туруор диэнтэн хай
аата. Билигин наар остуолбалары туруорууга, бороболуоханы тардыыга үлэлииллэр. М. Доҕордуурап
От үлэтигэр дьону туруоруу бытаан. «Кыым»
Олоҥхолору туруоруу наар хайдах баарынан барбыт. «ХС»
◊ Аттаран туруоруу (туруор) көр аттар. Үлэни аттаран туруор
□ Улахан болҕомто каадырдары аттаран туруорууга ууруллар. «Кыым». Дэбдиргэ туруоруу (тэрийии) көр дэбдиргэ. Айыыһыкка, Иэйэхсиккэ былыр дэбдиргэ туруоруу сиэрэ-туома оҥоһуллар эбит

I
ас диэнтэн х-ччы аата
Аан аһааччы Алтан хаакыр Ааны аһан Дьиэ ааныгар Дэбдиргэ бырахта. П. Ойуунускай
Таһаҕастаах массыына, таба Тайҕам устун сырыста, Сир кылаатын аһааччыларбар Аһы, таҥаһы таста. Эллэй
Ымсыылаах оол ыраах саҕахтар. Таабырын тахсыылаах ыллыктар — Саҥаны аһааччы анала, Сонуну айааччы таптала. С. Данилов
II
аһаа диэнтэн х-ччы аата
Урут тиити кыһыйан сиэччилэр, от-мас силиһинэн аһааччылар төһө кыайарбытынан талбыт аспытын аһыыр кыахтанныбыт. Эрилик Эристиин
Ким кымыһы, суораты иһэ уйуоҕунан аһааччы — ол тигинэс тот сылдьыаҕа. М. Доҕордуурап
Хаарыаннаах нүөл өнньүөс чээл күөҕэр Харабыл туруоран аһааччы, Ханыылааннаардаһан ааһааччы Хаас аймах дьыалата хайдаҕый? Күннүк Уурастыырап

аат.
1. миф. Урукку итэҕэл быһыытынан: хайдах сыһыаннаһаргыттан көрөн, киһиэхэ үчүгэйи да, куһаҕаны да оҥоруон сөптөөх тыын (былыргы саха өйдүүрүнэн, хас уу, күөл, тыа, хайа, от-мас барыта иччилээх. Саамай улаханнарынан уот иччитэ, аартык иччитэ, тыа иччитэ, дойду иччитэ, уу иччитэ буолаллар). ☉ Особый род существ, пребывающих в определенных предметах и явлениях природы, духихозяева (по верованию якутов, все предметы и явления природы, от к-рых зависит благополучие человека: огонь, вода, реки, лес, горы, перевалы и т. д. - имеют своих духов - иччи, требующих жертвоприношений
Иччи бессмертны и никому не подчинены. Наиболее важные из них: уот иччитэ, аартык иччитэ, тыа иччитэ, дойду иччитэ, уу иччитэ). Күөх далай, хара тыа иччитэ суох буолбат (өс хоһ.). Хаһыыны үрэх иччитэ сөбүлээбэт. Амма Аччыгыйа
Амырыын аартыктар, Сүдү үрэхтэр Улуу муоралар иччилэригэр Аал уотунан Айахтаан аһатан Алгыыр саҥнаахтар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аал уот оттон иччилэри аһаталлара. С. Данилов
Кини кэпсээнэ ойуун уҥуоҕун, кэрэх иччитин, абааһылаах өтөх, киһи уҥуохтаах тумуллар тустарынан буолара. «ХС»
2. Туох эрэ кистэлэҥ дьикти күүс. ☉ Внутренняя таинственная сила, заключенная в каком-л. предмете
Сүрдээх ахан дьиэлээх-уоттаах дьахтар сытар, оҕолоор! Күтүр, муннун тыаһа тоҕо иччитэй, сүрүккэтэй? Саха фольк. Саҥарбыт саҥам иччитэ Саталанан-дьалынныран Саха урааҥхайга Санааларын сайа көттүн. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ити эбит буоллаҕа Этэр тыл иччитэ диэн, Ыллыыр ырыа ырата диэн. С. Зверев
3. Тугу эмэ бас билэр киһи. ☉ Владелец, хозяин чего-л.
Иччитэ суох окко киирбит (өс хоһ.). Билиэти уонна харчыны «сиртэн буллубут» диэн милииссийэҕэ илдьэн биэриэхпит, кинилэр иччитин булларыахтара. Д. Таас
Ытыҥ оҕотун баайан кэбис, иччитин батыһан, куобаҕы үргүтүө. Н. Тарабукин (тылб.)
4. Үөскэх. ☉ Зародыш
Ураанай кус уйатыгар Сымыыттаан сытарын булар. Иччитэ суох сибиэһэйин Уол талан иһэн кээһэр. Баал Хабырыыс
Ыраас сиэмэҕэ иччилэрэ буортуламматах оруос бары сиэмэлэрэ ааҕыллаллар. ПФМ КО
♦ Ис иччитэ көр ис IV
Оҕолорум сордоохтор …… Эриллэ хаппыт илиилэнэн, Хатылла хаппыт атахтанан, Ис иччитэ бэйэлэнэн, Муҥу көрөн, буору соҕон, Бобулла буомуран хаалыах Сорукайдарын даа! Өксөкүлээх Өлөксөй. Иччитэ суоҕунан көрөр - мээнэнэн, туох да өйдөбүлэ суох көрөр. ☉ Смотреть ничего не выражающими глазами, бессмысленно
Иччитэ суоҕунан турулус-ирилис көрбөхтөөн баран, олох маска лах гына олордо. Н. Заболоцкай
Киргиэлэй төйөн хаалбыттыы иччитэ суоҕунан мэндээриччи көрөн турбут. В. Протодьяконов
Иччитэ суоҕунан көрбүт харахтаах, уһун субуруйбут муруннаах. П. Филиппов. Кулгаах (кулгааххарах) иччитэ буолан (иһит, олор)- олус болҕомтолоохтук, тугу барытын умнан туран (иһит, олор). ☉ Очень внимательно, сосредоточенно, с увлечением (слушать, сидеть)
Мин кыталыктар саҥаларын истээрибин, туох баар болҕомтобун түмэммин, бүтүннүү кулгаах иччитэ буолан олоробун. Н. Лугинов
Ньукуу ити кэпсэтиини бүтүннүү кулгаах-харах иччитэ буолан иһиллии сытта. С. Никифоров
Үөрэтэр оҕолоруҥ бүтүннүү кулгаах-харах иччитэ буолан эн кэпсииргин, тугу барытын умнан олорон, истэллэрэ төһөлөөх кэрэний?! Н. Лугинов. Оҕус иччитэ кэпс. - от кэбиһэргэ оҕус сиэтээччи оҕо. ☉ Ребенок, который подвозит на быке копна сена во время стогования
Оҕус иччитэ буола сылдьар дьадаҥы Чоочур уола Моһуок: «Чэ, эн да биһикки үөрэнэ барыах», - дии-дии Ньукууһу хаайда. Суорун Омоллоон. Саҥа иччитэ киһи кэпс. - кыра гынан баран сөҥ, улахан, көҥдөй саҥалаах оҕо. ☉ Ребенок небольшого роста с низким, густым голосом
Алгыс диэн бүтүннүүтэ саҥа иччитэ киһи улаатан барбыта. Р. Баҕатаайыскай. Тыллаах-сыҥаах иччитэ кэпс. - куолулаан эрэ тахсар, тылыгар турбат киһи. ☉ Фразер, пустозвон
Оттон Мылаховтаах Тылгынов диэн иккиэн көҥдөй, аҥаарадас тыллаах-сыҥаах иччилэрэ дьон. Н. Лугинов
Урут, мин прорабтыыр эрдэхпинэ, кини биһиги СМУ-бут начаалынньыга этэ. Онно биллэххэ, наар тыллаах-сыҥаах иччитин эрэ курдуга. «ХС»
Харах иччитин курдук харыстаа көр харах харатын курдук харыстаа. «Үчүгэйдик олор. Субан сүөһүлэргин харах иччитин курдук харыстаа, дьоллоохтук-соргулаахтык эргийээр!» - диэн алҕаан, үлэх бөҕөтүн үлэһэн хаалбыттара. Н. Заболоцкай
Бу маны барытын киниэхэ Норуота эрэнэр [эйэлээх олоҕу] хараҕын иччитин кэриэтэ, харыстаан кэтииргэ. А. Абаҕыыныскай
◊ Аартык иччитэ көр аартык
