даҕ. Кэриэрбит курдук өҥнөөх; хара, хараҥа, кирдээх. ☉ Палевого цвета, как бы опаленный; темный, грязный (на вид)
Толбонноох оһоҕостоох, кэриэхтээх сүүстээх, кэдирги атахтаах тулаайах кыыс оҕону хаар курдук эттээх, халыйбыт хаһалаах …… хатын дьахтар гына оҥорбутуҥ. ХИА КОВО

дьүһ. туохт. Илиигинатаххын босхо ыытан, тиэрэ түс, нэлэй. ☉ Развалиться, завалиться, раскинув руки, ноги
Хаҥас диэки көрдөҕүнэ, халыйбыт хаһалаах, хаар маҥан баттахтаах …… хатын дьахтар налайан олорор [эбит]. ПЭК ОНЛЯ II
ср. монг. налайх ‘быть спокойным, добродушным; располагаться для отдыха’

сыһ. Биир тэҥник килэриччи, ньалҕаарыччы. ☉ Так, чтобы равномерно лоснилось и блестело. Ойуун икки илии хаһалаах байтаһын биэ түөрт ойоҕоһун ууран биэрбиттэрин сиэн уоһун, сэҥийэтин ньолҕоруччу соттон кэбиһэ-кэбиһэ, кэпсии олордо. Күннүк Уурастыырап
Тылын былас түһэрэн, Ньолҕоруччу тиритэн Сүүрэн иһэр биир киһи. И. Гоголев

даҕ., поэт. Илгэлээх, быйаҥнаах. ☉ Несущий благо, радость, благодатный (напр., о весне)
Чурустуура куҥнаахпын Торолутар доҕуһуоллаах, Чарааһаабыт хаһалаахпын Хаҥаталыыр сайбарыыннаах Сайыҥҥыбыт барахсан Сыдьаайбалыы арылынна. С. Зверев
△ Күндү кэһиилээх, күндү кэһии тутуурдаах. ☉ Имеющий, преподносящий дорогие подарки
[Сонордьут] бырааһынньыкка диэри аны хас да күн тиргиччи тыаҕа хаамыа уонна дьэ кылааннаах түүлээх кырынаас кыбыныылаах, …… бэдэр бэлэхтээх, саһыл сайбарыыннаах кыайан-хотон ытынаан өтөхтөрүгэр төннүөхтэрэ. «Кыым»

аат.
1. Кыһыл лапчааннардаах кыра соҕус өрүс балыга (устата муҥутаан 70 см тиийэр). ☉ Ленок (рыба)
Хаһалаах хатыыһы, Тууччаҕы, быйыты, Күндүөбэй бастыҥын Тууһата күннэтэ Туттарар эбиттэр. С. Данилов
Сарсыарда илимнэриттэн эмис быйыты ылан, көтөн иһэр хаастартан доруобунан биири түһэрэн, тото күөстэнэн аһаатылар. «ХС»
Сытыы, сымса сиэмэх быйыттар, ойуу дьэрэкээн алыһардар элэҥнэһэллэрэ, сордоҥнор сундулуһаллара. Далан. Тэҥн. соһолоох
2. түөлбэ. Собо кырата. ☉ Карасевая молодь.
ср. тюрк. мыйыт ‘ленок’

даҕ., түөлбэ.
1. Анаан уотуллубут, байтаһын (сылгы сүөһүнү этэргэ). ☉ Откормленный (о конном скоте)
Эн былыр Доодороп үс илии хаһалаах эримэх байтаһын биэтин уоран сиэбит аатыран, сор бөҕөнү көрбүтүҥ. Эрилик Эристиин
Кинилэр кур, эримэх, хаҥыл атыырдары илиинэн тутуу, үүннээһин-тэһииннээһин дьулаан дьыалатын билэллэр. В. Протодьяконов
[Оҕолор] кыыл сылдьар, эримэх сылгылары тутуох-хабыах, үүннүөхтэһиинниэх дьон үһү дуо? «ХС»
2. Үйэлээх сааһыгар эргэ барбатах (сааһырбыт дьахтар). ☉ Старая дева (пожилая женщина)
Эргэ барбатах Эримэх кыыстаах, Ойох ылбатах Дьулусхан уоллаах. Суорун Омоллоон
ср. МНТ еремүк, орд. ермек ‘бесплодная’

