыгыйа

туттул. сыһыан холб. Этэр санааны күүһүрдэн-бэлиэтээн, бу баардыы ыйан биэрэри көрдөрөр. ☉ Служит для подчеркивания высказываемой мысли, указания на появление лица, предмета, которого ожидали, на наступление или завершение действия, о котором говорится в высказывании (ну вот, вот и)
Дьэ бу дойдубар кэлэ сырыттаҕым. Софр. Данилов
Оо, дьэ, бу эн кэлэн, Уолум, сытар эбиккин дуу... С. Зверев
Үөлээннээхтэрбин күн бүгүнүгэр диэри, санаабар, күүтэ, кэтэһэ, сатыы турдаҕым дьэ бу. С. Федотов

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы хомойон, сэмэлээн-кэлэйэн сыһыаннаһарын көрдөрөр. ☉ Выражает огорчение, осуждение говорящего (ну и ну)
Быһаххын эмиэ сүтэрбиккин дуу. Дьэ буолан истэхпит.  Дьэ буолан истэхпит. Аныгы учуутал дьиэтигэр - былыргылыы илиинэн киирии. «ХС»

көр буолар да эбит (эбиккин)
Дьон ол курдук эттилэр, дьэ буолар эбит. А. Сыромятникова
Ханна барбыта буолуой? Дьэ буолар да эбит... В. Протодьяконов
Дьэ буолар да эбит, бачча үрүк-түрүк сылдьан аны бөрө аһылыга буолара хаалбыт эбит буоллаҕа. В. Ойуурускай
Кини дьонтон үөрбүтүн, аны мин киниттэн үөрбүппүн... Дьэ буолар да эбит... «ХС»

туттул. сыһыан холб.
1. Толкуйга түһүүнү, эргитэ санаан туох эмэ санааҕа, түмүккэ кэлиини көрдөрөр. ☉ Указывает на то, что говорящий размышляет о чем-л. или уже пришел к какому-л. заключению, убеждению (м-да)
Дьэ буоллаҕа... Сир боппуруоһун быһаарбатах буоллахтарына, туһалаах кэпсэтии тахсыбатах буоллаҕа. И. Гоголев
Дьэ буоллаҕа. Федя итэҕэйбэтэ төрүттээх да эбит. С. Ефремов
2. Саҥарааччы тугу эмэ кыратык эргитэ санаан баран, сөбүлээбэт сыһыанын биллэриитин көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрительное отношение говорящего после некоторого размышления про себя (ну так-так, ну и ну)
- Бу Уулааҕы өлөртөрүллүбэт... Бара туруҥ! - Дьэ буоллаҕа... - диэн баран ыстаап тойоно, саллааттарын ыҥыран, тахсан бардылар. Эрилик Эристиин
«Дьэ буоллаҕа... ол эрээри аллараттан инициатива...» - диэн Милан Егорович быһаарыыта суох ыҥыранан кэбистэ. В. Ойуурускай

туттул. сыһыан холб. Оннук буолуон сөп диэн сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает согласие с оттенком уверенного допущения (да, вполне возможно)
- Ата кыайбатаҕына, дабааҥҥа таһаҕастаах сыарҕатын бэйэтэ соһон таһаарар дииллэр. - Дьэ буолуо, кини олус күүстээх киһи.  Дьэ буолуо. Абааһыны биирдэ эмэ мунньахха үчүгэй аҕайдык олоро түһүөр диэри кириитикэлээн биэрбэккин! В. Ойуурускай

саҥа алл. сыһыан холб. Кэпсэтээччи этиитин кытта эмоциональнайдык сөбүлэһиини, кинини бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное согласие, подтверждение слов собеседника (да, и не говори)
- Дуня үҥкүүһүт кыыс эбит. - Дьэ быһа, дыгыйан түһэн сүрдээх.  Дьэ быһа! Эн, тоҕойум, оттон биир тыйыс санаалаах инигин? «ХС»
«Дьэ быһа, этимэ даҕаны», - хомойо истибит, хом түспүт куолаһынан Алааппыйа эттэ. В. Протодьяконов

саҥа алл. сыһыан холб. Суланыы-муҥатыйыы көмөтүнэн кытаанах балаһыанньаны бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает сетование, негодование говорящего по поводу сложившегося безвыходного, трудного положения (какое несчастье, какое наказание, вот мучение)
«Туох биһигини быыһыай, абырыай? Дьэ бэрт да өлүү доҕор. Дьэ бэрт да өлүү доҕор», - дии-дии Натаа иэмэ-дуома аһаабыта буолла. Суорун Омоллоон

туттул. сыһыан холб. Кэпсэтээччи болҕомтотун тардан, этэр санаа дьиҥнээҕин, суолталааҕын бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Употребляется для привлечения внимания собеседника к сообщаемому и придания высказыванию доверительного, значимого характера (видите ли, ты пойми)
Дьэ диэ, бу төрөөбүт буортан ордук ахтылҕаннаах туох да суох. А. Сыромятникова
Дьэ диэ, олох, киһи итинник айыллыбыт, мунар-тэнэр элбэх, эн тукаам, барытын көрөр буолуоххун сөп. «ХС»
Дьэ диэ, биһиги да дьонтон хаалсыбат дьоммут. «ХС»

сыһыан холб. Түбэлтэ, хайааһын соһуччутун уонна буолар күүһүн эмоциональнай күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ Эмоционально усиливает неожиданность, силу, степень проявления действия (как вдруг, на тебе, как)
Дьэ доҕоор, эмискэ, хамаандалаабыттара эбитэ ини, биһиги өттүбүтүттэн туох да тулуйбат амырыыннаах уота өрөһөлөнө түстэ. М. Доҕордуурап
Дьэ доҕоор, тыа диэки ыстаммат дуо?! Т. Сметанин
Дьэ доҕоор, кыыһыран, өһүргэнэн бурҕайан турбат дуо?! В. Ойуурускай
Оҕонньор, дьиэтигэр тиийбитэ, дьэ доҕоор, дьиэтин иһэ биир кэм күлүмүрдэс буолбут. «Кыым»

