дьүһ. туохт. Кынаттаргын эмискэ өрө даллатан, үөһээ өттүгүнэн улаатан, үллэн көһүн. ☉ Резко взмахнуть крыльями, показавшись при этом крупным, раздутым в верхней части туловища
Тураах тууһута тураахтан атыннык туттуо дуо - дьүккүк гынар, дабдах гынар. П. Ойуунускай

үмүрүҥнээ 2 диэнтэн дьаһ
туһ. Албыннаһаары гыннаҕына, …… томороон уоһун үмүрүҥнэтэн мичээрдээбитэ буолан мэлэҥнээччи. М. Ефимов
Оҕонньор кэпсээри оҥоһунна. Күөл диэки дьүккүк гынан, баһын олоччу тутта, уоһун үмүрүттэ. М. Доҕордуурап

дьүһ. туохт. Төбөҕүн көнөтүк, моонньугун уһаты туттан баран, инниҥ диэки дьүккүк гын. ☉ Вытянув шею, качнуть головой вперёд, кивнуть
Сиргэ силлии истэ: Үөкэк гынан өҕүйбүтэ Үтүө аһа түстэ. И. Чаҕылҕан

чынай диэнтэн көстө түһүү. Соһуйан, бэркиһээн, кэлэйэн, бастаан тиэрэ чынах гынна, онтон умса дьүккүк гынна. Күннүк Уурастыырап
[Грациялаах Глафира] Губернаторша курдук ымах гынар, Государыня курдук чынах гынар. Р. Баҕатаайыскай

дьүккүй 1, 3 диэнтэн көстө түһүү (дьүккүк гын диэнтэн хамсааһына түргэн)
Суор көтөөрү, дьүккүс гынан баран тохтоото. Амма Аччыгыйа
Аттар дьүккүс гынан сыарҕаларын хоҥнорон, хааман куучурҕаталлара сыарҕа сыҥааҕа хаарга аалсан кыычыргыырын кытта кыттыста. М. Доҕордуурап
Күөгүбүн бөрөҕө бырахтым. Бөрө, эт диэтэ быһыылаах, лап гыннаран ылла да, дьүккүс гынан ыйыстан кэбистэ. Т. Сметанин

даҕ. Төбөтүн иҥнэри тутта сылдьар, биир өттүгэр иҥнэччи соҕус түспүт (киһи, харамай туһунан). ☉ Со склоненной набок головой, скривившийся набок (о человеке, животном)
Даркин кыҥнаҕар төбөтүнэн дьүккүк гына сиэлийэн кэбистэ, тыаһа суохтук аллара ыстанан түстэ уонна көрүдүөр устун сүгүллэҥнии турда. Амма Аччыгыйа
Эһэ тириитэ кыбыныылаах кыҥнаҕар киһини ситэ баттаан ыллым. Н. Заболоцкай

даҕ.
1. Эбии сэтэрэн иһэр курдук уҕараабат, хараабат күүстээх. ☉ Усиливающийся, происходящий с ещё большим задором, с неутомимой энергией, силой. Сэтэлээх санаа
□ Ньукулай Киргиэлэйэп хардьыгынас соҕус гынан баран бэрт сэтэлээх, чуор саҥалаах киһи этэ. Бэс Дьарааһын
Сир иэнэ ньиргийэ дьигиһийэр Сэтэлээх силлиэтин мэҥиппиппит. Күннүк Уурастыырап
2. кэпс. Күүрэн көстөр быччыҥнардаах, модьурааһыннаах. ☉ С напрягшимися мышцами; имеющий утолщённость в каком-л. месте
[Тимир Суодалба ойуун] аллаах ат харатын саҕа сэтэлээх муруннаах. ПЭК ОНЛЯ II
Сомоҕоллой сэтэлээх моонньун дьүккүк гыннарда, оҕуһун диэки хааман нүксүлдьүйбүтүнэн барда. Болот Боотур
Иирсэн хаалбыт будьурхай баттахтаах, лэҥкэллибит төбөтүттэн сэтэлээх суон моонньун кириҥэтин куоһааҕын устун көлөһүнэ таҥнары халыйан түспүт. Күннүк Уурастыырап