Аартык иччитин ыллаабыт киһи ырыатын кыайбата. П. Ойуунускай
Олоҥхо бухатыырдарын айаннарын охсуһууларын туһунан үс дойду олохтоохторо, аартык иччилэрэ курдат билэ олороллорун курдук, Дабдарыйа Настааччыйа Мачайар Баһылайдаах Дьокуускайтан иһэллэрин эрдэттэн истэн, кэтэһэн олорбут. Эрчимэн. Дойду иччитэ итэҕ. - сири-дойдуну барытын бас билэр үтүө санаалаах иччи (былыргы сахалар кинини Аар Кудук маска уйаланан олорор диэн саныыллара, ол иһин улахан аарыма тиити кэрдэллэрин айыыргыыллара. Дойду иччитэ киһиэхэ куһаҕаны оҥоро сатаабат, сиридойдуну, маһы-оту алдьаттахтарына, хомойор-хоргутар. Киниэхэ анаан мас лабааларыгар кыл сүүмэҕин, таҥас кырадаһыннарын о. д. а. бэлэх ыйыыллара). ☉ Дух-хозяйка земли (по поверью, живет на роскошном дереве Аар Кудук Мас, поэтому якуты боятся рубить крупное дерево, чтобы не навредить ей
Дойду иччитэ принимает близко к сердцу судьбу-благополучие людей, живущих на земле, никому не делает зла, бывает лишь разочарована и плачет, когда от людей страдает дерево или земля. В знак почитания этого духа якуты развешивают на деревьях пучки конских волос, разноцветные лоскутки и ставят дэлбиргэ). Дойду иччитигэр Томторҕо туруораллар, Иэйэхсит, айыыһыт иккигэ Дэбдиргэ тэрийэллэр эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Саатар, быйыл саас салама да ыйаабатахпыт, баҕар онтон дойду иччитэ хомойдоҕо дуу, хайдаҕа дуу? Н. Якутскай
Бу Кыталыктаах эбэни санааҥ: дойду иччитэ бэйэтэ дьаарбайан-таалалаан, ааһар сирэ, ол иһин ыраас, ол иһин субу курдук! А. Сыромятникова
Кинилэр дойду иччитигэр бэлэх диэн ааттаан, биир чаллах тииккэ арааһы барытын ыйыыллара: сиэли, таҥас сыыһын, туос оҥоһуктары, ньаалбаан кырадаһыгын, онтон да атыны. И. Федосеев
Тыа (ойуур, тайҕа) - байанай диэн курдук. Күрүҥ хара тыа иччитэ Кус хаҥыл аттаах Кураҥаччы сүүрүк тойон эһэм, Куоппуту ситэн кулу! Саха нар. ыр. I
Түргэн атахтаах Аарыма бууру Аҕалан биэрдин диэн Тииҥ уорҕата угунньалаах Тыа иччититтэн Көрдөһөр этэ. П. Тулааһынап
Былыргы эбэҥки итэҕэлинэн, хас биирдии бултаныллыбыт тайах уонна таба ойуур иччитэ бэлэҕинэн ааҕыллара. «ХС»
Ити тайҕа иччитэ эйигин соруйан ыҥырар, кэннигин хайыстыҥ да сууллуоҥ. «ХС». Уот иччитэ итэҕ. - иччилэртэн саамай улаханнара, таҥара курдук наһаа ытыктанар иччи (сахалар тугу эмэ гынаары гыннахтарына, уокка хайаан даҕаны ас бэрсэллэрэ. Ханнык баҕарар үөрүүлээх түгэн (саҥа дьиэҕэ көһүү, өлгөмнүк бултуйуу о. д. а.) уокка ас бэрсиитэ суох буолбат этэ). ☉ Дух-хозяин огня (величайший из всех иччи, возводимый якутами в ранг божества; имеет свой культ
Во время всякого торжества или радостного события якуты чтили уот иччитэ жертвоприношениями: бросали в огонь лучшее из съедобного или вливали масло. Уот иччитэ у якутов считался всеведущим благожелателем человека). Оҕолоох ыалтан оннооҕор уот иччитэ үөрэр (өс хоһ.). Аал уот иччитигэр Ас кутан Ааттаһан барбыттарыгар, Ахтар айыыһыт ала чахчы Айхалынан алҕаабыта. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Эмээхсин - оҕолоругар:] Мэниктээйэҕит, чыычый кэлиэ... Уоттан сэрэнээриҥ. Уот иччитэ уотунан оонньууру сөбүлээбэт. И. Гоголев. Уу иччитэ итэҕ. - урукку итэҕэл быһыытынан: араас күөллэри, үрэхтэри, өрүстэри дьаһайар ууга олохсуйбут тыын (санаатын таптаххына, киһиэхэ элбэх балыгы тэбэн биэриэн сөп. Ол иһин уокка ас бэрсэн киниттэн көрдөһөллөр. Кыыһырдаҕына, киһиттэн иэстэһиэн сөп: холобур, күөл уутун ыытан кэбистэххэ кими эмэ өлөрөр, «бэйэтин кытта илдьэ барар». Өлбүттээхтэн ким эмэ кэллэҕинэ, балыгыттан бэрсибэт). ☉ Дух-хозяин воды (ему приносят жертву через огонь
По поверью, он дарит людям рыбу, потому считается добрым иччи, но если его прогневить чем-л., то он становится грозным: напр., если выпустить озеро, то уу иччитэ уносит кого-л. из людей себе в жертву; если на рыбалку идет человек из дома покойника, то уу иччитэ не дает рыбы в тот год, а иногда и навсегда, тогда приходится умилостивлять его при помощи шамана). Күрүҥ хара дьүһүннээх, Өнөр-үөскэм бэйэлээх Өдүгэт Боотур оҕонньору, Уйгу-быйаҥ тыыннаах Уу иччитэ буол диэннэр, Орто туруу дойдуга Олохтообуттара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
[Дуолан Хара:] Уу иччитэ Уукун оҕонньор Биһигини кытта Бииргэ үөрэн-көтөн Тууларбытын толору Күөнэҕи хаалаатаҕа. И. Гоголев
Тустуур хоту хайыста - Устар уу иччитэ, Улахан күөлүм тойоно Күөх күдэй суорҕаннаах Уолан Боллох тойоҥҥо Уулбут арыылаах кымыһынан Уйгулаан домноон арахта. С. Зверев. Хайа иччитэ - 1) итэҕ. былыргы итэҕэл быһыытынан хайалары бас билэр иччи. ☉ Дух-хозяин горы
Сэттэ дьэрэкээн хайа, Аҕыс мас хайа, Тоҕус турук хайа иччилэрэ! Бары аһаан-сырҕаан туруҥ! Өксөкүлээх Өлөксөй
Эстэрик чокуур эбиэннээх, Күрбэ таас сүгэлээх, Быар таас быһахтаах Таас хайа иччитэ Сах-Чахаан оҕонньор, Мин саныахпар, Күлбүтэ күлүмүрдээбит. С. Зверев; 2) эргэр. эбисийээнэ. ☉ Обезьяна. Хайа иччитигэр дылы үтүктүгэс (өс ном.); 3) чучунаа. ☉ Одичавший человек. Чучунаалары араас сир-дойду олохтоохторо бэйэлэрэ билэллэринэн тус-туспа ааттыыллара. Холобур, сучунаа, сээдьэк, мээлкээн, мүлүөн, хайа иччитэ, хаар киһитэ эҥин дииллэр. Саха сэһ
1977. Дьоннор бу таба туруук таас хайа иччитигэр түбэспитин сэрэйбиттэрэ. Эвен фольк. Харах иччитэ - харах өҥнөөх бүрүөтүгэр баар сырдык киирэр хайаҕаһа. ☉ Зрачок (глаза)
Санаарҕаан унаарыччы көрбүт киэҥ хараҕын иччитигэр кыһыл чохтор кытара тыган, умулла-умулла толбоннураллар. И. Данилов
Эргэлээх харах иччитинии көрбүт муус түннүктэр ууллан ньалҕарыһаллар. М. Доҕордуурап
Тураах оҕолоро маҥнай утаа сүрдээх ньулдьаҕай, иччитэ суох харахтаах буолаллар. Е. Макаров

I
1. аат.