сыһыан холб. Этэр санааны эмоциональнайдык күүһүрдэн, кэпсэтээччи болҕомтотун тардыыны көрдөрөр. ☉ Употребляется для привлечения внимания собеседника путем эмоционального усиления высказываемой мысли (ну брат, ну и, вишь)
Дьэ доҕор, манна да иһиллибэт. Дьэ доҕор, тымныы бөҕө буолбут. Дьэ доҕор, күүс буолбат дуо!  Дьэ доҕор! Мин эйигин ити курдук быһый буолуо дии санаабатаҕым. Эрилик Эристиин
Дьэ доҕор, олохторун хайаан даҕаны силигин ситэрэн туран оҥостор дьон эбит. Багдарыын Сүлбэ

сыһыан холб.
1. Этэр санааны күүһүрдүүнү, бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Употребляется для усиления, выделения высказываемой мысли (вот, ну вот)
Алыптаах үөрэх күлүүһүн ыламмыт Айылҕа кылаатын ааннарын аһыахпыт. Дьэ дуо, оччоҕо айылҕа бэриниэ, Аан-аанын биһиэхэ тэлэйиэ! Эллэй
Дьэ дуо! Кини диэтэх Киэҥ уораҕайдарын Кэрийэ көрөн, Баараҕай палааталарын Батыһа хааман [истим]. С. Зверев
Дьэ дуо, санаарҕаама, оннук олоруохха! «ХС»
2. Этэр санааны эмоциональнай-эксперссивнэй бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоционально-экспрессивное подтверждение, утверждение говорящего (конечно же)
Баччаҕа, дьэ дуо, муҥха үгэнэ буоллаҕа дии.  Билигин оҕолордуун оонньуу сүүрдэҕим ээ. Дьэ дуо! Н. Габышев

сыһыан холб.
1. Соруйар туохтуурдары кытта көрдөһүүнү, сүбэлээнтакайан, баҕаран этиини көрдөрөр. ☉ Употребляясь с глаголами в повелительном наклонении, выражает просьбу, наставление, пожелание (пожалуйста, ну пожалуйста)
Дьэ дуу, сарсын кэлээр. Дьэ дуу, маннык суруйбат буол.  Дьэ дуу, Айыыһыт аҕаскыт Аныгыскы да өттүгэр Айхаллыы туруохтун! Болот Боотур
Дьэ дуу, эһээ диэ. М. Доҕордуурап
2. Этэр санааны чиҥэтиини, бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Употребляется для подчеркивания, выделения высказываемой мысли (о, конечно, ого)
Дьэ дуу, кинээспин мин даҕаны ытыктыыр, маанылыыр киһибин. Н. Туобулаахап
Дьэ дуу, күн тахсан эрэр эбит, барыахха. М. Доҕордуурап
Дьэ дуу, санаан көрдөххө, биһиги сыаны-арыыны хостуур, кэскиллээх үлэни оҥоро турабыт. «ХС»

саҥа алл. сыһыан холб. Туох эмэ мэлдьи, хатыланан буоларын сөбүлээбэти бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство говорящего по поводу повторяющегося действия (ну вот, вот те раз, ну вот опять)
Дьэ ити! Кэм да хомунан бүтэ илик.  - Уу даа?.. Өйдөөн истибэтим ээ... - Дьэ ити! Н. Заболоцкай

сыһыан холб. Саҥарааччы ким эмэ сөптөөх кэмин аһаран баран, кэмниэ-кэнэҕэс тугу эмэ оҥорорун сиилэһэн соҕус бэлиэтиирин көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональную, с оттенком осуждения оценку действия, совершаемого не вовремя, с большим опозданием (наконец, наконец-то)
Самыыр түһэн барбытыгар, дьэ кэлэн, отун мунньа киирдэ.  Дьэ киһи-сүөһү элбээбитин кэннэ, дьэ кэлэн [соҕотоҕун сылдьартан куттанаҕын] дуо? В. Яковлев
Икки тыҥата баранан, Этэ-сиинэ бүтэн баран, Өлүөн аҕай иннинэ, Үнүр манна, дьэ кэлэн, Үрүҥ күммүн көрдөр диэн, Үүйэ-хаайа туппута. Күннүк Уурастыырап
Кэргэнэ, мэктиэтигэр көҕөрүөр диэри кубарыйан хаалбыт сирэйиттэн, сабыччы көрбүт харахтарыттан Буров, дьэ кэлэн, олус диэн соһуйда. «ХС»
△ Сэмэлиир дэгэтэ арыт суох буолар. ☉ Иногда не имеет оттенка осуждения
Ол бусхааттаах муора кытыытыгар, Муоралыы муҥура суох туундаратыгар Өртөн ыла сылдьыахпын баҕарбытым, Өбүгэм өтөҕүнүү тартарбытым. Дьэ кэлэн, көрөн астынным, Күн киирбэт сиригэр сырыттым. П. Тобуруокап

ситим сыһыан холб. Төрүөт сибээһин уонна саҥарааччы бэлиэтээн, чиҥэтэн этиитин көрдөрөр. ☉ Служит для выражения причинной связи с субъективным подчеркиванием, акцентированием (вот потому, вот поэтому, вот почему)
Дьэ ол иһин болҕомтону итэҕэскэ ордук күүскэ туһулуурга тиийиллэр. Софр. Данилов
Ол быыһыгар саамай таптыыр оонньуутун, баарыһы, эмиэ умнубата. Дьэ ол иһин кини ыһыах бары оонньуутун ситэ көрбөтөр даҕаны, итэҕэстийэ санаабата. Н. Заболоцкай

ситим сыһыан холб. Этиллибит санаалары түмэн этиини, түмүк оҥорууну, уопсай түмэн өйдөөһүнү көрдөрөр. ☉ Служит для выражения субъективного обобщения, общего заключения о высказанном ранее (ну вот так)
Дьэ ол курдук сэлиэнньэни тула алмаас көрдөөн чүүччэйэ сылдьан күөхтүҥү өҥнөөх сомоҕо таас түөлбэлээн сытарын булаллар. Н. Якутскай
Дьэ ол курдук, уол оҕо барахсаны дьо-сэргэ, көтөр-сүүрэр, айылҕа ордук кэрэхсиир буолар. В. Иванов

