сити диэнтэн миэстэ түһүк
Оҕоҕут ситиннэ бэрт чугас баар. Дьүөгэ Аныстыырап. [Лэкиэс:] Дьөксө уураһан чупчуруһаллар. Ситиннэ ыстанан тахсан үчүгэй аҕай талаҕынан курбаһыннарбыт киһи билиэ этилэр. С. Ефремов
Ситиннэ мэҥэһиннэрэн аны утары санаа көбөн тахсар. Г. Колесов

туохт. Албыҥҥаркөлдьүҥҥэр үктэт, албыдый, кубулдьуй. ☉ Хитрить, вилять, ловчить
Олохтон хаалбыт, хараҥа тыа дьонун араас албыннарыгар-көлдьүннэригэр үктэтэн, уҕалдьылаан саа туттарбыттар. Н. Заболоцкай
[Степан:] Эн онон-манан уҕалдьылаабакка кэпсээ. Пьесалар-1960. [Чоочо:] Тыыннаах абааһы, дьөксө эн уоскунан уҕалдьылыы, тылгынан лабаҥхалыы тураҕын, мин эйигин ээххин этитиэм. «Чолбон»

даҕ. Сыалаах, эмис. ☉ Имеющий брюшной жир, жирный. Ойуун икки илии хаһалаах байтаһын биэ түөрт ойоҕоһун ууран биэрбиттэрин сиэн уоһун, сэҥийэтин ньолҕоруччу соттон кэбиһэ-кэбиһэ, кэпсии олордо. Күннүк Уурастыырап
Мантах антах, хамначчыттар, Көлөһүммүт мэлдьитин Хаһалаах баай хармааныгар Харчы буолан киирбэтин! Эллэй
[Лэкиэс:] Бэрт соболоох күөл. Биирдии бэйэтэ тэриэлкэҕэ баппат соболоох. Дьөксө хаһалаах, сааллаах буолуохтаах. С. Ефремов
♦ Халыҥ хаһалаахтар, суон саал- лаахтар көр саал I
Эбэм Быакана иччитэ! Тойоттор, халыҥ хаһалаахтар, суон сааллаахтар, үптээхтэр-астаахтар, үбүнэн-аһынан манньалааннар, Эн хааҥҥын тохторон эрэллэр. Багдарыын Сүлбэ

баттаа диэнтэн бэй., атын
туһ. Баттанар күннээх буоллахпына, хомуньуустар көмүскүөхтэрэ диэн кини бэйэтин, син киһи курдук көрүнэр. П. Ойуунускай
Турар дьоно көспүт дьиэ, Аана ыга баттанан. П. Тулааһынап
Горькай ойон туран, кэтит сабарай ытыһынан түөһүн баттанна, дэлэгээттэргэ сүгүрүйтэлээтэ. Амма Аччыгыйа
♦ Тарбахха баттанар (ааҕыллар) – 1) олус аҕыйах ахсааннаах, сэдэх. ☉ Немного, совсем мало, по пальцам можно перечесть
Биһиги манна кэлэрбитигэр таас дьиэ диэн тарбахха баттанар ахсааннаах этэ. В. Гаврильева
Эдэрчэгиэн, сырыыны-айаны хотон сылдьар эр бэртэрэ тарбахха баттанар ахсааннаахтар. «ХС»; 2) биир баар-суох эрэллээх, эрэли үөскэтэр (киһи). ☉ Единственный подающий надежду
Оччолорго кини курсугар тарбахха баттанар, кэскиллээх, бастыҥ устудьуон этэ. Е. Неймохов.
◊ Өттүк баттан – көнөтүк туран илиилэргинэн синньигэс биилиҥ ойоҕос өттүлэриттэн баттан. ☉ Упереть руки в бока, подбочениться (поза независимости и некоторого превосходства)
Сарсыныгар икки ыттаах Кэйиик Көстөкүүн көнчөҥнөөн кэлэр, өттүк баттанар. Н. Габышев
Кэтириис [Лэкиэс иннигэр кэлэн өттүк баттанан туран эрэн:] Дьөксө, истиэххин баҕардаххына, тоҕо эн бэйэҕэр хоруоп оҥоһуннуҥ? С. Ефремов. Сыҥаах баттан – тоҕоноххуттан анньынан сыҥааххын илиигинэн өйөө (үксүгэр олорон эрэ). ☉ Подпереть щеку рукой (в основном сидя)
Оҕотоойоп, иһиллэ-иһиллибэттик өрө тыынан баран, тоҕоноҕунан остуолга тайанан сыҥаах баттанна. Софр. Данилов
Матрена охтубут тиит үрдүгэр саҥата суох сыҥаах баттанан олорор. Амма Аччыгыйа
Степан Саввич соҕотоҕун хаалан баран, оннуттан турбакка эрэ сыҥаах баттанан олорон табахтаата. Н. Лугинов

дьүһ. туохт.
1. Тарҕанар, халыйар гына илит (хол., уулларан, ириэрэн эҥин). ☉ Сделать так, чтобы что-л. расплылось, растеклось; растопить, разморозить что-л. Киэһээҥҥи иҥсэлээх хараҥаҕа уот кытара умайара, муус түннүктэри кыһайа көрөн ититэн ньалҕарытара. Н. Түгүнүүрэп
[Ардахха] ып-ыраас уу түннүк тааһын илитэн ньалҕарытара, эчи эриэккэһин. В. Сыромятникова
2. Туох эмэ сыстаҥнаһынан, килэбэчигэһинэн сот, сыбаа, күүскэ аал (хол., сыанан-арыынан, кыраасканан). ☉ Намазать, смазать, натереть, покрыть что-л. чем-л. жирным, вязким, блестящим (напр., жиром, краской)
Боккуой оҕонньор сыарҕа атаҕа буолар маһын мүлүрүччү кыспыт, муос холтууҥҥа маарынныыр, ханан да киһи илиитэ сыстыбат гына ньалҕарыппыт. А. Софронов
Препараты сотоот, тута губка биитэр тирээпкэ көмөтүнэн муостаҕа чараас араҥа гына ньалҕарытан бэриллэр. ДьХ
Арыы оннугар эмтиэкэттэн балык сыата ылан килиэппэр ньалҕарытабын. «ХС»
3. көсп., сөбүлээб. Бэйэҕэр туһалаахтык ыпсаран саҥар, тылгар киллэрэ сатаа (албыннаһан). ☉ Говорить гладко, льстиво, стараясь склонить кого-л. на свою сторону, изменить что-л. в свою пользу
Ол эрээри эмиэ да уһуктаах кырдьык диэн баар ээ. Хайдах да ньалҕарыта сатаатаргын чорбойон тахса турар. Н. Лугинов
— Көр эрэ, дьөксө кырдьыгын таһаарынаары гынна дии, бу ньалҕарытан эрдэҕин! Р. Кулаковскай
— Ньалҕарытан ыраас хаалаары, буруйгун саптараары гынаҕын дуо? Р. Баҕатаайыскай
Бэл, Бастыыр Байбал курдук бардамсыйбыт киһи көхсө нүксүччү түспүт, Мэхээһи ханнык сылаас тылларынан ньалҕарытыан билбэт. В. Гаврильева. Тэҥн. ньалҕаарыт

туохт.