1. Араас тутууга киирэргэ-тахсарга анаан оҥоһуллубут аһаҕас; оннук аһаҕас сабыыта. ☉ Проем, отверстие, проход в строениях, ограждениях, предназначенный для входа, выхода, а также дверь, створ, ворота, жерди и т. п. для закрытия этого отверстия. Ааны тоҥсуй. Күрүө аанын саба сырыт. Олбуор аанын ас. Булуус аанын үчүгэйдик сап
□ Кремль аар ньыгыл ааннара Тэлэччи аһыллан тураллар. С. Данилов
Ыт, тирии ааны муннунан силэйэ анньан, тахсан барда. Болот Боотур
Ананий хаһыа да буолан быһыт аанын аһар барабаан чуолҕаныгар тэттик мастары уга-уга умса эргиттилэр. М. Доҕордуурап
Кэлбит киһи Аласовка чугаһаан, сүрдьүгэс аан сиэрдийэтигэр быардыы түстэ. Софр. Данилов
△ Араас кыыллар саһар, хорҕойор сирдэрин киирэр-тахсар хайаҕастара. ☉ Входное отверстие укрытий зверей (напр., берлоги, норы)
Бүүкээнниир Ыаһах буоллаҕына, дьиэтин иһигэр көтөн түһэн, биир аанын иһинэн, биир аанын таһынан гына иин хаһынна уонна онтукатыгар киирэн хаалла. Саха фольк. Мучумаан ортотугар мүччү ыһыктыбыт маһын ылан, Бурхалей аҥайа сытар арҕах ааныгар илдьэн туора тардан кэбистэ. Эрилик Эристиин
△ Сорох маллар сабыллар-аһыллар, хаппахтанар аһаҕастара. ☉ Открывающееся, закрывающееся отверстие некоторых предметов обихода (напр., железной печи, бака)
Тимир оһох ааныгар Силим үллэ оргуйар. А. Абаҕыыныскай
Маайыстаан оҕунуох куппута [Баак аанын хаппахтыы турбута]. Күннүк Уурастыырап
2. көсп. Туох эмэ саҕаланыыта; туохха эмэ бачыым көтөҕүллүүтэ. ☉ Начало чего-л.; почин, начинание
Баҕарабын саҥа кэргэттэргэ Бу дьылбыт дьол аана буолуоҕун, Оттон сааһырбыт кыргыттарга Сымнаҕас кавалер булуоҕун. И. Эртюков
Айдаан аанын төлө тарта, Аччыгыйтан орто, өлө сыста. С. Васильев
Сүһүрбүт сүдү куорат Таллан таас таһаата Түһэр өстөөҕөр буолла Өлөр өлүү аана. Баал Хабырыыс
2. даҕ. суолт. Аан бастаан кэлэр, маҥнайгынан көрсүллэр (хол., айаннаан истэххэ). ☉ Встречающийся первым, первоначальный (на пути следования). Аан тыа. Аан хайа. Аан үрэх. Аан ыал
ср. тюрк. эҥ, эн ‘начало, перед’
♦ Ааммын аһыма — аны миэхэ хаһан да сылдьыма (кыыһыран, кэлэйэн холдьоҕуу). ☉ Больше не заходи, больше не открывай мою дверь (говорит возмущенный чьим-л. поведением человек)
Саллаат саллааты өйдүөхтээх, Чэ, бар, бэйэҥ үлэлээ. Алдьатыма эппин-хааммын, Аны аһыма ааммын! Баал Хабырыыс. Аана аһаҕас — ким да, туох да туппат, хаайбат, барыта көҥүл (ханна баҕарар бар, тугу баҕарар гын). ☉ Никто, ничто не задерживает, полная свобода (идти, ехать на все четыре стороны, делать что душа желает)
Күн сирин көхсө киэҥ, айыы сирин аана аһаҕас (өс ном.). Үөрэх, Үлэ аана биһиэхэ аһаҕас, Атаас, ырыа-тойук ыллас. А. Абаҕыыныскай. Аан антах түһэр (барар) — ылыммат, төттөрүлэһэр. ☉ Не соглашаться, противоречить, возражать
«Ээ, миэхэ туох буолуой», — диэн эмиэ аан антах түһэн ылла. М. Доҕордуурап
Кини [дьиэ тутааччы] дьэ эбии аан антах баран иһэрэ. А. Сыромятникова. Аана суох — аһаҕас, туох да хаарчаҕа-мэһэйэ суох, ким, туох баҕарар көҥүл сылдьар, туһанар. ☉ Совершенно открытый; доступный всем. Аана суох аска, күрүөтэ суох окко киирбиттэр
□ Кини [Владик] санаатыгар кыыс, үксэ буолбатаҕына, үгүс аҥара олус чэпчэки, олус аана суох аһаҕас курдуктара. Э. Соколов. Аана суох (биллибэт) алдьархай (иинэ суох илдьиркэй) — ким да, туох да өрүһүйбэт үлүгэрэ, иэдээнэ (фольк. төрүттээх омуннаан хоһуйар формула). ☉ Непоправимая беда, несчастье (фольк. формула-гипербола)
Аана суох алдьархай адаҕыйда, иинэ суох илдьиркэй эргийдэ. А. Софронов
Аана суох алдьархай диэн дьэ манна буолбут эбит. «ХС»
Абааһы иккиһин тиллэн, Иинэ биллибэт илдьиркэйи, Аана биллибэт алдьархайы Арыйбытынан туруоҕа. П. Ойуунускай. Аан аһар — тугу эрэ бастаан саҕалыыр (хол., кэпсэтиини). ☉ Начинать что-л. первым, поднимать почин (обычно о разговоре)
Дьиэлээх тойон, Уйбаан аҕата, Дэлиһиэй аан аһан ыйытар: — Ылдьаа, кэпсиэ. Дьуон Дьаҥылы
Оҕонньор бу киэһэ кэпсэтиигэ аан аста. Эрилик Эристиин
Сахаларга бааллар аан аспыт Өксөкүлээх, Соппуруонап, Үүнэр ыччат Ностуруойап, — Хара тыа иһин сырдатыспыт Угуйар уоттаах тыллара. «ХС». Аан аһыллыбыт — туохха эрэ сылтах, төрүөт, усулуобуйа үөскээбит. ☉ Появилось условие, повод для осуществления чего-л.