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этиллибит санаалары түмэнтүмүктээн этэрин көрдөрөр. ☉ Служит для выражения субъективного заключения, обобщения высказанных ранее мыслей (вот таким образом, вот поэтому, вот так)
Дьэ онон, быйыл булт хайдаҕын сылыктыы сылдьар быһыым. С. Никифоров
Дьэ онон, кинилэр биирдэрэ наһаа эдэр, биирдэрэ наһаа кырдьаҕас дьоннор күнү-күннүктээн дьиэлэригэр олороллор. В. Иванов
Дьэ онон, Доропуун оҕонньор сэттэ уон сэттэ саастааҕа мунааҕа суох. Н. Заболоцкай

туттул. сыһыан холб. Кыаллыбат диэн утарсары, аккаастыыры көрдөрөр. ☉ Выражает возражение, отказ из-за невозможности допущения, совершения и т. д. того, о чем говорится в высказывании (ну нет, вот нельзя, невозможно)
Дьэ сатаммат. Аан бастаан уруокпун үөрэтиэх. Дьэ сатаммат. Манна киирэр бобуулаах.  Дьэ сатаммат. Кини бүгүн күрэхтэһэ оройуоҥҥа барбыта. Н. Габышев

дьэ бэрт да өлүү доҕор диэн курдук
Дьэ сор диэтэҕиҥ. Бу кэриэтин ситэн сиэбитэ буоллар, күн эрэйин көрүөм суоҕа этэ. В. Ойуурускай

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы толкуйдуу түһэн баран, сөбүлэһиитин көрдөрөр. ☉ Выражает согласие говорящего после некоторого раздумья (ну и ладно)
Дьэ сөп. Биһиги да массыына атыылаһыахпыт. Дьэ сөп, мантан антах кыһаныахпыт.  Дьэ сөп. Сарсыарда чугаһаан эрэр. Утуйа түһэн ылыахха. И. Гоголев

сыһыан холб. Истээччи болҕомтотун тардар, кэпсээни сэргэхситэр сыалтан бэлиэтээн-чопчулаан этиини көрдөрөр. ☉ Употребляется для подчеркивания высказываемой мысли в целях оживления рассказа и привлечения внимания собеседника (ну вот)
Дьэ туран бараллар. Н. Габышев
Дьэ туран, мутугу харбаан ылан быраҕан кыыраппыт! «ХС»
Дьэ туран, күһүн муус тоҥуон аҕай иннинэ, оппун кэбиһэн баран, Кус ытан сиэри күөлбэр киирдим. «Кыым»
△ Этиллэр санаа, хайааһын соһуччутун, күүтүллүбэтэҕин көрдөрөр дэгэттэнэр. ☉ Выражает неожиданность совершения действия, наступления какого-л. состояния и т. п. (и вот вдруг, и вдруг)
Дьэ туран, кыһын ортото киһибит уоппуска ылан, соҕуруу көтөн тигинэтэн хаалла. Н. Габышев
Дьэ туран, күүстэринэн, оҕонньор буолумматаҕын да үрдүнэн, били күөх уот аттыгар туруоран эрэн, тула өттүттэн хаартыскаҕа уһул да уһул буолбуттара. В. Иванов
△ Түмүктүүр, түмэр дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок заключения и обобщения (вот так, итак)
Охсорун кытта уоттара, бытарыс гына түһэргэ дылы гынар да, мэлийэн хаалар. Дьэ туран, сүтэрэн кэбиһэллэр. Суорун Омоллоон
«Чэ буоллун. Сакалааттаһыахха», - диэн саайда. Дьэ туран, сакалаат барар. «ХС»

ситим сыһыан холб.
1. Этэр санааны уруккуну кытта тэҥнии тутан, сибээстээн туран эмоциональнай күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление высказываемой мысли путем сопоставления, соотнесения ее с предыдущим контекстом (и после этого, после всего этого)
Дьэ уонна, дьону итэҕэй. С. Ефремов
Кини билигин үлэһит. Дьэ уонна, уруккутун курдук, күн ортотугар диэри утуйа сытыа дуо? А. Сыромятникова
2. Саҥарааччы этэр санаатын урут этиллибиккэ туох эмэ хос санаалаах холбуурун көрдөрөр. ☉ Употребляется для присоединения высказываемой мысли к прежде сказанному, указывая на то, что она содержит дополнительную информацию (и к тому же)
Дьэ уонна, муҥ саатар, собуот тутуллуо диэн, итэҕэйэ да санаабаттар. А. Сыромятникова
Дьэ уонна, босхо харчыны ама сирбэт ини. «ХС»
3. Этэр санааны уруккуга бэлиэтээн, чорботон холбооһунун көрдөрөр. ☉ Употребляется для присоединения высказываемой мысли к прежде сказанному с выделением, подчеркиванием того, о чем говорится (ну еще и, кроме того)
Дьэ уонна эйиэхэ туох сонун баар? И. Гоголев
Дьэ уонна кимнээххиний? С. Ефремов
Ардыгар, хаар түһэн биир кэм үллүктүүрүн манаһар. Дьэ уонна, бу курдук утуйбатах түүннэригэр, ыйдаҥаны кытта астыныар диэри сэһэргэһэр. В. Иванов
4. Хайааһын буолан иһэр бэрээдэгин бэлиэтээһин дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Указывает на последовательность действий, о которых говорится в высказывании, с оттенком подчеркивания (и потом)
Оттон улахан оҕолор таһырдьа тахсан тоҥон хаалбатыннар диэн, ааны таһыттан баттатан кэбиһэрбит. Дьэ уонна хотоммутугар үлэлии сылдьаммыт, олбуксолбук ойон тахсаммыт, дьиэбитин таһыттан көрө охсон киирэрбит. В. Иванов
Дьэ уонна, сымыйарҕаабыккыт бу баар, илэ хараххытынан көрөн итэҕэйиҥ диэн буолара дуу? Н. Заболоцкай