1. Кэтэ, сүгэ биитэр иилинэ сылдьаргын бэйэҕиттэн арааран ыл (хол., таҥаскын). ☉ Снимать с себя что-л. (напр., одежду)
Сотору уу чаккырас гына тириттэ, үтүлүгүн уһулла, бэргэһэтин сэгэччи аста. Болот Боотур
Хайыһардарын устан балаҕаҥҥа өйөннөрдө. Амма Аччыгыйа
Мэркиттэр бэриммиттэрин бэлиэтигэр, былыргыттан олохсуйбут үгэс быһыытынан бэргэһэлэрин, курдарын кытары сааларын-сэптэрин, куйахтарын устан ууран биэрбиттэр. Н. Лугинов
Учууталбыт үрүсээгин уһулла, таҥаһын сыгынньахтанна. М. Доҕордуурап
2. Туох эмэ иһигэр баары хостоон эбэтэр ханна эмэ иилиллэн, кэтэрдиллэн турары арааран, тууран ыл. ☉ Отделять что-л., укреплённое где-л. или находящееся внутри, сверху, на поверхности чего-л., снимать
Икки ботуруону буулдьаларын уһулан ылан, тиэрмэһин бүөлээн баран кэлбит. Т. Сметанин
Вася торуоһун тиэрбэстэн уһулан, куормаҕа тиийдэ. Н. Габышев
Уол чаанньыгар чэй бырахта, онтон чыппанан өрө тутан туран, өссө оллоонтон уһулан кутаа кытыытыгар туруорда. Е. Неймохов
Киэбиттэн устан ылан ойоҕос туоһу били бэлиэтэммит сурааһыҥҥа сөп түбэһиннэрэ хардары тутан, үөһэ-аллара өттүлэриттэн туттарыллар. ГПП ТО
3. Ким, туох эмэ саҥатын, хамсаныытын, көстүүтүн туохха эмэ түһэр, түһэрэн ыл (хол., видеокамераҕа, магнитофоҥҥа, фотоаппаракка). ☉ Делать фото- или видеоизображение, снимать на фото- или видеокамеру, магнитофон
Кини икки мэтээлбин кэтэрдэн олорон хаартыскаҕа устубута. Эрилик Эристиин
Ыанньыксыттарга анаан этиитин магнитофоҥҥа устубуппутун иһитиннэрбиппит. И. Артамонов
Уолбун киинэҕэ уста хааллылар. Лоһуура
«Москва иһин охсуһуу» киинэни устааччылар сөҕүмэр үлэни ыыттылар. «Кыым»
4. Тугу эмэ (хол., суругу-бичиги, ойууну) туохха эмэ (хол., кумааҕыга, холустаҕа) илиигинэн суруйан, ойуулаан, куоппуйалаан таһаар. ☉ Переписывать, копировать что-л. (напр., письмо, рисунок)
Миша биир түүн, урут ситэ суруйбатах кэниспиэгин устан баран, сарсыарданан утуйда. Н. Лугинов
Ол куоппуйалаан устубут кумааҕыларын туоһу быһыытынан ууран биэрбит. П. Филиппов
Устар кэмигэр оҕо таба суруллубут тыллары көрөр, ырытар уонна өйдөөн хаалар. АВМ ҮКТТҮө
Айаннаан иһэн сирбин хаартаҕа уһула-уһула оргууй аҕай барар буоламмын, этэрээт миигин ситэн ылан иннибэр түһэрэ. В. Арсеньев (тылб.)
5. көсп. Туох эмэ эппиэтинэстэн (хол., дуоһунаскыттан) босхолоо, уурат. ☉ Освободить кого-л. от чего-л., заставить кого-л. покинуть место, снять (напр., с должности)
Ыраахтааҕыны устубуттар, өрөбөлүүссүйэ буолбут, көҥүл кэлбит. Н. Якутскай
«Дириэктэрдэрин устубуттар үһү», — диэн сурах бөһүөлэги тилийэ көппүтэ. «Чолбон»
Хабырыыс салайар салаатын пуостан устар, сынньатар, солбуйар кэмэ кэлэр. «ХС»
△ Үлэлиир, үөрэнэр миэстэтэ суох хааллар. ☉ Уволить (с работы, учёбы)
Сибиэтэ дьүөгэтин кытта кэпсэтэн баран, санаата улаханнык оонньоото, Андрейы үөрэҕиттэн устубуттар. А. Николаев
Кэргэнэ үлэтиттэн кэлэн Сэмэҥҥэ кэпсээбит: «Саҥа начаалынньыкпыт дьон бөҕөнү үлэлэриттэн устан эрэр». КФА СБ
6. көсп. Тугу эмэ бэйэҥ туһаҕар ыл, былдьаа. ☉ Отбирать, отнимать что-л. у кого-л.
Баайдар хос хоҥуллайдарыгар баар сүүһүнэн күрүө сири устан ылыахха. М. Доҕордуурап
Ыскылаат сэбиэдиссэйэ Дайбыырап үс сылга барыта уон түөрт тыһыынчаттан тахса солкуобайы устубута билиннэ. М. Попов
7. көсп., саҥа т., кэпс. Бааҥҥа уурулла сытар биитэр карточкаҕа баар харчыны ыл. ☉ Снять деньги с карточки или со счёта в банке. Бааҥҥа баран харчы уһулла
♦ Иэнин тириитин сүл (<үстэ> уһул) көр иэн I
Дьэ, сымыйаны эппитиҥ тахсыа да, иэниҥ тириитин үстэ устуом, ону искэр санаа. Эрилик Эристиин
[Балбаара:] Кини дьөксө эр сириилээх буолуо үһү, бэйи, тохтоо, иэниҥ тириитин ырбаахы курдук устан кэбиһиэм. «Чолбон». Торбос соҥҥун уһул эргэр. — олоҕуҥ уруккутуттан лаппа тубус, уруккугунааҕар кыаҕыр. ☉ Улучшить благосостояние
Бу ааспыт сүүрбэ сыл устатыгар хайдах курдук кэрэ, остуоруйа олоҕун олордубутуй — торбос соммутун устан, торҕонон-солконон таҥынныбыт, араас аһы чалбалаатыбыт. Суорун Омоллоон
Көнө бэйэбит нүксүйүөхпүтүгэр диэри таҥнары бүгүйэхтээбиппит да, торбос соммутун устубатахпыт. «ХС»
ср. др.-тюрк. сучул ‘стягивать одежду; сдирать шкуру (животных)’, п.-монг. суҕул ‘вытащить, извлечь’

1. сыһ.