Өксүөн кэнниттэн мунньах дьоно ууну омурпут курдук буолан хааллылар. Наар уорбалаһан эбэтэр этиһэн барарга аан аһыллыбыкка дылы, оттон оннукка киһи эрэ барыта аллааҕымсыйа охсубат. У. Нуолур
Быраас идэтин ылаары, үрдүк үөрэххэ туттарса аттаммыта. Онно даҕаны аан аһыллыбатаҕа — киирии эксээмэннэри кыайан ааспатаҕа. В. Васильев. Аан бастаан (маҥнай) — 1) субу эрэ (урут хаһан да буола илик). ☉ Впервые, первый раз
Үөрэнээччилэрин кытары аан маҥнай көрсөрүттэн, аан бастаан кылаас аанын аһан киирэриттэн долгуйбат киһиттэн хаһан да үчүгэй учуутал тахсыан сатаммат. Софр. Данилов
Дьэбдьиэй быйыл аан бастаан Титиигин дьэ симээбэтэ, Алгыы-алгыы аал уокка Арыылаах суорат куппата. Күннүк Уурастыырап
Аан бастаан салгыҥҥа тайаарбыт Күөрэгэй оҕотун үөрүүтүн, Аан бастаан халлааҥҥа дабайбыт Хотойум оҕотун үөрүүтүн — Барытын мин онно билбитим, Барытын сүрэхпэр иҥээртим. С. Данилов; 2) туох-ханнык иннинэ. ☉ Прежде всего, в первую очередь (сделать что-л.) Кинилэр аан бастаан куолуларынан дьиэ эргиннээҕини кэпсэппиттэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Тогойкин рюкзакка аан маҥнай көһүлүөктээх бурдугу ылан укта, эттэн аҥаарын холобурдааҕы биирдии угуталаата, онтон орпутун барытын ытыһын көхсүнэн халбарыччы тарыйан кэбистэ. Амма Аччыгыйа. Аан боруогун атыллыыр күннээх эбиккин — кэлэр күннээх эбиккин (олус уһуннук күүттэрбит киһини хомуруйан, мөҕөн этии). ☉ Наконец-то переступил порог (своего) дома (упрек заставившему слишком долго ждать себя и напрасно беспокоиться)
Син ааныҥ боруогун атыллыыр күннээх эбиккин дии. Дьэ, хайа таҥара санаа биэрэн, дьиэҕин өҥөйдүҥ? Н. Неустроев. Аан курдук алдьаммыт (иин курдук иҥнэстибит) — улахан өлүүгэ, алдьархайга түбэспит. ☉ Попасть в большую, непоправимую беду (формула фольк. происхождения)
Атас-доҕор сэгэрбин, Арыйаан уолбун-биэбэйбин, Аһатарсиэтэр илгэбин Алҕас-алҕас биэрэммин, Аан курдук алдьанным, Иин курдук иҥнэһинним... Эллэй. Ааны кэтэҕинэн астарар — эргийиэх да бокуой биэрбэт курдук уордаахтык дьиэттэн үүрэн таһаарар. ☉ Выгонять из дому, не давая опомниться (букв. заставляет открывать дверь затылком)
Мин онно кыһыйан кинини саҥарбытым, Быһата, ааны кэтэҕинэн астарбытым. Д. Таас. Аанын (ааннарын) саппат буолла — субу-субу, сотору буола-буола сылдьар буолла. ☉ Он стал очень часто посещать, ходить к кому-л. (букв. он не закрывает дверь с каких-то пор)
Очуураба хаһыакка ыстатыйа тахсыаҕыттан ыла Людмила Ивановна аанын саппат буолла ээ. «ХС»
Хаһаактар, атыыһыттар, бэл чиновниктар ааммын саппат буолбуттара. «ХС». Ааны хайа быраҕар — кыыһыран, өһүргэнэн, киҥэ-наара холлон дьиэттэн (хостон) тахсар. ☉ Покидать помещение в сильном гневе, возмущенным чьими-л. неправильными словами, чьим-л. поведением
[Семенов] кыыһыран, кыһыйан, ааны хайа быраҕан тахсар. С. Ефремов
Сахаяна ытамньыйбыта уонна ааны хайа быраҕан, таһырдьа ыстаммыта. «ХС»
Ааммын хайа быраҕан Алдьархай тахсан барар. Ону кытта бары куһаҕан Оҕотунуу саппай уопсар. «ХС»
◊ Аан аһааччы фольк. — ааны аһан биэрэр дьиэ үлэһитэ, чаҕар. ☉ Прислужник, открывающий дверь почетным гостям
Аан аһааччы Алтан Хаакыр Ааны аһан Дьиэ ааныгар Дэбдиргэ бырахта. П. Ойуунускай
Аан дьиэ көр дьиэ. Аҕата мөҥөр саҥата аан дьиэттэн иһиллэр. М. Доҕордуурап
Кэтит көбүөр үктэллээх аан дьиэҕэ кинини [оҕонньору] дьуһуурунай иитээччи көрүстэ. И. Данилов
Аан дьиэҕэ муннукка таҥара холоругун иннигэр тохтуур. И. Гоголев
Аһынар диэни билбэт арахсыы кинилэр ааннарын модьоҕотугар кэтии турарын умнан сыттылар. Н. Заболоцкай
Аан орон көр орон. Таһырдьаттан кыыһырбыт киһи быһыытынан, суос бэринэн, Лэкиэс киирэн аан ороҥҥо олорор. С. Ефремов
Таня хайдах эрэ холкутуйбуттук өрө тыынан ылла уонна суунан баран, остуол аан орон диэки өттүгэр кэлэн олордо. М. Доҕордуурап. Аан тыл — суругунан айымньыга аан аһар кыра кээмэйдээх ыстатыйа. ☉ Предисловие к сочинению
Ол кинигэ аан тылыгар ааҕабыт. И. Федосеев
Бу ыстатыйа аан тыл оннугар быстах-остох, бэйэ санаатын бэлиэтээһиннэринэн эрэ муҥурданар. Л. Попов
Аан тылга этиллэрин курдук, ааптар бу уйулҕа үөрэҕин ыйыыларын оҕону иитиигэ туһаныы боппуруостарыгар иккис кинигэтэ. «Кыым»
△ Туохха эмэҕэ киирии тыл (хол., быыстапка аһыллыытыгар). ☉ Вступительное слово (напр., при открытии выставки)
Музейы аһыыга аан тылы култуура миниистирэ эттэ. Аан хос көр аан дьиэ. Аан хостон көөҕүнэс саҥа иһилиннэ. Софр. Данилов
Эмээхсин аан хоско, миигин уһугуннарымаайабын ханнык диэн, тыаһа суох хааман дьылырдыыра иһиллэр. Хомус
Аан хоско хаар маҥан баттахтаах кырдьаҕас эмээхсин уот иннигэр олорор. Н. Якутскай
Айан аана көр айан. Айан аанын аһан, Ахсым суолу тэлэйэн Айа чаачар курдук Ахсаабакка айанныахпыт. С. Зверев
Кэтэх аан көр кэтэх. Мин кэтэх аантан кыырыктыйбыт баттахтаах кырдьаҕас дьахтар тахсарын күүтэбин. Софр. Данилов
Эн, баһаалыста, олбуор иһинэн кэтэх аанынан киир. Суорун Омоллоон. Суол аана — дьиэ иһинэн аан атта, аан аттын чэрчитэ; аан модьоҕото (былыргы дьиэҕэ атах-бытах дьон турар-олорор сирдэрэ). ☉ Место у порога в доме (где стоял, сидел в старину мелкий люд)
«Суол ааныгар олор, биитэр бар!» — диэн көбүөлээбит Чоочо. Манчаары кыратык ботугуруу-ботугуруу, туран суол ааныгар барбыт. МНН
Кырдьар бөҕө кыһайда, Мөлтүүр бөҕө бүрүүкээтэ, Суол аанынааҕы орон Туһааннаах улаҕатын анныгар Быраҕыллан хааллым [этэрбэс]. Саха нар. ыр. II
Киирэн, буруйдаммыт оҕо курдук, кылап-халап көрбөхтүү, суол ааныгар турда. Софр. Данилов. Тас аан — дьиэттэн, күүлэттэн тахсан барар бүтэһик аан. ☉ Подъезд (дома); выходная дверь из дома
Болот ынаҕы бүтэрэ охсоору, ырычаахтаһа олордоҕуна, тас аан халҕана бэрт оргууй, боччумнаах баҕайытык тэлэллэн кэлбитэ. Н. Заболоцкай
Тахсар аан көр тас аан. Уолаттар уоттарын кытыытыгар олорон баран кэлбиттэрэ, икки кыыс тахсар ааҥҥа чугуруҥнаһа тураллар эбит. Амма Аччыгыйа. Үрүҥ аан — дьиэ сүрүн тас аана. ☉ Передняя парадная дверь
Саргылаана бэҕэһээ сэттис кылааска Некрасов «Үрүҥ аан аттыгар туран санаа» диэн хоһоонун туһунан тугу үөрэппиттэрин хатылаабыта. Софр. Данилов
Үрдүк ампаар дьиэ Үрүҥ ааныттан Хотуна Чалыыма тахсан, Чарапчыланан көрдө. С. Васильев
Сүөдэр Охонооһойобус ыалдьыттарын үрүҥ аанынан быһа көрүдүөргэ киллэртээтэ. Эрилик Эристиин
II
үрд. Үксүгэр «улуу, сүдү; баараҕай; муҥутуур» диэн өйдөбүллээх тыл сорох холбоһуктарыгар арахсыбат быһаарыы. ☉ Постоянный эпитет в некоторых сочетаниях, обычно обозначает высшую степень качества: «великий, огромный, неимоверной силы».