ситим сыһыан холб. Эмоциональнай быһа бааччы бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное категорическое утверждение с оттенком заключения, вывода (и вот после всего этого пойди (разберись, докажи и т. д.))
Барса балтараа эрэ буолбакка, биэс-алта мөлүйүөҥҥэ тиийиэҕэ. Дьэ уонна баран, бырайыагы уларыппаппыт, уруккутунан хаалларабыт дии сырыт! В. Яковлев
Дьэ уонна баран, эн аахса сырыт. «ХС»

дьэ бэрт да өлүү доҕор диэн курдук
Бу манан эмиэ иҥэрэн кээспит. Дьэ үчүгэй да сордоох доҕор. А. Софронов

саҥа алл. сыһыан холб. Туох эмэ өр күүттэрэн баран буолбутуттан үөрэн, сөбүлээн (ардыгар сэтэриир дэгэттээх) сыһыаннаһыыны көрдөрөр. ☉ Выражает одобрение, радость (иногда с оттенком злорадства) по поводу осуществления чего-л. долго ожидаемого (ну наконец-то)
Дьэ эбэтээ, күтүр өстөөх бохтор күннээх эбиккин дии. Суорун Омоллоон
Дьэ эбэтээ! Кэһэйдигит дуо, хаанымсахтар! Н. Лугинов
Дьэ эбэтээ, кини, штаб дьиэтэ, ити турар. «ЭК»

сыһыан холб.
1. Ханнык эмэ хайааһын соһуччу уонна эмискэ буоларын күүһүрдүүнү-чорботууну көрдөрөр. ☉ Употребляется для усиления, подчеркивания неожиданности и моментальности совершения действия (как вдруг, вдруг неожиданно)
Дьэ эбээт, тыас бөҕө тыаһаата да, муус тосту барда. Суорун Омоллоон
Лабааҕа кэтиллэкэтиллэ сүүрэн истим. Дьэ эбээт, эмискэ оҕо ытаан бэбээрдэ. Т. Сметанин
Күлүүһү алдьатан, дьэ эбээт, таһыттан сүүрэн киирдилэр, оһох уотун күөдьүттүлэр. Бэс Дьарааһын
2. Өр күүтүллүбүт түгэн кэлбитинэн саҥарааччы сорунуутун көрдөрөр. ☉ Выражает решимость говорящего в связи с наступлением долгожданного момента (нука, наконец, ну наконец-то)
Дьэ эбээт, биһиги да оонньоон-көрүлээн хааллахпыт!  «Дьэ эбээт» диэбиттии бөҕөстөр көбүөрдэригэр хабырдык киирсибитинэн, сытыытык бырахсыбытынан бардылар. «Кыым»

сыһыан холб. Этиллэр санаа эмискэтин уонна буолар күүһүн саҥарааччы эмоциональнай-экспрессивнэй бэлиэтээһинин, күүһүрдүүтүн көрдөрөр. ☉ Употребляется для эмоционально-экспрессивного подчеркивания, усиления моментальности, неожиданности, силы проявления, необычности того, о чем говорится в высказывании (ну тут уж как, ой ужас вдруг, и вот на тебе)
Дьэ эбээт доҕоор, Наһаар алдьатан турбат дуо. Суорун Омоллоон
Онтон, дьэ, табаларбын үүрэн батыгыратан бөһүлэккэ кэлэн истэхпинэ, дьэ эбээт доҕоор, уот өрө чаҕылыҥныы түстэ, саа тыаһа бөҕө тибигирээтэ. Болот Боотур
Туох сыта буоллаҕай диэн, эргиллэн көрүөх буолтум, дьэ эбээт доҕоор, отон угун үрдүгэр сытар эбит ээ кини күтүр. Суорун Омоллоон

сыһыан холб. Этиллэр санаа эмискэтин уонна буолар күүһүн саҥарааччы экспрессивнэй бэлиэтээһинин, күүһүрдүүтүн көрдөрөр. ☉ Употребляется для субъективного экспрессивного подчеркивания, усиления моментальности и силы проявления того, о чем говорится в высказывании (как вдруг, тут-то вдруг)
Дьэ эбээт доҕор, будулҕан буола түстэ, чүмэчи уотун саба үрэн кэбистилэр быһыылаах. М. Доҕордуурап
Дьэ эбээт доҕор, Арамаан хаһан да куттамматаҕын куттанар. В. Ойуурускай

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы сөбүлээбэт, кыыһырар сыһыанын үксүгэр сиилиир дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство, осуждение говорящего, часто с оттенком иронии (ну опять же, ну тоже мне)
Дьэ эмиэ биһиэхэ «бэрт буолан» кэлээхтээтэҕэ дии. Суорун Омоллоон
«Дьэ эмиэ таҥара киситэ - үөрэтиэх, итэҕэтиэх киси!» - диэн уоллара кэлэйэн тахсан барда. П. Ойуунускай
Дьэ эмиэ моһуок диэтэҕиҥ. «ХС»

