доодордоо диэнтэн төхт
көрүҥ. Сэтэлээх [киһи аата] холкутук доодордотолоон, олбуор улаҕатыгар барда. Е. Неймохов
Кыра Сомсуун аа-дьуо доодордотолуур. В. Яковлев
Уолаттар топпут хаастыы доодордотолууллар. «ХС»

лэҥкэй диэн курдук
Хараҕа киэҥэ, ырааһа, төбөтө лэҥкэллэн улахана, сүүһэ кэтитэ — сүрдээх киһи. Амма Аччыгыйа. Иирсэн хаалбыт хойуу будьурхай баттахтаах, лэҥкэллибит төбөтүттэн сэтэлээх суон моонньун кириҥэтин куоһааҕын устун кө лөһүнэ таҥнары харыйан түспүт. Күн нүк Уурастыырап

сүүрэлээ диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Быччыҥнара күүрэн сүүрэлэҥнээбиттэрин, моонньо сэтэлээҕин, харыта түөрт кырыылааҕын өйдөөн көрүтэлээн, Дьэбдьиэ иһигэр: «Этэ-сиинэ толорутугар чахчы бөҕө көрүҥнээх, бөдөҥ-садаҥ киһи эбит», — дии санаата. Болот Боотур
Кырдьаҕас киһи харахтара уоттанан, эдэрдии сүүрэлэҥнээн кээлтэрэ. В. Яковлев

I
аат. Киһини сэтэрээн саҥарыы (хол., туга эмэ табыллыбатах киһини өссө хомуруйуу, сиилээһин). ☉ Злорадство, ехидство
Тэҥнээҕим сэтэтигэр, холооннооҕум хоһуутугар барыам буоллаҕа, …… бухатыыр киһи буолан баран хайдах да күөн көрсүмүнэ, күрэс былдьаһымына барыахпын сатаммат! Ньургун Боотур
ср. тув. сөдүр ‘сердись’, халх. сэдээ ‘раздражение, нервозность’
II
аат. Өҥүс бас. ☉ Затылочные мышцы (с обеих сторон шейных позвонков)
[Сур соноҕос] сиэллэҕинэ балтараалыы ыллар харыһы көрдөрөр ээ, түөһэ эттээх, моонньо сэтэлээх. Амма Аччыгыйа
Алексей Петрович тас көрүҥэ орто уҥуохтаах, сүрдээх модун быччыҥнардаах, үргүлдьү сэтэлээх моойдоох киһи эбит. Н. Кондаков
△ Бөлтөйөн көстөр (урга, соҕуоҕа, быллыаҕа маарынныыр) туох эмэ. ☉ Что-л. выпуклое (похожее на желвак, шишковидный нарост)
Элиэ кэккэлэһэ үүммүт сэтэлээх суон үс мутук төрдүгэр абырҕалы, оту-маһы мунньан олус улахан үллүбүт-баллыбыт уйа оҥостубута быданнаата. Далан

туохт., кэпс. Аахай, ахсар, баардылаа (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Обращать внимание на кого-что-л., придавать значение чему-л. (обычно употр. в отриц. ф.)
Сибилигин аҕай оҕонньор тыыннаах тахсыбытыттан үөрэр эмээхсин итинник хабытайдаммытын Сэтэлээх да соччолообото быһыылаах. Е. Неймохов

тыаһы үт. туохт. Түргэн-түргэнник чэпчэкитик үктэнитэлээн «тип-тип» тыаһаан сүүр. ☉ Бежать, быстро перебирая ногами, с лёгким топотом
Атах тыаһа чигди суолунан субу тибигирэйэн кэллэ, Сэтэлээх кутталыттан салҕалас буолла. Е. Неймохов
Утаакы буолаат киһи атаҕын тыаһа таһырдьа аан таһыгар сүүрэн тибигирэйэн кэллэ. Д. Таас
Иһиттэхпинэ, чэпчэки атах тыаһа көрүдүөр уһугун диэки тибигирэйбитэ. П. Аввакумов