♦ Аан айылҕа — улуукан, модун, сүдү, кэрэ айылҕа (айылҕаҕа сүгүрүйэн этии). ☉ Величественная, прекрасная природа (преклонение перед величием, красотой природы)
[Олох-чолох салайааччы] Дьаабал баара, аан айылҕа Киэркэйэ көҕөрбүт-наҕарбыт кэрэтин көрбөт буоллаҕа. «ХС»
Аан айылҕа аһыйбыттыы-абарбыттыы хара хапсыыр тыалынан, муус тобураҕынан силбиэтэнэ атаарбыта. Д. Апросимов
Аан акаары көр аар акаары. Бу дьахтар, дьэ аан акаары буолбуккун дуу? Аатыран, сураҕыран иһэҥҥин. А. Сыромятникова. Аан алаһа — төрөөбүт төрүт дьиэуот, ньээкэ уйа. ☉ Родимый дом, родной очаг
Ыллык тэлэйэн Суол арыйан баран, Сылайан сындалыйан, Тоҥон моҕойон Аан алаһабар, Ийэ тэлгэһэбэр Им имирэ сүтүүтэ, Барык-сарык буолуута, Тиийэн кэлбитим баара. С. Зверев
Аан алаһатын аһаммын, Аттыгар киирэн тураммын, Алаҕар хараҕар көстөммүн, Айылгы тылын кэпсэттэхпинэ, Аччык өлөн иһэр киһини Билэбилэ аһылыгыттан Матарыа суох дии санаата. Д. Говоров
Аан алдьархай көр аана суох алдьархай. Бу чолбон ордук улааппытыттан аан алдьархай, үгүс үлүгэр буолла. П. Ойуунускай
Нөҥүө сааһыгар биһиэхэ аан алдьархай ааҥнаата. М. Ефимов. Аан араллаан — киһи тулуйбат айдаана, ыһыы-хаһыы, сарылааһын; дьүүлэ-дьаабыта суох аймалҕан. ☉ Невыносимый шум-гам, скандал, тарарам
[Сибиинньэни] дьааһыкка уган баран, өрө сүгэн тахсыбатын диэн, хаппаҕын модьу маһынан тирээбиллээн кэбиһэр буоллум. Дьэ аан араллаан диэн онно: ньарылаа да ньарылаа, дьааһыгын сүргэй да сүргэй! «ХС». Аан балаһа — сүдү, модун. ☉ Мощный и величественный
Өлбөт төлөн сиэмэни Өрө түллэн ыспыта, Арай тылга илбис буоллун диэн Аан балаһа уотунан тыыммыта. П. Ойуунускай. Аан будулҕан — оргуйар курдук күөгэлдьийэр хоп-хойуу (тымныы туманын этэргэ). ☉ Густой и волнующийся (туман в зимнюю стужу)
Василийдаах Афанасий, били кыыдаан кыһыннааҕы аан будулҕан киэһэлэргэ, балааккаларын иһигэр тииҥ, андаатар сүлэ олороннор сүбэлэспиттэрин курдук, икки саҥа дьиэни туттубуттара. «ХС». Аан быдаан — будулҕан туманнаах тымныы оройо, муҥутуура. ☉ Самое холодное время, сопровождаемое густым туманом; стужа
Ахсынньы ый аан быдаана буолан турар. Күндэ
Аан быдаан туманынан бүрүнэн, ахсынньы ый обургу хабыалас тымныынан хабылынна. М. Доҕордуурап
Биирдэ өйдөөбүттэрэ иннилэригэр үллэйэн көстүбүт хойуу тумаҥҥа киирэн, аан быдаан ортотугар баар буолан хааллылар. Болот Боотур. Аан далаҕа фольк. — алдьатыылаах, сууһарыылаах (силлиэ, холорук). ☉ Разрушительный, сокрушительный (вихрь, буря)
Арҕаа баатта өстөөҕү ситэр буурҕа, Аан далаҕа холорук силлиэтэ, Аймах дьону алдьархайтан быыһыырга Сибиир сириттэн кини кээлтэ. И. Эртюков. Аан дархан үрд. — ыар-нүһэр, улуу, бигэ (андаҕар, тыл). ☉ Священный, великий (о клятве, словах)
Ийэ дойдуларын иһин кэһиллибэт кэс тылларын этэн, аан дархан андаҕары андаҕайан, гвардейскай знамяны уурууууруу ааһан испиттэрэ. А. Бэрияк
Аан дархан алгыһы Алҕанаары айгыһынным. А. Софронов. Аан күдэн (күдэрик) — хойуу туман; күүстээх тыалтан хаар, буор хойуутук көтөрө. ☉ Густой туман; густая мгла, пыль
Аан күдэн араҕыста, Тэгэл тымныы тэйдэ, Уор дьыбар уларыйда, Хатан дьыбар халтарыйда. Саха фольк. Аан күдэрик ортотугар дьоннор күлүктэрэ бэрикиччиһэллэр. А. Софронов. Аан ньамаан — амтана суох олус куһаҕаннык астаммыт (ас). ☉ Крайне дурно приготовленный (о пище, притом в большом количестве). Аан ньамаан айах — ханньастыбыт, кэп дьүһүннээх киэҥ айах. ☉ Уродливо безобразный широкий рот
Аан ньамаан айаҕа ханньастан, Бу чиччик баара хоруоптан Этэрдии, тапталын лахсыйда. А. Пушкин (тылб.). Аан талҕа (таталҕа) фольк. — халлаан хайдыбытыныы дохсун хаардаах ардах (олоҥхоҕо). ☉ Сильный дождь со снегом, ураганным ветром, как низвергнутое небо (в олонхо обычно сопровождает деяния богатырей)
Халлаан хара сааппаһа Хаһыырбытынан хайыта ыстанна, Тоҕус дохсун холорук Тоҕо ытыллан түстэ, Арҕаа халлаан анныттан Аан талҕа таҥнары сатыылаата [үс биис уустара охсуһаннар]. П. Ойуунускай
Сытыы чысхаан сытайан барда, Түркүн холорук түһэн барда, Аан таталҕа айманан барда. Саха нар. ыр. I
Кырдьаҕас хотой улуу аан талҕа силлиэ-холорук улуурун-часкыырын ортотугар чаҥырҕаан дьаҥсыйда. Д. Апросимов. Аан талҕа буол — күдэн-таһаан буол, өрө-таҥнары ытылын. ☉ Разрушаться, переворачиваться вверх дном