аат. Киһи-сүөһү иһинүөһүн быччыҥнардаах тас бүрүөһүнэ. ☉ Брюшина
Кыаһай оҕонньор эргэ ырбаахытын арынан тараһатын тарбанна. Эрилик Эристиин
Онуоха бөрө түөрт атаҕынан чырбаччы тэбинэн тардыытыгар убаһа тараһата сытыы быһаҕынан хайа тардыбыттыы тэлэ барбытынан иһэ былтас гына түстэ. Р. Кулаковскай
Бэйэҕэ анаммыт курдук сөп бандаас иһи аллараттан өйүү өрө көтөҕөр буолан тараһаны тэниппэт. ГЛИ ЭИС
♦ Тиийбэт тирии, тарпат тараһа буол көр тарт
Дьоннор ити курдук артыалга киирэн байан-тайан эрэллэр, оттон кинилэр буоллахтарына сыл аайы тиийбэт тирии, тарпат тараһа буола олороллор. Д. Токоосоп
Иҥиир тараһа буол көр иҥиир. Сорох үлэлиир, иҥиир тараһа буолар, оттон кини кустаан таҕылын ханнарар, күн ортооҥҥо диэри утуйар. Н. Габышев
Баайга-токко кэлэммит, Баттал илимэр иҥнэммит, Иэскэ-күүскэ киирэбит, Иҥиир тараһа буолабыт. В. Чиряев
◊ Эриэн тараһа — сылгы этин төһө эмиһин быһаарар бэлиэ: онон-манан сыалаах. ☉ Мера определения жирности жеребятины: чуть подёрнутый жиром. Үрүҥ тараһа — сылгы этин төһө эмиһин быһаарар бэлиэ: быһах (батыйа) өнчөҕүн саҕа халыҥ хаһалаах. ☉ Мера определения жирности жеребятины: толщина брюшного жира с кончик ножа
Сахалар сылгы көтөҕүн-эмиһин быһаарар сүрүн бэлиэлэрэ манныктар: үрүҥ тараһа — сыата сырдык, хаһата быһах (батыйа) өнчөҕө халыҥнаах, сорох сиринэн тараһата көстөр. АДГ СЭЭ. Ол аппын күһүнү быһа бүөбэйдии сатаан баран, нэһиилэ үрүҥ тараһалаабытым уонна сиэбитим. И. Никифоров. Былыт тараһа — сылгы этин төһө эмиһин быһаарар бэлиэ: ылгын чыкыйа саҕа халыҥ хаһалаах. ☉ Мера определения жирности жеребятины: толщина брюшного жира с мизинец. Былыт тараһа — ылгын чыкыйа саҕа халыҥ хаһалаах. АДГ СЭЭ
ср. кирг. тараз ‘в меру худощавый, пропорционально сложенный’

дьүһ. туохт.
1. Көнө сиргэ томтойон, логлойон көһүн. ☉ Возвышаться бугром, холмиком на ровной поверхности
[Күөл] тула өттө бүтүннүү манчаары отунан үллэйэн олорор. Эрилик Эристиин
Витя улахан киэҥ, ыраахтан үллэйэн көстөр от отууга кэлэн, сүгэһэрин түһэрдэ. Н. Заболоцкай
Туох ааттаах улахан маҕана иҥнэн үллэйэ сытарый дии санаабытым, кырса буолан соһутта. «Кыым»
2. көсп. Төгүрүйэн, үллэн тахсыбыт курдук буол. ☉ Быть, казаться вздутым, раздутым
«Бу үллэйэ сытыйбыты көр эрэ!» — эмээхсин хаһыы былаастаах саҥарда. Болот Боотур
Саҕынньахтаах, үллэйбит табаһыта арай: «Уой, туох абааһы киһитэй! Киэр бар...» — диэбитэ, оҕолуу намчы саҥа иһиллибитэ. Н. Габышев
Хараҕын саппыт халтаһалаах, Халыйан түспүт хаһалаах Үллэйэ уойбут оҕонньор Өрө көбүөхтүү олорор. Ф. Софронов

туохт. Ис сыалан, хаһалаах, эмис буол. ☉ Нагуливать брюшной жир
Мин тот, туох да кыһалҕата суох холку олохтон улам эттэнэн, халыҥаан испитим, өссө кыратык хаһаламмытым даҕаны. Далан
Тыйыс усулуобуйалаах, чычырбас аһылыктаах уһун кыһынын саха сылгыта түргэнник уойарынан, халыҥ хаһаланарынан, суон саалланарынан, …… ордук тулуйумтуо буолан, эрийсэн эрдэҕэ. АНП ССХТ
♦ Халыҥ хаһалан, <суон саал- лан> — дьону көлөһүннээн аһара бай, уой-тот. ☉ Разбогатеть, стать мироедом (букв. заиметь толстый жир)
Хара норуот хараҕын уутунан халыҥ хаһаламмыт (өс хоһ.). [Василий Петров:] Мин …… соххор-доҕолоҥ сорунан-муҥунан суон саалламматаҕым, халыҥ хаһаламматаҕым. П. Ойуунускай
Лээһэй баайдар Эмсэх гынан, Адьырҕа баайдар Аһылык оҥостон, Хамначчыт хараҕын уутунан Халыҥ хаһаламмыттар, Сордоох сүһүөҕүн уутунан Суон саалламмыттар. С. Зверев