туохт.
1. Тугу эмэ тиискэр кыбытан ыга, хам тут. ☉ Стиснуть, крепко держать что-л. зубами
Ийэ саһыл, оҕолорун саҕаларыттан холбуу ытырбытынан, бара турда. Суорун Омоллоон
Татыйаас ытыахча буолабуола кыатанна, аллараа уоһун ытырда. М. Доҕордуурап
Аҕалара нүксүйбүт уҥуохтаах, хатыҥыр, өрүү табаҕын туора ытыра сылдьар, саҥата суох киһи. В. Иванов
2. Тугу эмэ тиискинэн быһа ыстаа, алдьат; кими эмэ бааһырт. ☉ Откусить что-л.; кусать, ранить зубами, укусить кого-л.
Оттон биир кэпсээҥҥэ киһини ыт ытырбыт. Амма Аччыгыйа
Анараа киһи бэрт кыраны эмти ытыран ылан, ыстаан, амтаһыйан көрөр. Н. Якутскай
Көрө түспүтүм — сүүнэ улахан кымырдаҕас кэлэн, атахпын ытырбыт эбит. Суорун Омоллоон
Алаадьыны ылан быһа ытыран уһуннук ыстаан баран, биирдэ эрэ дьүккүк гыннаран кэбиһэр. С. Маисов
3. кэпс. Кими, тугу эмэ эпсэри, хам ыл биитэр икки ардыгар кыбыт. ☉ Захватить, зажать, прищемить кого-что-л.
Өлүөскэ чэҥи-мууһу ытырбыт халҕаны саннынан аһан, тахсан барда. Эрилик Эристиин
Тырамбаай аана икки өттүбүттэн ытыра түспүтүттэн, нэһиилэ төлө көппүтүм. А. Фёдоров
Тиит силистэрэ тоҥ буору ытырбытынан, көлүөһэ курдук төгүрүһэн көстөллөр. «ХС»
4. көсп. Тугу эрэ ыһыктыма, бэйэҕэр иҥэрин (хол., сииги). ☉ Впитать, удержать, сохранить что-л. (напр., влагу)
Тиит мас көтөҕөтүн ытырбытынан кыһыны көрүстэҕинэ, эһиилгитигэр кураан дьыл үүнэр. В. Протодьяконов
Ардах сиигин ытырбыт оту сиилэстээтэххэ буорту буолбат дуо? «Кыым»
♦ Кумаар да сиэбитигэр (ытырбытыгар) холообот көр кумаар
Утарылаһан көрбүттэрин, кумаар да ытырбытыгар холооботулар. «Чолбон»
Күлгүн булкуйуом, <көмөргүн ыты- рыам, уоккун умуруоруом> көр күл II. [Бухатыыр:] Дьэ эбээт, доҕоттоор, Күлгүтүн булкуйуом, Көмөргүтүн ытырыам, Үөһэ-аллара туруҥ! ПЭК ОНЛЯ. Сымыһаҕын быһа ытыран көр сымыһах. Ыарыытын тулуйа сатаан хараҕын быһа симтэ, сымыһаҕын быһа ытырда. И. Гоголев
Абатыгар сымыһаҕын быһа ытырар, иэдэстэрэ итийтэлиир. И. Бочкарёв
Сымыһахпын быһа ытыран баран, күүһүм баарынан сырбаттым. Т. Сметанин. Ытырбытын ыһыктыбат — эппитин төлөрүппэт, иннин биэрэ охсубат, дьирээ. ☉ Упрямый, неуступчивый, настойчивый
Дириэктэрдэрэ ытырбытын ыһыктыбат, ыстаабытын ыйыстан эрэ баран арахсар дьирээ оҕонньор этэ. В. Титов
Биһиги киһибит ытырбытын ыһыктыбат киһи түбэстэ. «ХС»
Попов айдаарсыбат да, өһөс уонна ытырбытын ыһыктыбат идэлээх. В. Быков (тылб.)
ср. др.-тюрк. ысыр, тув. ызыр ‘кусать’