Позициябыт бүүс-бүтүннүү, аан талҕа буолан, түөрэ сүргэйиллибит. Буускабыт уҥа көлүөһэтэ мэлийбит, бэйэтэ иҥнэри түспүт. Н. Кондаков. Аан туман — олус хойуу түптэлэс тымныы тумана. ☉ Густой морозный туман
Кыһынын аан туман холорук Буурҕаҕа бигэтэн хонобун. Тоҥобун, хатабын, буһабын. Ардыгар сылайан быстабын. С. Данилов
Маннык тымныыга аан туманы ортотунан тоҥуу хаарынан ыҥыыр аттаах, саалаах киһи өрө бурҕатан истэ. Суорун Омоллоон
Аан туман быыһынан ый былтаҥныыр. И. Данилов. Аан тууспан уот — сүүнэ улахан кутаа уот. ☉ Огромный костер
Аны көтөр кэлбэт дэһэн, дурдабыт кэтэҕэр, тэйэ соҕус аан тууспан уот оттоммут, аһаан-сиэн аймалаһа олордубут. «ЭК»
Дьоннор Амма хара сыырын үрдүгэр аан тууспан уоту оттоллор. Р. Кулаковскай
Аан уххан көр аал уххан. Аал уот иччитэ Быыра Бытык, Хатан Тэмиэрийэ, Түүнүк бөҕө, Күөнэ көҕөччөр, Аан уххан, Тойон эһэм! Саха нар. ыр. II
Аал уот иччитэ Хахай саҕынньах, Алтан баһырҕас, Аан Уххан Тойоҥҥо Айах тутта. Өксөкүлээх Өлөксөй. Аан уххан — сүдү, улуу. ☉ Великий, крупнейший
Анемподист Иванович сахалыы тылынан бэчээт пионера уонна аан уххан тэрийээччитэ буолар. «ХС». Аан холорук (халарык) фольк. — алдьатыылаах, сирхаллаан дьүүлэ биллибэт улуу силлиэ. ☉ Разрушительный смерч, опустошительный вихрь (сопровождающий деяния богатырей)
Аан холоругунан эрийэ-эрийэ, Аҥаардас хаарынан сабыта сыста. Р. Баҕатаайыскай
Сэттэ ый быыһа хараҥа биирдэ түстэ, Аҕыс таталҕалаах Аан халарык ытыйда. С. Васильев
Аан ийэ дайдыга Абааһы аймаҕа Адаҕыйбыта буолуо диэн, Амырыыннаах үлүгэр Аан халарык аргыстанна. Өксөкүлээх Өлөксөй. Аан чаалай поэт. — симэммит, киэргэммит күөх суугун. ☉ Зеленый наряд (природы)
Онно аан чаалай айылҕа Нүһэр тойугун истэрим, — Үрүйэ тыаһын, хайаҕа Тыал кэлэнэр кэпсэлин. С. Данилов. Аан чалбар поэт. — баай-ньүөл, дэлэгэй аһылыктаах (оттуктаах). ☉ Изобильный, богатый, щедрый
Аһаппыт, айгыһыннарбыт Аан чалбар алаастарбын Хайдахтаах минньигэстик Сахалыы манньыйа саныырым буолуой. П. Тобуруокап. Аан чалбараҥ — кэми таһынан элбэх ас-үөл, уйгу; элбэх аһы тоҕо-хоро аһааһын. ☉ Чрезмерно изобильное, роскошное угощение
Халыҥ хаһанан Харчы кэбиһэр, Суон саалынан Мохсуо кэбиһэр Айгыбуйгу Аан чалбараҥ диэн Бу аата буолбат дуо?! Өксөкүлээх Өлөксөй

I
туохт.
1. Тугу эмэ илиигэр ыл. ☉ Держать что-л. в руках
Чоочо тайаҕын өрө туппутунан тура эккирээн, уол диэки түргэнник хааман бадьаалаабыт. МНН
Саҥа-иҥэ суох, Мукуйук икки илиитинэн чааскытын тутан олорон, сүөгэйин ыйырбахтыыр. Күндэ
Биэс уончалаах, кыра уҥуохтаах этиргэн киһи кумааҕыны ылан, эргимургум туппута, онтон ачыкытын көрдөөн хачыгырайбыта. Н. Лугинов
Кини илиитигэр кыра холбуканы туппут этэ. И. Федосеев
2. Туох эмэ баран иһэри, хамсыыры илиигинэн тохтот (хол., аты). ☉ Ловить кого-л. движущегося (напр., лошадь). Үрүмэччини тут.
□ Иэйэхсит хотун түһэн, сэттэ кыталыктартан бастыҥнарын тутан ылбыт
Саха фольк. Уол атын ким да кыайан туппат үһү (тааб.: тыал). Тот аты тутаат, миинэн айаҥҥа илдьэ бардахха, сыата ууллан, этэ-хаана буһар. Н. Заболоцкай
3. Туох эмэ тыыннааҕы тиискинэн эбэтэр тыҥыраххынан, кытаахтаан тут, өлөр (ыты, тыҥырахтаах көтөрү, сиэмэх кыылы этэргэ). ☉ Поймать, схватить кого-л. как добычу (о собаке, хищных птицах и зверях)
Хата, кыра ыттара биир куобаҕы урут туппут. Суорун Омоллоон
Хаар эбэ чаҥырҕаһы тутаары үөһэттэн батары түһээччи. Н. Якутскай
Өтөх иһиттэн ыт сүүрэн тахсан, эккирэтэн, тутан кэбиһэ сыспыта. В. Чиряев
4. Кими эмэ булан аҕалан хаай (хол., буруйдааҕы). ☉ Задержать, поймать, арестовать кого-л. (напр., преступника). Күрүөйэҕи тут.
□ Туппут киһигитин үчүгэйдик манааҥ, баҕар куотуоҕа. Н. Якутскай
Үс төгүл мээнэ атах-балай бара сылдьыбытын тутан аҕалан испиттэр. Эрилик Эристиин
Манчаары түрмэттэн куотта, кинини ханна көрөҕүт, булаҕыт да, тутан киллэрэ охсуҥ. МНН
5. Ким тугу эмэ ыыппытын илиигэр ыл (хол., баһыылканы, суругу) эбэтэр иһит (тылынан этиллибити). ☉ Получать что-л. передаваемое, вручаемое (напр., посылку, письмо, приветствие). Кэһиитэ тут. Сурукта тут. Эҕэрдэтэ тут.