төһө ахс. аат.
1. 4 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Слово, обозначающее число, цифру 4
Түөрт оҕо биир бэргэһэлээх үһү (тааб.: остуол). Сылгы түөрт ойоҕоһун кэһиилэнэн баран, Манчаары ийэтиттэн көрдөспүт. МНН
Кинилэр түөрт эрэ ый бииргэ олорбуттара. «ХС»
2. кэпс. Тардыы сыһыарыыланан «түөртээх, түөрт саастаах» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В притяжательной форме употребляется в значении «четыре года кому-л., четырёхлетний»
Чаппа уола, аҕыйах хонуктан бэттэх, түөртээх сур соноҕоһу айааһаан дьэргэтэн сылдьар. Амма Аччыгыйа
Улахан оҕом биэстээх, иккиһим түөрдэ. Эрилик Эристиин
Били, мин түөртээх доруобум көмөлөстө. И. Сосин
3. Оскуолаҕа «лаппа үчүгэй» («туйгуннааҕар» эрэ намыһах) билиини бэлиэтиир сыана. ☉ Школьная отметка успеваемости, означающая «хорошо», четвёрка. Оҕото уруһуйугар түөрдү ылбыт
□ Ол да буоллар өйтөн суруйуубун түөркэ суруйбут этим. Софр. Данилов
♦ Анды түөрт харах буолар — анды (атын да кус) саарар, түүлэнэр кэмигэр ыраахтан түөрт харахтаах курдук көстөр. ☉ Во время линьки у турпанов (у других уток тоже) издалека кажется, что у них четыре глаза
Анды түөрт харах буолтун истэн баран, сайыҥҥы от үлэтигэр киирэрим уонна алааһым ходуһатын саха хотуурунан аҕыйах күн тоҕо дайбаан кэбиһэрим. В. Протодьяконов
Түөрт атах буол көр атах. Арамаан мэйиитэ эргийэн охтон түстэ, онтон түөрт атах буолан туран иһэн, эмиэ кыайан уйуттубата. Ф. Софронов. Түөрт атах түс — муҥ кыраайгынан сүүр (ат туһунан). ☉ Пускаться вскачь (о лошади). Кини уксубут ата бастакынан түөрт атах түстэ. Түөрт үтүгэн миф. — Аллараа дойду, аат. ☉ Подземный мир, преисподняя
Түөрт үтүгэнинэн Түгэхтэммитэ үһү. П. Ойуунускай. Түөрт үүтэ-аана бүөлэммит — ханна да барар-кэлэр сирэ суох буолбут. ☉ соотв. быть загнанным в угол. Түөрт үүтүм-ааным бүөлэннэ быһыылаах диэн, олус ыксаабыт. Түөрт харахтаах хааннаах хара ыт үөхс. — хара түөкүн, сиргидэх. ☉ Негодяй, подлец, гадина (одно из отборных якутских ругательств). Түөрт харахтаах хара хааннаах хара ыт, ханна сылдьара буолуой? Үс (түөрт) саха — үс саха диэн курдук (көр саха). Үс саха үөскүү, түөрт саха төрүү илигинэ. Саха фольк.
◊ Түөрт илии хаһалаах — түөрт тарбах халыҥа хаһалаах. ☉ С брюшным жиром толщиной в четыре пальца. Сахалар сылгы көтөҕүн-эмиһин быһаарар сүрүн бэлиэлэрэ: түөрт илии хаһалаах. Түөрт муннук мат. — түөрт туочуканы холбуур сурааһыннартан турар фигура. ☉ Четырёхугольник. Оҕолоор, түөрт муннук иэнин быһаарыҥ
□ Түөрт муннук ойуулаах симэхтэри …… килэгир сирэйдээх тимиринэн охсон таһаараллар. НБФ-МУу ОТАТ. Түөрт сүүс — 1) сүүһү түөртэ ылбыт саҕа ахсаан. ☉ Четыреста. Түөрт сүүстэн тахса ахсааннаах нэһилиэнньэ; 2) кэпс. Түөрт солкуобай. ☉ Четыре рубля. Түөрт сүүһү иэс биэрбит. Түөрт уон — отуттан уонунан ордук ахсаан. ☉ Сорок
Түөрт уон буут тахсыбыта дуу? Күндэ
Тыа солооһунугар Түөрт уонча киһини туруорары ситистэ. М. Доҕордуурап
др.-тюрк., тюрк. төрт, дөрт