2. Сирэйиҥ хоту (хол., турар дьиэ). ☉ Перед кем-чем-л., напротив кого-чего-л.. Маҕаһыын утары кэпсэтэ турабыт. Мин дьиэм оскуола утары турар
   □ Хамнаһын ыларыгар араспаанньатын утары кыракый кириэс курдугу ойуулуур эбит. Н. Лугинов
3. Ким-туох эмэ диэки (хол., кими эрэ көрсө, тугу эмэ көрө таҕыс). ☉ Навстречу кому-чему-л.
   Кини остуол кэнниттэн туран, утары кэллэ. Суорун Омоллоон
   Куонаан оҕонньор тугу эрэ суулуу тутан, кыбынан баран, бу утары хааман нөрүҥнээн иһэр эбит. Н. Заболоцкай
   Бытааннык турда уонна кыргыттарга утары хаампытынан барда. А. Сыромятникова
4. Өр буолбакка, сонно тута. ☉ Сразу, тут же (совершать какое-л. действие)
   Дьахтар бэрт үксү саҥарар, күлэрсалар да, утары умнуллан иһэр. Амма Аччыгыйа
   Куобаҕын тириитин утары хатаран таҥастыыр. Н. Борисов
   Ол курдук биирдии-иккилии этиини суруйтара-суруйтара утары бэрэбиэркэлэтиэххэ наада. СГФ СТМО
5. Кими-тугу эмэ кытта сөбүлэспэккэ, кими эмэ кытта мөккүһэн, охсуһан. ☉ Не соглашаясь с кем-чем-л., возражая кому-чему-л., противодействуя кому-л. в каком-л. вопросе, против кого-чего-л.
   Оттон мин батталы утары дьадаҥылары түмээри таҕыстым ээ бу. Амма Аччыгыйа
   Өрөгөйдөөх өстөөҕү утары кыырыктаах охсуһууга киирсэргэ ыҥырбыта. Софр. Данилов
   Биһиги бу кинигэ этэрин курдук, курааны утары охсуһарбыт буоллар, чыха атын, бастаан иһэр холкуос буолуо этибит. М. Доҕордуурап
6. даҕ. суолт.
7. Баран иһэргин көрсө, эн диэки иһэр (ким-туох эмэ). ☉ Движущийся, идущий навстречу, встречный. Утары кустар долгуҥҥа бигэнэн нуктуур курдуктар
   □ Күүстээх буурҕалар уонна утары сүүрүктэр уунан устууну ыараталлар. АЕВ ОҮИ
8. Кимиэхэ-туохха эмэ букатын сөп түбэспэт, утарар ис хоһоонноох. ☉ Совершенно не сходный с другим, противоречащий другому, противоположный
   Өскөтүн ускуопка иннигэр минус бэлиэ турар буоллаҕына, ускуопканы аһыыга ол ускуопка иһигэр турар эбиллээччилэр хас биирдиилэрин бэлиэтэ утары бэлиэҕэ уларыйар. ВНЯ М-5
   Онтон утары суолталаах гына уларытыҥ. КИИ СТ-2
9. дьөһ. суолт. Инниҥ хоту ким-туох эмэ диэки. ☉ Навстречу, напротив, против. Аан утары. Күн утары. Тыал утары
   □ Арассыыйаҕа батталы утары харса суох охсуһаллар. Амма Аччыгыйа
   Уордаах Сиидэри утары туран кэллэ. И. Никифоров
   ♦ Устаты (уһаты) муруннаах, Утары сирэйдээх Урааҥхай саха — саха киһитин, саха норуотун ойуулаан көрдөрөр эпиитэт. ☉ Эпитет, изображающий якута, якутский народ
   Устаты муруннаах, Утары сирэйдээх Урааҥхай сахалаан …… Орто дойдуну Олоҕун булларыахха [диэбиттэр]. П. Ойуунускай
   Уһаты муруннаах, Утары сирэйдээх Урааҥхай саха барахсан оройунан оонньуур Отут биэс биис уустаах Орто туруу дойдуга Олохсуйбута эбитэ үһү. П. Ойуунускай. Утары бар — кимиэхэ эмэ сөбүлэһимэ, өрөлөс, утарылас, кими-тугу эмэ утар. ☉ Возражать кому-л., не соглашаться с кем-л., оказывать противодействие, сопротивление кому-чему-л. — Эйсиэ, доҕор, былыр куоластааһын диэн баар этэ дуо! Кинээс, кулуба талбытынан этэн кэбиһэрэ да — сөп буолар буоллаҕа дии
   Онно утары бардаххына, киһи буолуоҥ дуо? Амма Аччыгыйа
   Ол кэлэн ыраахтааҕыны утары баран, кистэлэҥ революционнай тэрилтэни тэрийбитэ биллэн тутуллан хаайыллыбыт. П. Филиппов
   Утары көр көр көр I. [Алааппыйа:] Алыстаан эрэр, эгэ оҕонньору утары көрөр киһи миигин киһи гыныа дуо. А. Софронов
   Кинини ким даҕаны утары көрбөт. «ХС». Утары көрдөрбөт — утарсары, мөккүһэри сөбүлээбэт, бэйэтэ санаабытынан дьаһайар (киһи). ☉ Не позволяющий прекословить себе, совершенно не терпящий, не допускающий возражений
   Улуус кулубата икки кыһыл көмүс мэтээллээх, сааһыгар кими даҕаны утары көрдөрбөтөх, улуу тойон Протодьяконов …… Быакана диэн күөлү баҕадьылаан, сүүрбэ биэс хоппо балыгы таһаарбыт. Эрилик Эристиин. Утары тур — кимиэхэ эмэ утарылас; кими эмэ кытта охсус, сэриилэс. ☉ Пойти против кого-л.; сопротивляться кому-чему-л., ополчиться на когочто-л. [Табысхаан:] Онон күн судаары утары турбут, баһа-атаҕа суох алдьархайдаах бассабыыктардааҕар быдан ордук дьон буолуохтара. «ХС»
   △ Кимиэхэ эмэ сөбүлэспэккин биллэр. ☉ Заявлять о своём несогласии, возражать кому-л.
   Платон Алексеевич норуот айымньытын холуннарыыны саамай сорунуулаахтык утары турбута. Н. Заболоцкай
   Бары миигин утары турдулар, оннооҕор төрөппүт оҕолорум... У. Ойуур. Утары туруор — кими эрэ кимиэхэ эмэ өстөһүннэр. ☉ Сеять вражду между кем-л.