□ Долгуйар Дьокуускай куорат Дьоһун мааны дьонноро, Дорообото тутуҥ! Саха фольк. Кини ийэтин өйдөөбөт, оттон аҕата ааспыт сэриигэ Ленинград аттыгар өлбүт биллэриитин ыыппыттарын туппуттара. Н. Якутскай
△ Туох эмэ наҕараадата ыл, наҕараадаҕа тигис. ☉ Удостаиваться какой-л. награды, получать какую-л. награду
Эдэр пионердар, эһиги бүгүн Правительство үрдүк наҕараадатын — Бочуоттаах Кыһыл Знамяны туттугут. Н. Якутскай
6. Илимҥэ иҥин, иҥнэр буол (балыгы этэргэ). ☉ Попадать в сети (о рыбе)
Күһүн уу сөрүүкээбитин кэннэ собо үчүгэйдик тутар буолбута. И. Федосеев
7. Тугу эмэ соҕотуопкалаан нэһилиэнньэттэн харчытыгар ыл, хомуй. ☉ Принимать что-л. от населения на заготовку (напр., сельхозпродукты). Маҕаһыын дьонтон оҕуруот аһын тутар. Эт кэмбинээтэ нэһилиэнньэттэн сүөһүнү тыыннаахтыы тутар
□ Аһы тутар маҕаһыыҥҥа атыылааччы буолта ыраатта. В. Яковлев
8. Кими, тугу эмэ тус бэйэҥ көрүүгэр, дьаһалгар ыл. ☉ Принимать кого-что-л. в своё распоряжение, ведение
Рулёв уоппускатыттан кэлэн баран миигиттэн заставатын туппатаҕа. Н. Якутскай
Сүөсүһүт өссө биэс уон биир борооскуну эбии туппута. «ХС»
9. Тугу эмэ (хол., ууну, итиини) курдары аһарыма, өтүтүмэ. ☉ Сохранять, не пропускать, удерживать что-л. (напр., воду, тепло). Түүлээх таҥас итиини үчүгэйдик тутар
□ Быһыт, сахсархай буолан, ууну кыайан туппат. Амма Аччыгыйа
Биһиги итиини тутар кирпииччэнэн миэтэрэнэн халыҥнаах кириэппэстэри дьаптайабыт. Н. Лугинов
Оһох итиини тутарын хааччыйан, бэрэбинэнэн ампаар истиэнэтин курдук охсон баран, толору туой буору куталлар. МАП ЧУу
10. көсп. Ким эмэ кистээн куһаҕаны оҥорорун (хол., уорарын, албынныырын) арый. ☉ Уличить, изобличить кого-л. в чём-л.; поймать кого-л. на месте преступления
Дьукаах ойуунун албынын тутаары, эмискэччи ыалдьыбыта буолан, кыырдан баран, чачыгыраччы күлбүтүнэн ойон турбут. Амма Аччыгыйа
Саадтан дьаабылыка уорар оҕолору туттум. Эрилик Эристиин
Үүт тиэрдээччи үүтү куттан ылан баран, ол оннугар уу кутарын туппуттар. С. Ефремов
11. көсп. Тугу эмэ батыһан, тугунан эмэ сирдэтэн айаннаа, бар. ☉ Идти, ехать, ориентируясь по чему-л., или вдоль чего-л. (напр., дороги, русла реки)
Витим дэриэбинэтигэр алта чаас кэриҥэ тохтоон бараннар, кинилэр, улуу өрүс уһун долоҕойун тутан, тус хоту устан сундулуһаллар. Н. Якутскай
Итиэннэ кыталыктары батыһан Тус хоту айаҥҥа туруммутум, Аҥаардас чолбон сулуһунан Суолум тосхолун туппутум. С. Данилов
Бу айан киһитэ кинилэр аттыларынан ааһар айан суолун тутан иһэр. Эрилик Эристиин
12. көсп., кэпс. Кимиэхэ, туохха эмэ мэһэй буол, ыытыма. ☉ Удержать, остановить кого-л., помешать кому-л. (напр., уйти)
Вера Михайловна дьиэтиттэн сүүрэн тахсыбыта, ырааппыт буолуоҕун, оҕото ытаан, тутта. Н. Якутскай
[Маня:] Мин син биир барыам, туох да миигин тутуо суоҕа. С. Ефремов
[Манчаары:] Мин доҕотторум диэн эмиэ бэйэбэр дылы түүнүктээх түрмэ таба туппатах …… дьоно буоллаҕа. Эрилик Эристиин
13. көсп. Кими, тугу эмэ көр-харай. ☉ Ухаживать за кем-л., заботиться о ком-л., содержать кого-л.
Харатаайап кулубалаах, …… баар эрэ соҕотох оҕолорун куһаҕаннык тутуохтара дуо, оҕоттон эрэ ураты маанытык ииппиттэрэ. Н. Якутскай
Үлэ барыта тэҥ, эр да киһи сүөһүнү тутуох, ыанньыксыт буолуох тустаах. А. Фёдоров
Нуучча бааһынайа сүөһүтүн тутара да [сахатааҕар] ордук буолан, ахсаанынан аҕыйаҕын иһин сүөһүтүн көдьүүһэ улахан буолар. Эрилик Эристиин
△ Тугу эмэ бэйэҥ илиигэр ылан дьаһай, көр. ☉ Управлять, заведовать, распоряжаться чем-л. (напр., магазином)
Харчыны сэбиэт бэрэссэдээтэлэ бэйэтэ тутар, ити харчы, баар буоллаҕына бэйэтигэр ини. Күндэ
Расторгуев лааппытын бирикээсчигэ уонна дэбиэринэй киһитэ Иван Иванович Седалищев тутара. Н. Якутскай
Дьаарай бассабыык итинтинэн сирэйдэнэн уонна тыа сиригэр сыыппараһыт киһи суоҕунан туһанан, билигин кээпэрэтиип лааппытын тутан олорор. Н. Павлов
14. көсп. Тугу эмэ ханна эмэ ууран, харай. ☉ Держать, хранить что-л. где-л. Докумуоннаргын ыскаапка тут. Оҕуруот аһын сөрүүн сиргэ тутар үчүгэй.
□ Түүлээхпитин эйиэхэ хаалларабыт, сииккэ ылларбакка үчүгэйдик тут. Күндэ
15. көсп., сөбүлээб. Киһи өйүн-санаатын сүүй, буккуй. ☉ Сильно заинтересовать, занять мысли и чувства кого-л.. Наар оонньуу-көр туппут дьоно
□ Бэйэтэ бэрт бэһиэлэй, көрдөөх-нардаах көкөт, син эмиэ мин Стёпам курдук, ырыа-үҥкүү тутан сиэбит киһитэ. С. Федотов
Оччолорго Алдан кэлэ-бара сатаабыт, быстыбыт-ойдубут, наар хаарты-арыгы туппут, илээт-кулаат да баар дойдута этэ. «ХС»
16. көсп. Ордук баһылаа (хол., туохха эмэ сатабылы, дьоҕуру). ☉ Овладеть чем-л. (напр., мастерством). Уус-уран тыл үрдүк чыпчаалын туппут ырыаһытынан былыр сахаҕа баайы биитэр тойону отунан-маһынан, сиринэн-уотунан, көтөрүнэн-сүүрэринэн сирэйдээн үгэргээн, тойокко-баайга бэйэтигэр ыллаан, олоҥхолоон биэрэн баран, биллэрбэт ырыаһыт ааттанара үһү. Саха фольк.
17. Сорох сыһыаты кытта «олус ыксары, хам ылар (кыра, кыараҕас таҥас туһунан)» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В сочетании с некоторыми наречиями употребляется в значении «давить, сжимать (об одежде, обуви)». Бачыыҥкам атахпын ыга тутар
□ Евстегний билиис ырбаахытын саҕата хабарҕатын хам тутар. Н. Якутскай
△ Ардыгар «хайа эмэ балаһыанньаҕа буолар гына оҥор» диэн суолталанар. ☉ Иногда приобретает значение «принимать какое-л. положение». Сөрүү тут. Аҥаар атаххын өрө тут. Түөрэ тут.