1. туохт.
2. Сэриигэ, күөн көрсүһүүгэ, охсуһарга утарылаһааччыгын (өстөөххүн) үлтүрүт, хот. ☉ Одержать победу над противником в битве, войне при полном его поражении
   [Уот Уһутаакы — Ньургун Боотурга:] Кыайарын кыайдыҥ да, Кыһыылаахтык кыайдыҥ, Хоторун хоттуҥ да, Хомолтолоохтук хоттуҥ. П. Ойуунускай
   Биһиги өстөөҕү кыайыахпыт, дьоллоох күҥҥэ тиийиэхпит. Т. Сметанин. Маныаха нуучча сэриитэ буорахтаах саанан, сибиниэс буулдьанан ытыалаан, өлөртөөн, кырган кыайаллар. Саха фольк.
   △ Ханнык эмэ күрэххэ (куонкурустарга, күрэхтэһиилэргэ о. д. а.) күрэхтэһээччиҥ иннигэр түс, кинини баһый. ☉ Одержать победу над соперником в каком-л. состязании (напр., соревновании, конкурсе)
   Мас тардыһыытыгар үксүгэр ордук күүстээҕэ буолбатах, ордук тулуурдааҕа кыайар. Амма Аччыгыйа
   [Сынаҕы Баай:] Күөн көрсөн, күрэх былдьаһан Кыайдаххытына биирдэ арбанаарыҥ. И. Гоголев
   Кырдьык, кини эппитин курдук, Роман Дмитриев Джавадины астыктык кыайар. И. Федосеев
3. Доруобуйаҥ, күүһүҥ, өйүҥ-санааҥ хоторунан тугу эмэ оҥорор, толорор кыахтан. ☉ Осилить, одолеть что-л., справиться с чем-л. [Дуолан Хара:] Баҕар, олох олоруох, үтүөрүөх Баҕа санаам күүһэ бэрт буолан Ыар ыарыыны кытта күн, түүн Харса суох харсан кыайбыта буолуо. И. Гоголев
   Кини, оҕо эрдэҕиттэн атаҕынан чэпчэки буолан, кыылы эккирэтиһиигэ сырыытын кыайар. С. Никифоров
   Бары күүстэрин, сатабылларын уонна билиилэрин холбоон кытаанахтары кыайаллар, кыайыыттан кыайыыны ситиһэллэр. И. Данилов
4. Араас ыарахаттары, моһоллору туораан, олортон хотуулаах таҕыс, тугу эмэ туруулаһан, дьүккүһэн ситис. ☉ Преодолеть, пересилить, осилить что-л., справиться с чем-л., добиться успеха в чем-л.
   Күүһүм кыайара буоллар, бэйэм да иэстэһиэм этэ. Амма Аччыгыйа
   [Учууталым тылларын өйдөөтөхпүнэ] санаабыппын барытын ситиэх, баҕарбыппын бүтүннүү кыайыах курдук сананабын. Н. Лугинов
   [Маня:] Катя, мин быһыыта сатаан ыанньыксыт буолуо суохпун. Кыайбатым, сатаабатым бэрт. С. Ефремов
5. Икки утарылаһар өрүттэр (кылаастар эбэтэр ханнык эмэ идея иһин охсуһааччылар) утарсыыларын түмүгэр (биир өрүт) хотуулаах тахсан өрөгөйдөө, тарҕан, сайын. ☉ Одержать, взять верх над классовым или идейным противником
   [Василий Петров:] Өрөбөлүүссүйэ букатын бүтэ илик, биитэр баай кылааһа кыайыахтаах, биитэр үлэһит кылааһа кыайыахтаах. П. Ойуунускай
   Мачча саҥара сытта: Син биир Сэбиэскэй былаас кыайыа: Ытыҥ, Өлөрүҥ! Н. Габышев
   Социализм аан бастаан биир дойдуга — Сэбиэскэй Сойууска кыайбыта. ПЭ
6. Кими эмэ буруйдаан кэһэт, хот; самнары баттаа. ☉ Заклеймить, осудить кого-л.; проучить кого-л.
   Этиспит дьон кинини ол Дарыбыан Кулуба кыыһыгар сирдэрбит сорунан үөҕэн кыайаллар. Амма Аччыгыйа
   Үнүрүүн уопсай мунньахха Ганя дьэ Кешаны кыайда. Адьас үлтү этэн кэбистэ. С. Васильев
   Ити буоллаҕына кини [Таня] ынахтарын соруйан халтаҥ сиргэ быыһаан мэччитиэм уонна миигин үҥсэн кыайа сылдьыа! М. Доҕордуурап