сыһыан холб.
1. Соруйууну, дьаһайыыны көрдөрөр. ☉ Выражает побуждение (ну-ка)
Дьэ эрэ, кэпсээ. Дьэ эрэ, кэпсээ. Н. Габышев
«Дьэ эрэ, ыттыах буолбут сиргэр ытын», - диэтэ Коля. Эрилик Эристиин
Дьэ эрэ, оччоҕо эн икки атахтааҕынан биир аппаны толор, мин эн куттанар көтөргүнэн биир аппаны толоруум. Суорун Омоллоон
△ Хайааһыны холбоһон оҥорорго ыҥырыы дэгэттэнэр. ☉ Выражает призыв к коллективному действию (давайте-ка)
Дьэ эрэ, Элбэх илиилэниэххэ, Үгүс күлүктэниэххэ! С. Васильев
Дьэ эрэ, хата тириитин сүлбүтүнэн барыахха. «ХС». Дьэ эрэ, аны сэбиэдиссэйи истиэҕиҥ. И. Семенов
△ Суоһурҕаныылаах сэрэтии дэгэттэнэр. ☉ Выражает предупреждение с угрозой (ну смотри)
Ноко! Дьэ эрэ, сэрэнэн-сэрбэнэн тур эрэ, мин киһи илиим дьолуотун көр эрэ! Ньургун Боотур
2. Хайааһын кэмин аһаран баран, субу эрэ буолбутун бэлиэтиири көрдөрөр (дэҥҥэ тут-лар). ☉ Выражает оценку действия как совершившегося только что или по истечении положенного времени (наконец - редко употр.)
Аня кийиит кыыс буоларын дьэ эрэ билинэн, толлоро, симиттэрэ улаатан истэ. В. Иванов

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы муҥатыйыытын-суланыытын көрдөрөр. ☉ Выражает сетование говорящего (вот мученье какое)
Бухгалтерияҕа төттөрү биэриэхпин, өссө ордук сааттаахха дылы, бары күлүү гыныахтара турдаҕа. Дьэ эрэй диэтэҕин. В. Яковлев
Күнүһүн үлэбэр, дьэ эрэй диэтэҕин, бары-барыта сымыыт буолан көстөр. Н. Габышев

ситим сыһыан холб. Төрүөт ситимэ дэгэттээх түмүктээн, түмүк оҥорон этиини көрдөрөр. ☉ Выражает заключение, итог с оттенком причинной связи (так, итак). Онон дьэ, кэпсэттэххэ табыллар
□ Боппуруос ол курдук улаханнык уустугурбут, онон дьэ дириэктэрэ суох быһаарыллыбат буолбут. «Кыым»
Онон дьэ, туруорбут боппуруостарбытын көрүөҕүҥ. «ХС»

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этиллэр санаалар утумситим сибээстэрин чуолкайдыырын көрдөрөр. ☉ Выражает подчёркивание, уточнение говорящим последовательной связи высказываемых мыслей (и затем, а ещё). Онтон туран, буурҕа бөҕө түстэ
□ Онтон туран, доҕотторуттан арахсан, оҕону-дьахтары кытары орооһон хаалыан кэриэтин, хаайыыга киирэргэ бэлэмин туһунан «эппиэттээхтик иһитиннэрдэ». Амма Аччыгыйа

туохт. эб. Этиллэр предмети утары туруоруу дэгэттээх чорботон бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает выделение предмета, о котором идёт речь, с оттенком противопоставления
Онуоха баара оҕолорум туран Уолуйбуттуу ойдулар, Ыксаабыттыы сырыстылар. С. Зверев
Оҕонньор туран сөбүлэспэтэ. «ХС»

сыһыан холб. Күлэн, сэнээн, сиилиир этиини көрдөрөр. ☉ Выражает пренебрежение, иронию говорящего относительно объекта высказывания (ну и, тоже мне!)
Кэрэдэх, эн, эмиэ дьэ, киһи буолаҥҥын. П. Ойуунускай
Эмиэ дьэ кусчут дии. Н. Габышев
Эмиэ дьэ, дириэктэр! Г. Угаров

дьүккүллэн олор

сыһыан холб.
1. Улаханнык сэҥээрэн ыйытыыны, сэргэҕэлээһини көрдөрөр. ☉ Употребляясь в вопросительных конструкциях, выражает повышенный интерес говорящего (ну-ну)
Дьэ-дьэ, ол тойон тугу кэпсиирий? Н. Якутскай
«Дьэ-дьэ, онтон хайдах буоллулар? Дьэ-дьэ, туох диир?» - диэн Пал Палыч чахчы кэрэхсээн киирэн барда. Н. Заболоцкай
Буоллаҕа ол! Дьэ-дьэ?! «ХС»
2. Саҥарааччы кыыһыран соруйарын көрдөрөр. ☉ Выражает сердитое побуждение к действию другого участника ситуации (ну-ну)
«Дьэ-дьэ, тохтооҥ! Дьэ-дьэ, илдьиҥ, илдьиэх буоллугут да! Дьэ-дьэ!» - Сараапап тиэтэйэрдии дуу, сэҥээрэрдии дуу тыл кыбытар. Н. Якутскай
3. Саҥарааччы куттуур-саанар дэгэттээх быһаарыныытын көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональную решимость говорящего с оттенком угрозы (во-во, ну держись)
Итиччэтигэр, дьэ-дьэ, көрүлээтэхпит. Оннук буоллаҕына, дьэ-дьэ, кэпсэтиэхпит!  «Дьэ-дьэ», - диэххэ айылаах [уот] сирэйин салаан хараарыҥнатта. Суорун Омоллоон