   Аан дойду киһилии санаалааҕын бүтүннүүтүн бэйэтигэр утары туруорбут. Суорун Омоллоон
   Ол миэхэ кэргэттэрбин утары туруоран тугу туһаналлара буолла. «ХС». Утары тыыннарбат — кимиэхэ даҕаны санаатын этиппэт, саҥарпат даҕаны. ☉ Не давать возможности кому-л. высказать своё мнение, вообще не позволять высказываться кому-л.
   Биһигини олох утары тыыннарыа суох быһыылаах. А. Софронов. Истибэтигэр тэптэрэн биир да киһини утары тыыннарбакка бэйэтэ таптыырынан, көҥүл күннээтэ. СН ОК. Утары уунар — бэйэтин киэниттэн тугу эмэ кимиэхэ эмэ бэрсэр, биэрэр. ☉ Давать, отдавать кому-л. часть чего-л. своего, делиться с кем-л. чем-л.
   Утары уунары умнубут сордоохторгут, — диир, киэр хайыспахтыыр. Амма Аччыгыйа. Дьөксө көрүдьүөһэ баар, мин ол дьон барахсаттарга тугу эмэ дук гыммыппын өйдөөбөппүн. Арай аҕыйах чэйи уонна эргэ бараан сонноохпун утары ууммутум. Р. Кулаковский. Утары уунардаах кэпс. — төлөһөр кыахтаах (хол., туох эмэ өҥө иһин). ☉ Имеющий возможность платить (напр., за какие-л. услуги)
   Массыынаҕын оҥорон биэрдэхпинэ утары уунардаах инигин. НАГ ЯРФС II
   Дьон да хардата, утары уунара суох буолбаттара, илии тутуурдаах ыыталлара. С. Маисов
   Утары уунардаах буоллаххына табыллар. Онтуга суох дьыалаҕын өтөрүнэн быһаарбаттар. «ХС». Утары эт — ким эмэ санаатыгар, этиитигэр сөбүлэһимэ, мөккүс, утар. ☉ Не соглашаться с чьим-л. мнением, пререкаться с кем-л., противоречить, возражать кому-л. [Витя абалана санаата] ол эрээри, ийэтигэр утары этэр кэлиэ дуо, сонно барарга тиийдэ. Н. Заболоцкай
   Баһыкаан, өрө ньылас гынан, ордуостук утары этэн кэбистэ. Н. Габышев
   ◊ Утары атаака байыан. — көмүскэнээччи өстөөх атаакатын төттөрү охсоору эбэтэр бэйэтэ кимэн киирээри оҥорор хардары атааката. ☉ Контратака
   Ньиэмэстэр утары атаака оҥорор санаалаахтар быһыылаах. А. Данилов
   Утары былаан — хардары былаан диэн курдук (көр хардары). Көппөхтөөх буолатын Аны уон икки хонугу Аһарбакка бүтэрэр Утары былаан диэн Ууран-тупсаран оҥоруоҕуҥ! Күндэ

I
туохт. Сөбүлээмэ, искэр киллэримэ, ахсарыма. ☉ Браковать, отвергать, не принимать
Сирэн-сирэн сиргидэххэ түбэһиэҥ (өс хоһ.). Мэлдьи сирэ сырыттахха, үчүгэй да кэхтэн барыа. Амма Аччыгыйа
Эмээхситтэр диэн дьэ искэл-тасхал дьон буоллахтара: сорох күн сирэн, сорох күн хайҕаан. Далан
ср. др.-тюрк. йер ‘пренебрегать, отвергать, питать отвращение’
II
аат.
1. Көстөр аан дойду алын эйгэтэ бүтүннүүтэ (халлаантан арааран этэргэ). ☉ Часть видимого мира, среда обитания людей, земля (в отличие от неба)
Сир үрдэ киэҥ — Үлэлиирбит курдук үлэлиэхпит, Үрүҥнэри кытта мөккүһүөхпүт. П. Ойуунускай
Таптаа, бу сир оҕото, Таптаа сири, халлааны! С. Данилов
[Ваня:] Бу сири, бу күнү миэхэ эн эрэ киэргэтэҕин. С. Ефремов
2. Дьон уонна кыыллар олохсуйан сылдьар, үөскүүр эйгэлэрэ (ууттан арааран этэргэ); хонуу. ☉ Суша (противоположность водному пространству)
[Туруйаҕа:] — Көтөрүҥ да үчүгэй, дьүһүҥҥүнэн даҕаны бэркин; бэйэҥ кураанах даҕаны сиргэ түһэр көтөр буоллаҕыҥ, үөнү-көйүүрү даҕаны сиигин. Саха фольк. Кураанах сирдэр — материктар уонна арыылар — Сир ньуурун бүтүннүүтүн сүүрбэ тоҕус бырыһыанын ылаллар. КВА МГ
Дьэ сиринэн, уунан тимир көлө эрэ элбээтэ. Кустук
3. Ол эйгэ үрүт араҥата, сабыыта, буор. ☉ Верхний слой коры планеты Земля, почва, грунт
Тыраахтарбыт — бухатыыр, Тыаһаа-ууһаа, сири тыыр! Эллэй
Титирэстээбит илиилэринэн сири харбыалыы-харбыалыы, кэбиһиилээх отугар сыылынна. Амма Аччыгыйа
Сир, күлүктүҥү буолан, дириҥник ирэ илигэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
4. Ол эйгэ ньуура. ☉ Поверхность, плоскость земли
Мундербек хомуһуолун көхсө тырыттан сиргэ соһуллубут, этэ бүтүннүү көстө сылдьар. Эрилик Эристиин
«Олор эрэ, Семён Ильич, манна», — Иванов сири таптайбахтаата. Амма Аччыгыйа
Сиэгэн өр соҕус тииккэ хатаастан турбахтаан баран, сиргэ кэлэн, «пөс» гына түстэ. Т. Сметанин
5. Ол эйгэттэн дьон туһанар быстаҕа (учаастак, территория). ☉ Территория, участок земли, находящийся во владении, пользовании людей (напр., пашня)
Бурдук сириттэн улардар көттүлэр. С. Данилов
Урукку үчүгэй сирдэрбин барытын былдьаан ыллылар. Н. Якутскай
Баай биир күрүө сириттэн Биэс уоннуу-алта уоннуу сыарҕа от кэлэр. Эрилик Эристиин
6. Туох эмэ буолар эбэтэр баар оруна, миэстэ. ☉ Место, на котором что-л. находится, обнаруживается; место, где происходит что-л. Тостубут сиринэн киниэхэ [хатыҥҥа] токур-макыр, туора салаалар үүнэн тахсаллар. Далан
Эһэ кинини хас да сиринэн бааһырпыта. Суорун Омоллоон
Куораттан тэйиччи сөмөлүөт түһэр сирэ оҥоһуллубут. И. Данилов
Көҕөн саҥарар сирин диэки бөкчөйөн үөмэн истим. Т. Сметанин
7. Территориялаах туспа дойду; сирдойду. ☉ Отдельная территориальная единица; местность
Эн иннигинэ омук сиригэр сылдьыбытым, тоойуом! Софр. Данилов
Ньиэмэс сирин, дойдутун Сэрии тиэрэр, Сор-муҥ, эрэй уйатын Силлиэ көтүтэр. Т. Сметанин
[Сандаарка:] «Хаастаах» диэн сиргэ үлэҕэ таҕыс диир. С. Ефремов
«Өйдүүбүн, мин эмиэ хайалаах хоту сиргэ үөскээбитим», — диибин мин. Н. Заболоцкай
8. астр. Күн систиэмэтигэр Күнтэн үсүһүнэн тэйиччи сылдьар, дьон үөскээнууһаан олорор планетата. ☉ Третья от Солнца, обитаемая людьми планета Земля
Сир уонна Күн маҥнайгы аргыстара — биһиэннэрэ. И. Данилов
Сир — модун кыахтаах, барҕа баайдаах кэрэттэн кэрэ планета. Айылҕаны х. Учуонайдар Сир кээмэйдэрин ааҕан таһаарбыттара. КЗА АҮө
9. Дьон олохсуйбатах, дьиэтэ-уота суох, тыа-толоон сир. ☉ Незаселённая местность без построек (лес, тайга, поле и т. д.)