аат., үөхс. Үөдэн, абааһы, адьарай. ☉ Чёрт, дьявол, дрянь
[Баһылай:] Үчүгэй буолаарай диэн сылыктаан, биир кыыс оҕону булан, оҕобор ылан биэртим, куһаҕан, чэпчэки үүсээҥи түбэспит эбит. А. Софронов
[Омуннаах Уйбаан тахсаары туран:] Бэйи, үүсээҥи, көрдөөбүккүн биэриэм. Н. Неустроев
Сиэллэҕинэ, [сур соноҕос] балтараалыы ыллар харыһы хардарар. — Хардарыан сөп үүсээҥи эбит! — диир Бүүчээн оҕонньор. — Түөһэ эттээх, моонньо сэтэлээх. Амма Аччыгыйа

1. охсус диэнтэн дьаһ. туһ. Бөтүүктэри охсуһуннар
   □ [Арыгы] Эйэлээҕи кытта этиһиннэрэр, Кэргэни кытта киҥнэһиннэрэр, Ойоҕу кытта охсуһуннарар. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Баһырҕас кууруссалары охсуһуннарбат, сүөһүлэри харсыһыннарбат. КНЗ ОО
2. Үрүүмкэлээх арыгыны иһиэх иннигэр бэйэ-бэйэлэрин кытта таарыйан тыаһат. ☉ Чокаться. Үрүүмкэлэрин охсуһуннаран баран арыгыларын иһэн кэбистилэр
   □ Былааһап ыстакаан ылан, утары олорор Сэтэлээхтиин охсуһуннарда. Е. Неймохов
   Мэхээс арыгылаах ыстакааны охсуһуннараары уол диэки уунна. «ХС»
   ◊ Илии охсуһуннар — илии бэрсис (охсус) диэн курдук (көр илии)
   Маннааҕы кыыс Кэлэҕэйгэ тэҥэ суох үчүгэй оҕо. Киниэхэ эргэ тахсыан баҕарбат, ол үрдүнэн аҕата, ийэтэ саба баттаан, бу саас илии охсуһуннарбыт сурахтаахтара. Н. Заболоцкай
   Саарбалаах уола, кырдьык, элэк оҥостубат эбит. Илии охсуһуннара кэлбиттэр. «ХС»

дьүһ. туохт., кэпс.
1. Туохха эмэ ыйана сылдьан икки өттүгэр эйэҥнээ, эйэҥнээн хамсаа. ☉ Повиснув на чём-л. свободно, двигаться, качаться из стороны в сторону, болтаться на чём-л.
Сэтэлээх билэр бэстилиэтэ — Мэлийээнэп куругар сарыы хааҕа тэйбэҥниир буолара. Е. Неймохов
[Аһыыр сиргэ] атаҕыҥ сиргэ тиийбэккэ тэйбэҥнии олорор буолара. А. Сыромятникова
Таба моонньугар муоҕунан бүөлүү анньыллыбыт чуораанчык тэйбэҥниир. СЮ ЫБ
2. Тугу эмэ бытааннык, уһаарбатык гынан, оҥорон, элбэхтэ төттөрү-таары сырыт, хаамп. ☉ Мешкая, без конца ходить взад-вперёд, туда-сюда
Томмот бэргэһэтин, үтүлүгүн тиэрбитэ, тэбээбитэ, куурда ыйаталаабыта буолан, оһох таһыгар балай эмэ тэйбэҥнээтэ. Софр. Данилов
«Хоноһобут хаска бүтэн кэлэрэ буолла?» — эмээхсин тугу эрэ астаары, оһоҕун аттыгар тэйбэҥнии сылдьан ыйытта. Е. Неймохов
Ыал ийэтэ күнү-күннээн кирдээх, сороҕор өссө алдьаммыт халаатынан баттаҕын тарааммакка, бүгүдьүүлээх тэйбэҥнээн тахсар буоллаҕына, оҕолоро ыраастык, дьып-дьап курдук туттан, таҥнан сылдьалларын кыайан ситиһиэ суоҕа. ФВН ТС