1. туохт.
2. Атахтаргынан тирэнэн, хайа да диэки сыҕарыйбакка биир сиргэ тохтоо. ☉ Стоять
   Кини өр соҕус тугу эрэ толкуйдуу турда. М. Доҕордуурап
   [Солко:] Хайа бу Хоодуотап Уйбаан обургу тоҕо тойонуҥ дьиэтин өрө мыҥаан тураҕын? «ХС»
3. Ханна эмэ баар буол. ☉ Быть расположенным, находиться, стоять где-л. Дьиэ сыыр үрдүгэр турар. Остуолга чаанньык турар
   □ Миэлиҥсэ сарайын иһигэр [ат] баайыллан турар. С. Ефремов
4. Олорон, сытан баран, балаһыанньаҕын уларытан, атаххар тирэн, үктэн. ☉ Подниматься на ноги, вставать
   Эмээхсин оронтон туран таһырдьа тахсар. Н. Неустроев
   Атыыһыт илиитин ыһыгынна, Оргууй туран ыадаһынна. С. Васильев
   Дьиэтигэр дьон тура илигинэ тиийдэ. Софр. Данилов
5. Хоҥнон бар, айаннаа. ☉ Трогаться, отправляться в путь, выезжать
   Айаммытыгыр турбуппут. ПЭК СЯЯ
   [Көстөкүүн:] Доҕоор, куораттан турбутуҥ хас хонно? Күндэ
   Кини аһаабатаҕа ыраатта, букатын аччык айаҥҥа турбут. А. Сыромятникова
6. көсп. Кыһыҥҥы кэмҥэ ханнык эмэ туруктаах буол (хол., ынах, сылгы сүөһүнү этэргэ). ☉ Пребывать, находиться в каком-л. состоянии, содержаться зимой (напр., о лошадях, скоте). Сылгылара хайдах тураллар эбит?
   □ Сүөһүлэрэ куһаҕана суох тураллар. Р. Кулаковскай
7. көсп. Төһө эмэ сыаналан. ☉ Стоить сколько-л., иметь какую-л. цену. Ынаххыт төһөҕө турда?
   □ [Быһыт] 218 мөлүйүөн солкуобайга туруоҕа. Суорун Омоллоон
   Эһиэхэ оҥорбут үтүөм биир үрүүмкэҕэ турбат дуо? М. Попов
8. көсп. Олоҕур, олохтон. ☉ Установиться, настать, начаться. Сылаас күннэр турдулар
   □ Таба ыарыыта турбут. Н. Заболоцкай
9. көсп. Айанныырга, сылдьарга уйар буола тоҥ (үрэх, күөл, өрүс мууһун үрдүн этэргэ). ☉ Достаточно промерзать для прокладки зимней ледовой дороги (о речке, озере, реке)
   Суол турдаҕына кэлиибарыы элбиэҕэ. «ХС»
   Сэтинньигэ Волга өрүс мууһа турбута. ДАЛ УуУоО
10. көсп. Кими эмэ көмүскээ, көмүскэс. ☉ Бороться, стоять за кого-что-л.
    Норуот иһин тур, инникигин биэримэ. М. Доҕордуурап
11. көсп. Ханнык эмэ быыбарданар дуоһунаска киирсэргэ быһаарын. ☉ Выставлять чью-л. кандидатуру на какую-л. выборную должность. Улуус баһылыгын быыбарыгар алта киһи хандьыдаакка турда
12. көсп. Сааһыҥ ситэн, киһи-хара буол, бэйэҕин бэйэҥ көрүнэр, иитинэр кыахтан. ☉ Встать на ноги, состояться
    Саҥардыы туран эрэр киһи кинээс буола сылдьар. Эрилик Эристиин
    [Н.С. Ефимов] биэс оҕото бэһиэн турбут дьон. «К»
13. көмө туохт. суолт.
14. -а, -ыы сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн хайааһын биир кэмник тохтообокко эбэтэр өрүү буола турарын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастными формами на -а, -ыы основного глагола обозначает длительность или постоянство действия
    Кыра оҕолор оонньуур сирдэригэр биэстээх-алталаах уол ытыы турар. Амма Аччыгыйа
    Балаакка ааныгар күөх ырбаахылаах биир дьахтар эргичиҥнии турар. Т. Сметанин
    Тэйиччи бартыһааннар аттарын миинэн биир сиргэ булумахтаһа тураллар. Эрилик Эристиин
15. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн урут буолан бүппүт хайааһыны көрдөрөр. ☉ В форме настоящего-будущего времени в сочетании с деепричастными формами на -ан от основного глагола образует форму прошедшего результативного времени глагола
    Ол эмээхсин иллэрээ күн өлөн турар. Амма Аччыгыйа
    Эһиги начаалынньыккыт Бабинцев хаста да буруйданан-сэмэлэнэн турар. Н. Якутскай
16. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн хайааһын саҕаланан эрэрин көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастными формами на -ан основного глагола обозначает начало действия, процесса
    Үгүрүө өһүргэнэн турар, үлтү түһээри суоһурҕанар. Р. Баҕатаайыскай
    ♦ Аймаҕалаан туран көр аймаҕалаа
    Эһиги, Абыраамаптар, аймаҕалаан туран алдьархайдаах дьон үһүгүт. Эрилик Эристиин
    Атах кээһэ тур көр атах. Мин, бытаан киһи, атах кээһэ туруум. СГФ СКТ
    Атаххар (сүһүөххэр) тур көр атах. [Манчаары:] Аҕам бокуонньук Алыс сымнаҕас киһи буолсу Ананан атаҕар турдун диэн Маанылаах Манчаары диэн Бастыҥ ааттаабыт. А. Софронов
    Тойон киһи ылгын кыыһа Көмүс ый кэриҥэ ыарытыйан баран, саҥардыы атаҕар турар буолла. И. Гоголев
    Быһатын эттэххэ, атахпар туруохпуттан иллэҥ дьаарбайбыппын өйдөөбөппүн. «ХС»
    Баскынан тур, атаххынан тур көр бас II. Баскынан тур, атаххынан тур, бэйэҥ иннигин бэйэҥ илиннээр, миигиттэн тугу да ыйытыма. ПЭК СЯЯ
    Биирдэ олорон тур көр биирдэ. Итиччэ элбэх аһы биирдэ олорон турда. НАГ ЯРФС II
    Биир муостаҕа туруохпут көр биир. Дууһатыгар тур көр дууһа. Ээ, били ааттаах ороспуой, түөрт уон киһи дууһатыгар турбут Сүүлүк Бааскалара диэн буоллаҕа. «ХС»