Быйыл биир бастыҥ атыырым сиргэ өлөн хаалла. В. Протодьяконов
Сиргэ төрөөн хаалбыт ынаҕы булан иһэбин. Н. Заболоцкай
От тиэйэрбитигэр сиргэ хоно сылдьабыт. «ХС»
10. кэпс. Дьиэ муостата. ☉ Пол (в доме, в помещении)
Ааныс соһуйда, миинньигин сиргэ ыһыктан кэбистэ. А. Сыромятникова
Хос иһигэр киллэрэн, Сиргэ олорор сундуук дьааһык үрдүгэр: «Манна олоруҥ», — диэтэ. Эрилик Эристиин
Дьиэҕэ, сиринэн кытта тэлгэнэн, киһи бөҕө утуйа сытара. «ХС»
11. Уста кээмэйин өйдөбүллэрин, ону бэлиэтиир ахсаан ааттары кытта дьүөрэлэстэҕинэ ырааҕы бэлиэтиир. ☉ В сочетании со словами со значением меры длины и с именами числительными с тем же значением обозначает расстояние
Төһө сирий? Үс килэмиэтир. Амма Аччыгыйа
Көс кэриҥэ сири бардыбыт быһыылаах. М. Доҕордуурап
Талахтар иннилэригэр сүүрбэччэ миэтэрэ сиртэн буруо бурҕас гынна. Т. Сметанин
♦ Атаҕа сири билбэт буолла көр атах
[Маня:] Мин бүгүн дьоллоох күнүм. Үөрүүбүттэн атаҕым сири билбэт буолла. С. Ефремов
Уол дьэ көрбөтөҕүн көрөн, сүтэрбитин булан сүрэҕэ күүскэ тэбиэлээтэ, атаҕа сири билбэт буолла. П. Филиппов
Мин [сурук тутан] үөрүүбүттэн атахтарым сири билбэт буолбуттара. Г. Колесов
Барыах-кэлиэх (барыах) сирин булбата көр бар. Дьиэ иһинээҕи дьон бары, тойон кыыһырбытын көрөн, кутталларыгар барыах-кэлиэх сирдэрин булбакка, биир сиргэ буллугунаһан хаалбыттара. Эрилик Эристиин
Катя киирэр, сүрдээхтик куттаммыт. Ханна да барыах сирин булбат. С. Ефремов
Ийэ сир — ийэ дойду диэн курдук (көр дойду). Ийэ сирим урсуна Сибэккинэн долгуйар. Эллэй
Үрүҥнэри Үлтүрүтэн Ийэ сирбититтэн Сиппийбиппит. А. Абаҕыыныскай
Илгэлээх ардах Ийэ сир хаппыт иэнин ибиирдэ. И. Егоров. Сир аннынан — бэрт кистэлинэн, кистээн кэпсииллэринэн. ☉ По секрету
Бу нэһилиэкпит сууттара куһаҕан сууттар буоллулар диэн сир аннынан сэһэн тарҕанар. Күндэ
Сотору сэрии буолуо диэн сир аннынан сурах дэлэйбитэ сүрдээх. «ХС»
Онтон сотору сир аннынан кэпсээн тарҕанар: «Ньукулааскыны дириэктэр үүрдэрбит». «ХС». Сир (сирэ) баппатаҕын кэпс. — олоҕо, төрүөтэ суохтан араас буолары сүөргүлээн этии. ☉ Выражает неодобрение говорящим эмоциональной реакции другого человека, проявляемой без повода, без причины
[Омуннаах Уйбаан:] Туохтан быаргын тарбаатыҥ? Аата, күлүөх сир баппатаҕа. Н. Неустроев
Өһүргэниэх сирэ баппатаҕын! Мин эйигин уорарга уһуйар үһүбүн дуо? И. Гоголев
[Барахсаанап:] Эчи кыыһырыах сир баппатаҕын. Бардын ээ. С. Ефремов
Сир быта көр быт. «“Сир быта” дэһэллэр бу Коля курдук киһини — Уолан хаадьылаабыта. — Кини барытын истэ-билэ сылдьар». Далан
Киһиргээмэ, улахан суруйааччыларга сыстыма, эн, сир быта, туундара чаҥырҕаһа, кутуйаҕа. Н. Габышев
Сэриинэн куттуур талаанньыт Сир бытын ким ытыктыай? Дьуон Дьаҥылы. Сиргэ силлээ — сыыһыа суохха сыыспыккыттан эбэтэр туох эмэ көһүппэтэҕин курдук төттөрү, тутах буолан тахсыбытыттан наһаа кэлэй. ☉ Чувствовать глубокое разочарование от досадной оплошности, от чего-л. несбывшегося
Оттон мин куоракка французскай эти сиэн бараммын сиргэ силлээн турабын. Далан
Бэйэтин мөлтөҕүттэн бэйэтэ кэлэйэн сиргэ силлиир. Эрилик Эристиин
Сөдүөттээх баран хаалбыттар. Ньукулай сиргэ силлээтэ. Н. Босиков. Сиргэ тиийэ дьүдьэй кэпс. — харахха быраҕыллар гына олус ыр, дьүдьэй. ☉ Сильно исхудать, отощать (так, чтобы бросалось в глаза)
Арай хомсомуоллар модьуйууларынан Таня «Сырдык суол» холкуоска тахсан баран, үлэтин кыайымына, сиргэ тиийэ дьүдьэйбит үһү. М. Доҕордуурап
Хайа, үчүгэй эбиккин буолбат дуо? Оттон били Суонньа хотууска сиргэ тиийэ дьүдьэйдэ диэх курдук эппитэ дии. «ХС». Сиргэ түспүт сэрэбиэйэ фольк. — (киһи) төрүт дьылҕата, туохха анаммыта. ☉ Судьба, рок, предназначение (человека)
[Сөдүөччүйэ:] Хата, доҕоор, биһигини Ойох-эр буолан олоруҥ диэн …… Сиргэ түспүт сэрэбиэйбит Сиэрдээн тэрийбитэ буолаарай? А. Софронов
Окко түспүт оҥоһуум биллин, Сиргэ түспүт сэрэбиэйим биллин. П. Ойуунускай
Махтанабын маннык тыйыс Сиргэ түспүт сэрэбиэйбэр, Кини тыынын, тымныы ыйын Сылытар сыаллаах мөккүөрбэр. С. Данилов. Сиргэ хаал — туох да туһата, көдьүүһэ суох хаал. ☉ Оставаться без пользы, без толку (о чём-л.)