I
даҕ.
1. Үчүгэй биилээх, үчүгэйдик хотор, быһар. ☉ Острый, отточенный, хорошо режущий, колющий
Бырдьай, иннигэр талаҕы чохчолоон олорон, саха ууһа охсубут үөстээх сытыы баҕайы быһаҕынан кыһа-кыһа чааркаан оҥортуур. Күндэ
Сытыы биилээх баһымньыларынан ыарҕа төрдүлэрин, тыс үтүлүк саҕаны, быһыта дайбаан тэллэҥнэппитинэн бардылар. М. Доҕордуурап
Ити айылаах сытыы сүгэ ас гыныа үһү дуо, сип-синньигэс, бэйэтэ да ааһан-туоран эбии синньээбит моой туоматын. Н. Заболоцкай
△ Ордук уһуктаах. ☉ Суживающийся к концу, остроконечный, клиновидный
Бэҕэһээ бу моонньубун хайа тардан кэбистэ. Тыҥыраҕа сытыыта диэн... тииҥ оҕотун киэнин курдук. Амма Аччыгыйа
Ыт сытыы аһыыларынан Түүлээх Уллуҥах муос такымыгар түспүтэ. Суорун Омоллоон
Бэҕэһээ Боотур өстөөҕүн сытыы муоһунан ойоҕоско түбэһиннэрэн, дьиэ сабараанньатын үрдүнэн түһэрбит этэ. Н. Заболоцкай
Сытыы үөрбэ атырдьаҕынан бугулу анньан ылаҕын. Т. Сметанин
2. көсп. Күүстээх, киһини ордук хотор, кыаҕын баһыйар (тыал, ыарыы). ☉ Резкий, пронизывающий насквозь (о ветре), сильно выраженный, острый (о болезни)
Хаар түспүтэ. Арыт сытыы тыал үрэрэ. И. Сосин
Сытыы чыпчархайынан быһыта охсордуу тыал үрэр. А. Сыромятникова
Сотору-сотору сабыта көтөр сытыы, сыстыганнаах ыарыылар эпидемиялара элбэх дьон олоҕун уоттуу салаан ааһаллара. ППА СЭЫа
△ Уохтаах, киһиэхэ ордук биллимтиэ, киһи сүрэҕэ чаалыйар. ☉ Сильно действующий на вкус и обоняние, острый
Эриэхэ үүммүт дьылыгар эһэ бэркэ уойар. Оннук эһэ сыата сугуҥҥа уойбут эһэ сыатынааҕар ордук сытыы, ууллаҕас буолар. В. Миронов
Хайах көбүөртэн, чохоонтон уратыта аһыы буолар, көбүөр курдук сииргэ сытыы буолбатах. ТИИ ЭОСА
Ольга Павловна бааҥкаҕа истиэп эрбэһинин туруорбута. Сытыы сыт хоһу тунуйбута. Ю. Чертов (тылб.)
△ Хатан, киһи мэйиитигэр хатанар. ☉ Пронзительный, резкий (о звуке)
Ол сытыы тыаһа эрдэттэн кини мэйиитигэр тахсарга дылы гынна, куйахата күүрбэхтээтэ. Амма Аччыгыйа
Эмискэччи ойоҕоһугар сытыы тыас сирилээтэ, соһуйан кылана түстэ. Т. Сметанин
«Чугаспыт ээ мантан, киһи аҕыйахта үктэнэн тиийэр», — Маша сылыбырас сытыы саҥатынан сып гыннарда. В. Яковлев
3. Кыраҕы, булугас, сэргэх (өй, харах). ☉ Проницательный, острый (ум, глаз)
Маабыра эмээхсин түөрт муннуктаах муус маҥан, кэтит сирэйдээх, мурумултугур муруннаах, сүүһүн анныттан өрүтэ сиэлийтэлээбит, сытыы харахтардаах. Амма Аччыгыйа
Маратик уруккуттан быһа этэн кэбиһэр сытыы өйдөөх уол этэ. А. Сыромятникова
Онон бу уус тыл, сытыы өй, хайа да ырыаһыт, кэпсээнньит киэнэ талаанын улахан өттө буолуохтаах. Эрилик Эристиин
Дьолбутугар, мин сытыы харахтаах буоламмын, чугас киэҥ маар баарыгар тоҥустар дьиэлэрэ (ураһалара) туралларын көрө биэрбитим. «ХС»
4. Ордук сэтэлээх, хотоойу (киһи тылын, саҥатын этэргэ). ☉ Острый, выразительный, сочный (о языке, речи)