7. Туохха эмэ мэһэй, харгыс буол, табыгаһа суох балаһыанньаҕа киллэр. ☉ Причинять неудобство кому-л., ставить кого-л. в неудобное положение
   Ити айылаах буолбут атаххын этэрбэһиҥ да хоччорхойо ыга тутан кыайыыһы. Эрилик Эристиин
   Улахан да сиэх сүөһүтэ түбүлээн… Аҕыйах оппутун күрүөһүлээн дьэ кыайда. Күндэ
   Салгыы үөрэниэххин тиийиммэт кыһалҕата кыайдаҕа дии! Дьэ абалаах суол. М. Доҕордуурап
8. Ханнык эмэ кэриҥҥэ, кээмэйгэ тиийэр-тиийбэт буол (үксүн буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Чуть не достигать какого-л. предела в объеме, размере, возрасте, расстоянии и т. д. Ити Марха сэлиэнньэтэ… Итинтэн куорат көһү кыайбат сиргэ баар. Н. Якутскай
   Андриан Корнилов саҥардыы «көнөн» эрэр, сүүрбэччэни кыайбат сүөһүлээх, орто ыал. М. Доҕордуурап
   Эмискэ күөгүбүт быата чиккэҥнии түстэ. Байбал миэтэрэни эрэ кыайбат усталаах балыгы мөҕүһүннэрбитинэн соһон таһаарда. И. Никифоров
9. кэпс. Элбэҕи бултаа, хомуй. ☉ Добыть на охоте много дичи, собрать большой урожай
   Миитэрэй андаатары кыайбыт, онон былаанын толороору санаата көтөҕүллүбүт этэ. Далан
   Кинилэр [эһэлэр] үрэххэ бастаан киирдэхтэрин түүн хаптаҕаһы кыайдылар. Р. Кулаковскай
   «Дьэ Киргиэлэй оҕонньор булду кыайдаҕа», — диэн бэрэссэдээтэл булгуччу эрэнэн олорор. «ХС»
   △ Хото тут; суох гын (кыдьык, дьаллык туһунан). ☉ Расправиться с кем-чем-л., уничтожить кого-что-л. физически; преодолеть, искоренить дурную привычку
   Сүөһү кыдьыгын хайдах кыайабыт? М. Доҕордуурап
   Ити Андрюшканы түрмэҕэ олус да сынньан кыайдылар. Эрилик Эристиин
   «Ооһу-у, Махсыым оонньообут тиитин [чаҕылҕан] кыайбыт ээ!» — диэн оҕонньор саҥа аллайа түстэ. Р. Кулаковскай
10. көмө туохт. суолт. -ан сыһыат туохтуур форматыгар атын туохтууру кытта туттуллан хайааһын толоруллар кыаҕа суоҕун көрдөрөр. ☉ В форме деепричастия на -ан в сочетании с финитными глаголами в отрицательной форме указывает на несостоятельность действия, выраженного финитным глаголом
    Хоргуйан, сылайан, кыайан хаампат буолан хаалла. Эрилик Эристиин
    Туран куотуохпун, өттүгүм ыарыыта кыайан сүүрдүө суох. Н. Якутскай
    Балтараа Баһылай тугу эрэ этиэх курдук иннин диэки дьүккүк гынан баран, кыайан саҥарбакка тохтоон хаалла. А. Бэрияк
    ◊ Кыайа тут — 1) күүскүнэн, өйгүнэн, тылгынан-өскүнэн баһый. ☉ Превосходить кого-л. силой, умом; держать кого-л. в строгости, в узде
    Суох, кыыстаах кэргэнин кыайа туттаҕына сатаныыһы. Туох аатай, наһаа көҥүллэринэн баран эрэллэр. Н. Якутскай
    Күүстэринэн Бэрт Хара чахчы кыайа тутар эбит буолан баран, Тиэтэйбит халбархайынан Бэрт Хараны тарбаҕын төбөтүнэн сири таарыйтарда. «Чолбон»; 2) тугу эмэ сатаан толор, гын. ☉ Осилить что-л., справиться с чем-л.
    Хас нүөмэр аайы биһиги ырыаны-хоһоону кыайа тутан хаһыакка бэрт үгүстүк таһаарар этибит. ПНИ ОСОТ
    тюрк. кый