Мин тылым ыарахан буолуохтаах, мин тылым сиргэ хаалыа суохтаах. Бэс Дьарааһын
[Иван Иванович:] Дьэ кыһыылаах дьыала. Итиччэ киһи эрэйэ, итиччэ ас таах сиргэ хаалан хаалара. С. Ефремов. Сиргэ эрэ тимирбэтэ — кыбыстан, саатан саһар, турар сириттэн сүтүөҕүн баҕарар. ☉ соотв. готов сквозь землю провалиться
Аккыырай саатыгар сиргэ эрэ тимирбэтэ. П. Ойуунускай
Аҕалаах ийэтин кэпсэтиилэрин кэмигэр Тэппэй сиргэ эрэ тимирбэккэ олорбута. Далан
Сеня сиргэ эрэ тимирбэтэ. «ХС». Сири (эрэ) бааһырдан — киһи курдук тугу да кыайан оҥорор кыаҕа суох эрээри тыыннаах эрэ буолан (сырыт). ☉ Влачить жалкое существование (будучи немощным, нездоровым)
Мин да киһи төһө өр сир үрдүн бааһырда сылдьыахтыы аны кэлэн сир-уот былдьастамый? Н. Лугинов
[Сандаарка:] Ол тулаайах, аҥаардас эрэйдээх таах сири эрэ бааһырда сырыттаҕым эбээт. С. Ефремов
Билигин да аны биир уонча сыл сири бааһырдар санаалаахпын. В. Васильев. Сир ийэ поэт. — сири тыыннаах буолар төрдө диэн ытыгылаан, убаастаан ааттааһын. ☉ Мать-земля, земля-кормилица
Сир ийэ үрдүнэн силлиэлээх холорук Силлиэрэн-боллоорон ытыллан таҕыста. П. Ойуунускай
Сир ийэ, Иэнигийэ, Утуйар, Уоскуйар. Күннүк Уурастыырап. Сир өппөт — 1) ыраах сылдьыбат эбэтэр уһун сири кыайан хороппот. ☉ Далеко не ходит, слабый ходок
Урукку өттүгэр оройуонум кииниттэн хаһан да сир өтө илигим. Г. Колесов
Аанньа утуйбакка, аһаабакка сэниэтэ да эстэн, соччолоох сири өппөт гына олус бытааннык баран испитэ. Д. Таас
Ханна баран сир өтүөм баарай, дьиэбиттэн иһэбин. Р. Кулаковскай; 2) туох да улаханы, күттүөннээҕи ситиспэт, ырааппат, эбиллибэт. ☉ Многого не достигнет, не добьётся; далеко не пойдёт
Булчуттар сигилибит Таас үйэ дьонноруттан Сир өтө илик эбит. И. Гоголев
[Даача тутааччы] Килэрийдэ-молоруйда, Үлэлиир-үлэлиир, сир өппөт. С. Тимофеев
Уоруйах киһи сир өппөт, байбат диэн баар. «ХС». Сир саар- бах — хайатыгар да сөп буолбат, табыллыбат курдук. ☉ Сомнительный, ни то ни сё
Арай Супту Түһэр диэн сир саарбах, харса хабыра суох, киһиргэс киһини сити дьону кытта барыс диэбитэ. В. Титов
Биһиги бөһүөлэктэн ыраах, сүүрбэ биэс көстөөх сиргэ олорон үлэлиибит. Манныкка сир саарбах, киһи тугу да оҥорор кыаҕа суох. «Кыым»
Сир сиксигэ көр сиксик. Сир сиксигин кэрийэн Силлиэ ытаан ааһара. С. Руфов
Билигин биһиги дьоммут халлааҥҥа ханнык даҕаны көтөр сананан көрбөтөх үрдүгэр кыырайа көтөллөр, сир сиксигин барыы кэрийэллэр. Н. Габышев. Сир сирэйиттэн сот — суох гын, өлөр-өһөр. ☉ Стереть с лица земли
Сэбиэскэй былааһы утары барбыттары барыларын сир сирэйиттэн сотуоҕуҥ! Амма Аччыгыйа
Бассабыыктар баһылаатылар. Саха омук үтүөтүн, баайдары сир сирэйиттэн сотуохтарын баҕараллар. «ХС». Сир суох кэпс. — 1) табыгаһа суох, сөбө суох, олуона. ☉ Не соответствует обстановке, неуместно, не к месту
Кыыс сирэйэ итий, сүрэҕэ мөҕүл гына түспүтэ да, аккаастаныах сир суох буолта. Суорун Омоллоон; 2) туох да төрүөтэ, биричиинэтэ суох (хол., тугу эмэ гынарга, хайдах эмэ буоларга). ☉ Нет основания, нет повода для чего-л. «Хайдах атаҕастаныамый! Атаҕастанарга сир суох», — диэбит барыллыа. Саха фольк. Сир түннүгэ кэпс. — өйдөөх, киэҥ билиилээх-көрүүлээх, бөлүһүөк киһи. ☉ Человек большого ума, обладающий обширными знаниями, мудрец
Бииктэр биэссэр «куоракка киирэн үрдүк үөрэхтээх, сир түннүгэ, судаарыскай дьоҥҥо батталы-хабаланы утары охсуһарга үөрэттэрэн тахсар үһү» дииллэр. Амма Аччыгыйа
Сир түннүгэ эмээхсин өйдөөх тылын-өһүн, бараммат сэһэнин истээри киниэхэ быыстала суох ыалдьыттар сылдьаллар. И. Гоголев
Дьэ, сир түннүгэ кырдьаҕас, былыргыны-аныгыны олорчутун биэс тарбаҕыныы билэр. Р. Баҕатаайыскай. Сиртэн көстүбэккэ (быкпакка) сылдьан кэпс. — ситэ илик оҕо киһини, оҕону бачча кыратыттан оннук-маннык буолар диэн сэмэлээн этии. ☉ Выражение осуждения ребёнка, подростка за непристойные выходки, неподобающие малолетним
[Маарыйа:] Былаас, уолгун буой! Сиртэн көстүбэккэ сылдьан …… дибдигириир буоллаҕына, хайа сатаан да ыал буолан олоруохпут суох дии. А. Софронов
[Лэкиэс:] Аныгы оҕолорго сиртэн көстө иликтэриттэн дьөксө эр, ойох наада. С. Ефремов