Уоллаах эмээхсин эрэ күлбэттэр, кинилэр оҕустарын аһынан киллэрэри дуу, өһүөннээн тоҥоро түһэри дуу мөккүһэн, эйэҕэс сытыы тылларынан күрэстэһэ оонньууллар. Амма Аччыгыйа
Биһигиттэн саамай сытыы тыллаахпыт Таня Павлова тыл кыбытта. Софр. Данилов
Сытыы тыллаах-өстөөх, өйдөөх баҕайы кырдьаҕас эбит! С. Дадаскинов
△ Сыыспат, табыгас (хол., буулдьа). ☉ Меткий, разящий наповал (напр., о пуле)
Сытыы буулдьа табарын, сыыйыы ыстыык анньарын! Эдэр байыас хорсунун, Эрчим илии охсорун! И. Чаҕылҕан
Кэпсээбитэ сэрии Суоһунсуодалын, Буулдьа сытыытын, Сүрэх мөхсүүтүн, Хаан оонньооһунун. В. Яковлев
5. Тугу эмэ быһаарарга ордук кыайыылаах, чобуо, дьорҕоот. ☉ Находчивый, бойкий, шустрый
Сытыы кыыс биһигини «тыла суох» ыыталыырыттан кини күлэрин туттуна сатыы олорор. Амма Аччыгыйа
Онно, кини оннугар атын сытыы соҕус киһи эбитэ буоллар, Кириллов ньүдьү-балайын саралыы тардыа этэ. Н. Лугинов
Эдэр киһи сытыы, хоодуот, хорсун буолуохтаах. Н. Габышев
«Кэскил, арыый тыллаах-өстөөх сытыы киһи, эн баран аҕал», — бүтэһиктээх быһаарыы итинник этэ. Г. Колесов
6. Атаҕынан сыыдам, быһый. ☉ Резвый, быстрый на ноги, спорый, проворный
«Кууһума эдэр эрдэҕинэ сүүрүк, кылыыһыт, сытыы киһи этэ, тоҥуу хаарга сылгыны ойутар диэн баар дуо», — диэн тыллаһара. Н. Павлов
[Т. Сметанин] сытыытын, кытыгыраһын иһин төрөппүттэрэ таптаан «Быһыйа» диэн ааттаабыттара. КНЗ ТС
Чаппа уола Мэхээлэ …… уурбуттуппут курдук дьоҕус быһыылаах-тутуулаах, сытыы сымса киһи. «ХС»
7. Эйэлэспэт мөккүөрдээх, хабыр, быһымах (хол., охсуһуу). ☉ Непримиримый, беспощадный (напр., о борьбе, критике)
Чахчы сытыы киирсиини кэтэһэн, көрөөччүлэр сирэйдэрэ сэргэхсийдэ. Н. Лугинов. Эрилик Эристиин бары айымньылара сытыы кылаассабай ис хоһоонноох буолааччылар. Н. Тобуруокап
Оройуон хаһыатыгар Уһун алаас отчуттарын туһунан сытыы кириитикэлээх ыстатыйа уонна хаартыскалаах сэмэлээһин бэчээттэнэр. В. Ойуурускай
8. Олус чаҕылхай, олус сырдык. ☉ Яркий, режущий глаза
Сир кырса кэнчээрилээн, былдьаһыктаах, кэлэн иһэр күһүҥҥү хаһыҥнаах аргыар кыайбатар курдук диэххэ айылаах, сытыы күөҕүнэн чэлгийэн эрэр эбит. П. Ойуунускай
Күн уотун сытыы иннэтэ Күрдьүгү тэһитэ кэйдэ. Баал Хабырыыс
Сытыы чаҕылҕан ат иннигэр курбуулаан ылла. А. Сыромятникова
◊ Сытыы муннук көр муннук
Сыппах муннукта оҥоруҥ уонна кинини аҥаардааҥ. М сытыы муннукта оҥоруҥ уонна МР биссектрисатын тутуҥ. ВНЯ М-4
Өскөтүн үс муннук биир муннуга көнө эбэтэр сыппах буоллаҕына, оччоҕо атын икки муннуктара сытыылар. КАП Г
ср. ДТС йити, йитиг, тув. чидиг ‘острый’
II
сыт I диэнтэн хай
аата. Утуйуу кэмин сөпкө тутуһуу, атыннык эттэххэ, кэмигэр сытыы уонна туруу олус улахан суолталаах. ЛЛА ЧЧОИ
Чааһынан үлэлиир, онтон — сынньалаҥ, атаҕы өрө тэбэн сытыы. «ХС»
Тимир эриэлсэлэри кууһан сытыыны уонна төбөнү ыспаалаларга кырбааһыны таҥара кимиэхэ да тиксэрбэтин. Ч. Айтматов (тылб.)