    Кураанаҕы кууһан (хаал, тур) көр кураанах. Кини оччону-баччаны оҥоруохпут диэн хойгур тылын итэҕэйэн, кураанаҕы кууһан туруохпут. «ХС»
    Кыларыйар (кыларыйан турар) кырдьык көр кыларый. Эн миигин билиҥҥээҥҥэ диэри албынныыр диэн абатыйыма, кыларыйан турар кырдьыкпын суруйабын. И. Федосеев
    Кыыла турбут көр кыыл. [Ыттар] аанньаҕа үөрүөхтэрэ дуо, сибиэни билэн кыыллара турдаҕа. Далан
    Сааскы күннэр тоҥоттооннор булчуттар кыыллара турбут кэмэ. Кэпсээннэр
    [Ылдьаа:] Ити эмээхсин, алдьархайтан ас таһааран туһанаары кыыла туран ахан сылдьар киһи. «ХС»
    Оҕо турбат (сыппат) <ыала, дьоно> көр оҕо. Тойон киһиэхэ уол оҕо турбат. И. Гоголев
    Биһиэхэ оҕо турбат, иккилэригэрүстэригэр тиийбэккэ өлө тураллар. И. Федосеев
    Оргуйан турда көр оргуй. Чуумпу баҕайытык олорбута дии. Туохтан оргуйан турда? НАГ ЯРФС II
    Өлүү айаҕын өҥөйөн тур көр өлүү I. Өстөөх тыылыгар тахса сылдьаммыт Өлүү айаҕын өҥөйөн туран, Сиэхсит фашистан өһү аахсаммыт, Кырыы сиринэн төннөн испиппит. И. Егоров
    Өрө тур көр өрө. Иһиҥ ыалдьара өрө турар дуо? М. Доҕордуурап
    Киһи-хара буолан кэлбит төрүт аспыт аҕыйаан, куртах, быар ыарыылара, сэллик өрө турбута. Багдарыын Сүлбэ
    «Үлэлээн олоруохха эбэтэр охсуһан өлүөххэ!» — диэн луоһуннаах өрө турбуттара. СГПТ
    Саа уоһугар тур көр саа. [Михаил:] Сибилигин саа да уоһугар турдарбын, мин санаам күүстээх! С. Ефремов
    Санааҕар тур көр санаа II. «Хайаан да ситиһиэм! Санаабар туран тэйиэм!», — уол оҕо сымыһаҕын быһа ытырда. Сир <сирдэ> ыла тур көр сир. «Чэ, мин аппын көлүйүөхпэр диэри сир ыла тур», — диир кулуба. Далан
    Сирэйэ-хараҕа турбут көр сирэй-ха- рах. Кини сирэйэ-хараҕа турбута, чаҕылыйбыта сүрдээх. Н. Якутскай
    Кылаабынай быраас Нартаахап сирэйэ-хараҕа турбутун соһуйа көрдө. Софр. Данилов. Суолугар туора тур калька. — кимиэхэ эмэ тугу эмэ оҥороругар мэһэй, харгыс буол. ☉ Стать поперёк дороги кому-л.
    Дьокутаат буолуоҕун Сэмэн Павлов суолугар туора туран кэбиспитэ. НАГ ЯРФС II. Туран биэр — 1) туох да утары дьайыыны оҥорбокко, утарыласпакка таах туран хаал, баһыйтар. ☉ Не оказывать сопротивления
    Күлүгээттэр саба түстэхтэринэ, туран биэрбэт баҕайыта. НАГ ЯРФС II; 2) бэйэҥ баҕа өттүгүнэн тугу эмэ биэр, ыһыгын, сөбүлэн. ☉ Добровольно предоставлять что-л. в пользу кого-л., уступать
    «Ол кинилэргэ туран биэриллиэ үһү дуо?» — Хоодуотап өрө дьигиһийэ түстэ. Р. Кулаковскай
    Ол эрээри мин акаары курдук, эйиэхэ барыларын туран биэрэллэрэ биллибэт. «ХС»
    Хоноһолоругар ороннорун туран биэрэн, табаларын чагдаҕа таһааран ыыталаан хоннороллор. «ХС». Турар бэйэтинэн хаалла — туох эмэ буолан, туохха эмэ түбэһэн, туга да суох хаал, дьадай, эһин. ☉ Остаться в одной рубашке
    Дьиэтин ууга былдьатан, турар бэйэтинэн хаалла. НАГ ЯРФС II. Турбат охтуутун оҕунна — үтүөрбэт, өрүттүбэт гына ыараханнык ыарыйда. ☉ Заболеть очень тяжело, без надежды на выздоровление
    Эр тойоно дойдутугар тиийээт, турбат охтуутун охтубут. Амма Аччыгыйа
    Тутуһан туран көр тутус. Халлаан субу тутуһан туран хараҥаран барда. Э. Соколов
    Тыла бара турар көр тыл. Тылгар тур көр тыл. Эппит тылларыгар турдулар. «Кыым»
    [Конопатовтар] тылларыгар турбатахтар. Г. Николаев (тылб.). Тыыныгар тур (тиий) көр тыын II. Сыгаан Бүөккэ баай этэ, байаары киһи тыыныгар турара. Н. Павлов
    [Оҕуһу] биир эмэ киһи тыыныгар турбутун эрэ кэннэ дьаһайаллара буолуо. Далан
    Тэбэн туран көр тэп I. Кинилэр алта уонча кур ноһуому үс күн тэбэн туран тастылар. М. Доҕордуурап
    Тэстэн турар <сир> көр тэһин. Бэстээх — мантан тэстэн турар. НАГ ЯРФС II
    Утары тур көр утары. Күн судаары утары турбут алдьархайдаах бассабыыктардааҕар быдан ордук дьон буолуохтара. «ХС»
    Үөһэаллара туруҥ көр үөһэ-аллара. Бэйи үөһэ-аллара туруҥ! Миэстэтэ бэлэмнээҥ, мииннэ кутуҥ. ВВ ЫСЫ
    Таһырдьаттан Ньукулай оҕонньор киирэн кэлэр, бары хому-дьими буолаллар, үөһэ-аллара тураллар. «ХС». Этэнтыынан турда көр эт-тыын. Мунньахха дакылаатчыт этэн-тыынан турда
    ◊ Турбут оҕо — үлэни-хамнаһы кыайар буолбут оҕо. ☉ Выросший и возмужавший ребёнок, который в состоянии осилить любую работу. Ньукулайдаах улахан уоллара, турбут оҕо, дьонугар илии-атах буолан көмөлөһөн абырыыр. Уот турар — баһаар буолар, умайан барар. ☉ Начаться, заняться, загореться (о пожаре)
    Отчуттар алааска уот турбутун истэннэр сүөм түспүттэр. «ХС»
    Халааһын барар сиригэр тута уот турар. А. Сергеев (тылб.)
    др.-тюрк. тур, тюрк. тур, торы, тар, түр