Көр, Быттааны уола хара ыт, сиртэн көстүбэккэ сылдьан эрэ тыл утарсар. МНН. Сиртэн халлааҥҥа тиийэ (диэри) — муҥура суох, наһаа. ☉ В высшей степени (букв. от земли до небес)
Доҕуурап эмээхсиҥҥэ сиртэн халлааҥҥа тиийэ махтанна уонна Бадалааһап сүппүтүн кэпсээтэ. И. Никифоров
Бастакы уруокка аны Гавриил Семёнович сиртэн халлааҥҥа тиийэ хайҕаата. Н. Босиков
Биһиги оҕобут ыарахан кэмигэр …… көмөлөспүккэр, биһиги, ийэлээх аҕата, сиртэн халлааҥҥа тиийэ махтанабыт. «ХС». Сир уларый — атын сиргэ бар, көс. ☉ Переменить место жительства, переехать на другое место
Бачча сыстан үлэлээн иһэҥҥин сир уларыйбатыҥ ордук диэн сүбэлиибин. И. Сысолятин
— Ол ханна сүгүннүҥ, хотуой? — диэн Сэмэн туора түһүстэ. — Сүктүбэтэҕим да иһин, сир уларыйабын. С. Федотов
Быстыахтара дуо, эмиэ тыын былдьаһыгынан сир уларыйдылар. И. Данилов. Сир уһуга — олус түгэх, кытыы сир. ☉ Край света. Сир быстар уһугар, хоту дойдуга, Сайаҕас уолчаан олоорто. С. Данилов
Сир уһугар баран эрэр киһи эбиккин дии. Н. Босиков
Өскөтүн наада буоллаҕына Сибииргэ, сир уһугар барсыам, ол туһугар санааҕын хамсатыма. «Кыым». Сир <сирдэ> ыла тур — аргыстаргыттан эрдэлээн суолгуттан көҕүрэт эбэтэр сүүйүүлээх буолар гына тугу эмэ урутунан оҥор. ☉ Сокращать расстояние предстоящего пути, тронувшись раньше своих спутников, или для того, чтобы быть в выигрыше в чём-л., опережать других
«Чэ, мин аппын көлүйүөхпэр диэри сир ыла тур», — диир кулуба. Далан
Мин сатыы киһи дьиэ диэки сыҕарыйа, сир ыла туруо этим. Н. Заболоцкай
[Чолбон Түмээһэ] күүһүнэн мөлтөх эрээри, охсуһууга-этиһиигэ иннинэн, «сир ылан» урут охсон «чап» гыннарар үгэстээх. «ХС»
◊ Дойду сирэ түөлбэ. — Саха сирин киин оройуоннара (хоту оройуоннар олохтоохторо ааттыыллар). ☉ Центральная Якутия (так говорят жители северных районов)
Дойду сирин кыыһа аһара иистэнньэҥэ, бэртээхэй оһуордьута биллибитинэн барбыта. И. Готовцев. Кэбиһиилээх отторбут дойду сирин курдук бөдөҥ буолбатахтар, ол да буоллар от төһө кэмчиний да, соччонон күндү. «Кыым»
Көстөөх сир көр көстөөх. [Муора] Күүстээх баала, Күөстүү үллэн, Көстөөх сиртэн Көтөҕүллэн, Көһөҥөтүк Көһөн кэллэ. Күннүк Уурастыырап
Алмаастаах куораттар көстөөх сиртэн күлүмүрдэһэн көстөллөр. А. Фёдоров
[Соноҕос] Көнөтүк, холкутук айаннаа, Көстөөх сирдэри уҥуордаа. С. Васильев. Күннүк сир — күн устата айаннаныллар сир. ☉ Расстояние, покрываемое за день
Үс күннүк сиртэн ыла Үөгүтэ иһилиннэ. П. Ойуунускай
Мин иннибэр сатыы күннүк Сиртэн Сиинэм көһүннэ. С. Данилов
[Аал уот] Үөлэстэн тахсар торҕо буруотун Үс күннүк сиртэн бар дьоммут көрдүн! И. Егоров
Күн сирэ (анна) кэпс., көр күн. Бу күн сиригэр биирдэ төрөөнүөскээн ааһар эрэйдээх да буолар эбит. П. Ойуунускай
Мин дьоллоохпун даҕаны. Бу үрүҥ күн сиригэр. С. Васильев. Дьуон Дьаҥылы айар командировкаҕа Аллайыахаҕа сылдьан …… күн сириттэн маппыта. «ХС»
Сир аргыһа көр аргыс. Бу суруйа олордохпуна Дьиэм үрдүнэн сандааран Сир аргыһа сыыйылынна. И. Гоголев
Судаарыстыба элбэх үптээх буоллаҕына, …… Сир аргыстарын халлааҥҥа таһаарар. Н. Якутскай
Сир аһа көр ас III. Дьэдьэн минньигэһин ким барыта билэр. Саха сиригэр саамай күндү сир аһа. Далан
Бүлүү кооператордара сир аһын хомуйууга ордук оскуола үөрэнээччилэрин үгүстүк туһаналлар. Дьону үөр. Сир аһын хомуйуу кэмэ бүттэ. «ЭК»
Сир баайа көр баай II. Сир баайын көрдүү сылдьар биир кыракый геологическай этэрээт Алдан өрүс салаата Чоомполоо үрэх тардыытыгар тохтообут. ПАК АаТХ
Сири-дойдуну билэр киһи быһыытынан, сир баайын көрдүүр эспэдииссийэҕэ сирдьитинэн барсаҕын. «Кыым». Сир кыыла түөлбэ. — эһэ. ☉ Медведь. Сирим кыыла сигидийбит Сидьиҥ сииктээх дойду Сиик үрэхтэрин, Сис тыаларын, Силистээх тииттэрин Сиҥнэрэн тураннар Сиэмэ бөҕөнү Сиэйэлкэлээн ыспыттара. Саха фольк. Сир мундута түөлбэ. — күлгэри. ☉ Ящерица
Хаччыгынаан тыын киллэринэн …… сир мундутун курдук мөҕүллэҥнээн, истиэнэҕэ умсары өйөммүт күөх кырааскалаах баалынай анныгар киирэн саспыта буолла. Эрилик Эристиин. Сир ортото — 1) барыллыахтаах, айаннаныллыахтаах сир аҥаара. ☉ Половина пути, середина пути