тыаһы үт. т. Сэтиэнэҕинэн хааман иһэр курдук тыас. ☉ Звук, издаваемый при ходьбе по прошлогодней траве
Ынах хонуу отун арсарбатахтык тур-тар тардан көрдө. Н. Заболоцкай
Ньукууска эмискэ эргилиннэ да, тур-тар үктэнэн тахсан барда. Г. Нынныров

модальное сл. 1) выражает совершение действия после длительного ожидания наконец, наконец-то; дьэ , өйдөөтө ээ наконец-то он понял; дьэ , тиийдилэр наконец они приехали; дьэ эбэтээ ну, наконец-то, вот наконец-то; дьэ эбэтээ , биһиги да кыайдыбыт ! наконец-то, и мы (это) одолели!; 2) выражает презрение, отвращение: дьэ киһи ну и человек; дьэ сүгэ ну и топоришко; 3) усиливает повеление, просьбу, желание ну; давай(те); дьэ , илдьиҥ ну, ведите; дьэ , үлэлиэҕиҥ давайте работать; дьэ , кзпеээ ну, рассказывай; 4) подчёркивает высказываемую мысль: дьэ , бэйэм да итинник саныыбын да, я и сам так думаю; дьэ , мин бардым ну, я пошёл; дьэ , итинник вот так; дьэ , билигин маннык а теперь вот что; 5) в диалоге употр. в кач. вопр. сл.-предложения и (выражает повышенный интерес к происходящему: мунньахха сырыттым .— Дьэ? я был на собрании.— Ну?; 6) усиливает знач. нек-рых модальных сл. и межд.: арай дьэ а вот; дьэ хата вот наоборот; бэйэ дьэ ! ну постой, ну погоди I; дьэ онон и следовательно; дьэ өлүү эбит ! ох, наказание!; оо дьэ ! ох!; дьэ дуо (или дуу ) ну вот (тогда); дьэ дуо , оччоҕо биһиги үлэлиэхпит да үлэлиэхпит ну вот тогда-то мы и поработаем # дьэ туран и вот, ну вот; дьэ туран бараллар и вот они идут дальше; дьэ уонна и после (всего) этого; кини билигин үлэһит , дьэ уонна хайдах күн ортотугар диэри утуйа сытыаҕай он сейчас работает, где же ему спать до полудня.

частица выдел, -то; вот, и вот; аҕата туран эттэ а отец-то сказал; биирдэ туран манны к буолла... вот однажды случилось такое...

тур ; конкурс бастакы тура первый тур конкурса.

1) стоять; атаҕар нэһиилэ турар он еле стоит на ногах, он еле на ногах держится; хоско остуол турар в комнате стоит стол; баскынан тур , атаххыкан тур стой коть на голове, хоть на ногах (т. е. делай, что хочешь, мне безразлично); биир муостаҕа туруохпут мы станем на одной половице (т. е. мы виноваты в равной степени и отвечать будем вместе); тура түс = а) упасть на ноги (напр. о кошке); б) постоять немного; 2) прям., перен. вставать, подниматься; ыарыһах бүгүн турбут больной сегодня встал; турбат буолбут он не в силах встать; тура эккирээ = вскочить на ноги; атаххар тур = а) встать на ноги, стать самостоятельным; б) начинать выздоравливать; 3) стоять, бездействовать; үлэ турар работа стоит; чаһы турар часы стоят; 4) начинаться, подниматься, возникать; тыаҕа уот турбут в лесу возник пожар; холорук турда поднялся вихрь; айаҥҥа турдулар они тронулись в путь; 5) перен. пребывать, находиться в каком-л. состоянии; сүөһүлэрэ хайдах тураллар эбит ? в каком состоянии ты нашёл их скот?; 6) перен. вставать за кого-что-л., заступаться за кого-л.; үлэһиттэр интэриэстэрин иһин тур = стоять на защите интересов трудящихся; 7) устанавливаться; суол турда дорога установилась; сылаас күннэр тураллар установились тёплые дни; 8) разг. стоить, обходиться; бу ынах хаска турда ? во сколько обошлась эта корова?; эрэйгэ турбат (это) не стоит труда; 9) в сочет. с деепр. на =а, =ыы основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает длительность или постоянство действия: сүүрэ тур = продолжать бежать, всё бежать и бежать; кэлэ турар он продолжает приходить; он постоянно приходит; самыыр түһэ турар дождь всё идёт; өрүс мууһа бара турар по реке идёт лёд, на реке ледоход; 10) в сочет. с деепр. на =ан основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает а) давно законченное действие: ол киһи баран турар он давно уехал; кини инньэ диэн турар вот так он говорил (когда-то); биирдэ миигин атаҕастаан турар однажды он меня обидел; б) начало процесса, действия: кипим кыыһыран турда мой приятель вдруг рассердился; этиһэн турдулар они вдруг начали ссориться # дууһатыгар тур = посягать на чью-л. жизнь; убивать кого-л.; үс кус дууһатыгар турдум я убйл трёх уток; күнү тура весь день; күнү тура үлэлээ = работать весь день; күн тура-тура каждый (божий) день; кыыла турбут а) он в ярости, в бешенстве; б) ирон. он полон отчаянной решимости (выполнить что-л., добиться чего-л.); сыыһа суолга тур = стоять на неверном пути; таба суолга тур = стоять на верном пути.

part. there, there is; exc. well, now, you see

v. to stand; =ан тур= conv. to do something continuously, over a long period of time; =а (=ыы) тур= conv. to do something suddenly, quickly, immediately

I м. тур (1. үҥкүү биир эргиирэ; 2. спорт, саахымат күрэхтэһиитин этаба; 3. перен. түмүктэммит кэккэ событиелар, көстүүлэр).

II м. зоол. (горный козёл) тур, хайа козёл а.