Ол баран истэҕинэ — сир ортотун холобурдаах сиргэ тиийбитин кэннэ, кэнниттэн бэрт сүрдээх сытыытык ат туйаҕын тыаһа чыбыгырыы түстэ. Ньургун Боотур
Наҕыл саамай бэтэрээ уһук ыалыгар диэри сир ортотун эрэ барбыттар. Амма Аччыгыйа; 2) туох эмэ саҕаламмыт тиһэҕэр тиэрдиллибэтэҕэ, ортолообута. ☉ Незавершённый, доведённый лишь до середины (о начатом деле)
[Мэхээлэ:] Ити курдук үөрэнэ-үөрэнэ сир ортотуттан хаалан истэхпит. А. Софронов
Тугу оҥорбуппутун муҥур ситиһии курдук санаахтыыбыт. Онтубут дьиҥинэн хаһан баҕарар сир ортото буолуо. В. Яковлев
Дайычча саҕаламмыты сир ортотуттан хаалларары, бытаардары бука былыргыттан сөбүлээбэт. «ХС». Сир саара — сир (планета быһыытынан). ☉ Земной шар. Сир саарын хаартатын сирийэ көрүҥ, — Кини кэтит иэнин эргийэ көтүҥ… А. Абаҕыыныскай
Сир саарын нэһилиэнньэтин хойуутун быһаарарга олорооччулар ахсааннарын кураанах сир иэнигэр түҥэтиллэр. МНА ФГ. Сир сиигэ — буорга мустан сылдьар оҥоойу курдук дьүһүннээх олус кыра көтөр үөн. ☉ Мелкое насекомое (похожее на мошку), обитающее на почве
(Абааһыларын этэ-хаана) араас сир сиигин үөнэ буолан аллараа дойдуга чуубугуруу-чуубугуруу саккырыы тоҕунна. Ньургун Боотур
Абааһылар …… сир сиигин саҕа буолуохтарыгар дылы аччаан бараннар, сиргэ хаамса сылдьыбыттар. Саха ост. I. Сир симэҕэ — 1) хонуу сибэккитэ, сибэкки. ☉ Полевой цветок
Бэйи, бу сир симэхтэриттэн гербарийбар биирдии эксэмпилээрдэ ылан уган иһиим. Суорун Омоллоон
Сир дьиктитик сипсийэр, Сир симэҕэ чэчир тылынан. С. Данилов; 2) хонууга сайын эрдэ тыллар кыра сэбирдэхтэрдээх күөх сибэкки. ☉ Незабудка
Кыргыттар …… хайаларын эрэ сир симэҕэ ойуулаах күөх солко былаатын тоһуйа охсон, куттаран ыллылар. Амма Аччыгыйа
Туох ааҕан ситиэҕэй [алаас] Ньургуһунун, сардаанатын… Чуораан от, сир симэҕэ Чугдаар дьоллоох ырыалаахтар. М. Тимофеев. Сир сылгыта — сыһытыллыбатах, айааһамматах сылгы. ☉ Дикая лошадь
Кэрэ кыыстарын …… Сир сылгытын курдук симиэн, Таҥара табатын курдук таҥыннаран …… тоһуйдулар. Д. Говоров
Сир сылгыта ырыганнаабытын «дьында» эҥин диэччилэр. НПИ ССЫа. Сир тымыра — сир анныттан тахсар уу сүүрээнэ, дьүүктэ. ☉ Источник воды, ключ, родник
Сырдык үрүччэ …… Силис уутуттан силбэнэн, Сир тымырыттан эбинэн …… Куугунуур айаннанан Аатыраҕын, алыстыыгын. Күннүк Уурастыырап
Сайын биһиги өрүстэрбит ардахтан уонна сир тымырыттан ууланаллар. КЗА АҮө. Сир тымырын уута чырылыы сүүрэр. С. Аксаков (тылб.). Сир хамсааһына — сир дириҥ түгэҕэр эмискэ буолар быһытталаныылар, сыҕарыйыылар түмүктэригэр үөскүүр сир ньуурун түллэҥнээһинэ, күөгэҥнээһинэ. ☉ Землетрясение
1966 сыллаахха сир хамсааһына Ташкент үгүс олохтоохторун дьиэтэ суох хаалларбыта. СГПТ
Сир хамсааһынын кэнниттэн тулалаан турар сир киһи билбэт гына уларыйбыта. КВА МГ
Түүнүн дойду соҕурууҥҥу оройуоннарыгар сир хамсааһына буолла. «Кыым». Сир хайаҕаһа түөлбэ. — эһэ арҕаҕа. ☉ Медвежья берлога
«Сир хайаҕаһа» диэн тугуй дии сыһан баран, бүтэйдии сэрэйэн эһэ арҕаҕа буоллаҕа диэн, ыйыппатым. Н. Босиков
Бүгүн сир хайаҕаһын таба хаамтым. Иччилээх быһыылаах. Н. Босиков. Сир хараҕа — куөл саамай дириҥ, чүөмпэ өттө. ☉ Самая глубокая часть озера, омут
Маар үрэх элбэх куталаах, дириҥ «сир хараҕа» дэнэр чүөмпэ көлүйэлэрдээх буолар. «ХС»
Оргулу [сир аата] былыргылар «сир хараҕа» диэн ааттыыр этилэр. Оройугар улахан төгүрүк күөллээх. «ББ». Сир чукчата түөлбэ. — чучунаа. ☉ Дикий, одичавший человек
Кини …… чучунаалар тустарынан үһүйээн кэпсээни билэр, олору манна «сир чукчалара» диэн ааттыыллар эбит. Н. Заболоцкай. Сир ыта — бөрө, саһыл икки ардынан дьүһүннээх сиэмэх кыыл. ☉ Шакал. Тыа сирэ — тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанан олорор улуустар уопсай ааттара. ☉ Сельская местность
Оччоттон билиҥҥэ дылы ыраах тыа сиригэр куоратчыт тахсара бэрт улахан сонун, элбэх кэпсээннээх буолар. А. Софронов
Кини [П.А. Ойуунускай] тыа сиригэр, Тааттаҕа, тахсан дакылааттыырын мин истэрим. Суорун Омоллоон
Ити кэмҥэ холкуос үлэтин, тыа сирин сайдыытын туһунан хоһооннору суруйарым. В. Протодьяконов
др.-тюрк., тюрк. йер, йир, чер