□ Боллоорутта оҕонньор чүмэчитин саба тутан кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
Катерина Павловна уол обургутук быһа барбыт хааһын эмтээх баатанан саба тутта. Н. Лугинов
Машаны илиитин ыга тутта, кинилэр саҥата суох сирэй-сирэйдэрин көрсөн кэбистилэр. М. Доҕордуурап
♦ Айаҕын саба тут — 1) тугу эмэ дьон кэпсэл оҥосторун бобус, тыл тарҕаммат гын. ☉ соотв. на чужой роток не накинешь платок
Дьон айаҕын саба туппаккын (тыл ном.); 2) көр айах I. Саҥардар түп суох, айаҕын саба тутан иһэллэр. Айах тут (туттар) көр айах II. [Дарыбыан:] Эдэр ыччаппытыгар, Чуумпу акыйаан хорсуннаахай мотуруоһа, холкуоскар эргиллэн кэлбиккинэн сылгы ойоҕоһунан, арыылаах кымыһынан айах тутан көрсүһэрбитин көҥүллээ. Н. Туобулаахап
Маһарах сиэллээх улахан чороон айахха тобус-толору арыылаах кымыһы бэйэтинэн көтөҕөн аҕалан айах туппут. «Чолбон». Барары баһыттан туппут, кэлэри кэтэҕиттэн туппут көр кэл. Доҕоор, барары баһыттан, кэлэри кэтэҕиттэн тутума, дьоммутун ыыта охсуохха. Былыргыгын (уруккугун) тута сырыт (сыт) — үөрүйэх буолбут үгэскин ыһыктыма, тутуһа сырыт. ☉ соотв. не расставаться со старыми привычками
[Байбал:] Дьэ, доҕоор, биһиги былыргыбытын тута сытар дьоммут, онон бастаан аал уоппутун аһатар үгэстээхпит. А. Софронов
Дьон (дьон-сэргэ) санаатын (сүрэҕин) тут көр дьон. [Куола:] биһиги кырдьыкпытынан дьон санаатын тутан, бэйэбитигэр сыһыарыахтаахпыт. А. Софронов
Дьон-сэргэ санаатын туттахха, оччоҕо арыый күүһүрэ түһүө этибит. Күндэ
Кинилэргэ дьону бэйэлэригэр тардар, дьон санаатын тутар, дьоҥҥо таптатар туох эрэ ураты күүс баар. ССЛИО. Идэни тут түөлбэ. — үгэс оҥоһун. ☉ Заводить обычай, порядок
Оҕонньор аны саас аайы туулуур идэни тутта. Илиитигэр туппута көр илии. [Ааныка:] уонтан тахсата оҕолонон баран, илиибитигэр туппуппут эн эрэ бааргын. С. Ефремов
Инчэҕэй эттээҕи <таба> туппат — оҕотугар өлүүлээх диэн курдук (көр оҕо). Ыалым-дьонум оҕолоро барыгыт мин оҕолорум буолаҕыт, бэйэм инчэҕэй эттээҕи таба туппатах эрэйдээхпин. М. Доҕордуурап
Инчэҕэй эттээҕи таба туппаппыт, тоҕус оҕо тухары туох ыла турарый? Н. Түгүнүүрэп. Киһи илии туппат — киһи итэҕэйиэн сөбө суох, эрэлэ суох (киһи). ☉ Не вызывающий доверия (букв. не может брать за руку)
Ким билэр, [эһэ] бэркэ киһи илии туппат кырдьаҕаһа буолуо ээ. Далан
Эчи, киһи илии туппат дьоно ини! Н. Заболоцкай. Көмөрү хайа туппуттуу, туппут (курдук) — хап-хара, чох хара. ☉ Чёрный-пречёрный, чёрный, как смоль
Ньургуһун уһун синньигэс кыаһаан сирэйдээх, көмөрү хайа туппуттуу хап-хара көрсүөтүк көрбүт харахтаах, көнө уҥуохтаах дьылыгырас кыыс дьахтар буола улааппыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
Көҥүл көнтөһүн тут көр көҥүл. Оҕо сылдьан айылҕа оҕолоро этибит, көҥүл көнтөһүн тутан улааппыппыт. Көрү (көрү-нары) көҕүлүттэн тут көр көр II. Ыал буолбут дьон мүөттээх ыйдарыгар, күн көдьүүһэ диэни билбэккэ, көрү-нары көҕүлүттэн туталларын туһунан кэпсииллэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Төһө да түөрт уонуттан таҕыстар, Ньукуус оонньууну оройуттан, көрү көҕүлүттэн туппутунан сылдьар. С. Никифоров. Куйахата күүрэр (ытырбахтыыр, үмүрүтэ тутар) көр куйаха. Хараҥаҕа айаннаан иһэн, түлүрбэх көппүтүгэр соһуйан, куйахата үмүрүтэ тутта. Кум-хам тут көр кум-хам. Били бөҕөс утарылаһааччытын кум-хам тутан аҕыйах мүнүүтэ иһигэр ыраастык кыайда. — Дабаай, үлэбитин түргэнник кум-хам тута охсон, сөтүөлүү барыах. Кус оҕотунуу тут — күүскүнэн кими эмэ букатын киһилээмэ, кэбэҕэстик кыай. ☉ Расправляться с кем-л. очень легко (букв. поймать как утёнка)
[Суон Дьөгүөр:] Оҕо барахсаны билигин эһэ кус оҕотун тутарын курдук тутаа инибит. Күндэ
Кутун (дууһатын) тут көр кут II. Ытыктыыр, таптыыр дьоннорум, Күһүн, саас өрүү бииргэ бултаан Куппун туппут дьоннорум. И. Эртюков
Таайым сүрэҕин сүүйбүт, дууһатын туппут кыыс тыыннааҕын истибитим. Н. Абыйчанин
Нуучча бааһынайдара барахсаттар көнө, сытыары-сымнаҕас майгыларынан уот ааныттан саха отчутмасчыт дьонун куттарын туппуттара. «ХС». Күлүккэр тут көр күлүк. Туох эрэ сууламмыты күлүгэр тутан тахсан барбыта. Күн-ый быатын тут I көр күн. Иччилээх балаҕантан сүүрэн тахсаат, оҕолор күн-ый быатын туппуттара. Күн-ый быатын тут II көр күн. Дьон күн-ый быатын туппуттара, били мүччүргэннээх күн-дьыл умнуллан барбыта. Кэрэх аһын курдук тут көр кэрэх I. Эттэрин-астарын бастаан утаа кэрэх аһын курдук тутан баран, сааһыары кэмчилиир буолбуттара. Мин диэки сирэйгин тутума кэпс. — «эн биһикки сыһыаммыт итинэн быһынна, аны мин диэки сирэйгин да хайыһыннарыма» диэн ис хоһоонноох этии. ☉ соотв. забудь дорогу ко мне
«Эн тускунан мин арааһы истибитимбилбитим ыраатта, аны мин диэки сирэйгин тутума», — диэн ытамньыйа түһээт, Даша таһырдьа ыстанна. М. Доҕордуурап. Мүччү тут — тугу эмэ аһаран кэбис, куоттар (хол., тосхойбут дьолу). ☉ Упустить момент (напр., своего счастья)
[Сиэҥкэ:] Дьолу-соргуну мүччү тутар, халты харбыыр күммүт буолла дии. Амма Аччыгыйа. Өйгөр тут — өйдүү сырыт, умнума. ☉ соотв. держать в уме. Хоһооҥҥун өйгөр тут. Өйүн туппут көр өй. Устудьуон диэн өйүн туппут улахан киһи. Өрө тут — кими, тугу эмэ атыттартан ойуччу тутан ураты болҕомтоҕун уур, кыһан-мүһэн; тугу эмэ инники күөҥҥэ сырытыннар. ☉ Уделять особое внимание кому-чему-л.; выделять кого-что-л. среди других
Кэбис, ити сааһын тухары үлэни өрө туппут дьахтар тылынан барымыах, уурайар туһунан туох эмэ сүбэтэ булунуох. Далан
Таракаанап завуч буолаат, математиканы өрө тутта. «ХС»
Сорох сиргэ ханнык эрэ звенону өрө туталлар, кинини знамя оҥостор туһуттан ходуһаны буолунай анньан биэрэллэр. Ходуһа х. Саба (сабыта) тут көр саба. Түргэнник сабыта тутан бүтэрэ охсуоххайыҥ
□ Ити дьыалаҕа мин ылсыспаппын, хаһан барытын саба тутаары. «ХС»
Самсыы тут көр самсаа. Тиэтэйэн да диэн, тугу самсыы тутуохха дылы, сымыйанан. Н. Лугинов. Санааҕар тут көр санаа II. Чэ, доҕоор, санааҕар туппат инигин
□ Дьэ, кырдьаҕаһым, мэ, маны ыл уонна миигин санааҕар тутума. Күннүк Уурастыырап
[Кэтириис:] Ааныка эмээхсиэн, чэ, санааҕар мин тылбын тутума. С. Ефремов
Санаатын тут көр санаа II. Кыыс хара бастакыттан кини санаатын туппута. Сиһиҥ үөһүн быһа тутуом (тардыам) көр сис. [Абааһы уола:] Иттэнэ уураммын, Искин тыыраммын Силбиктээх илиибинэн Сиһиҥ үөһүн быһа туппатахпына Мин буолуом. П. Ойуунускай. Суолу тут — олоххор биир сүрүнү тал, ону тутус. ☉ Выбрать путь в жизни, идти по дороге жизни
Уолчаан барар буолбута, Кыыһын манна хаалларан, Сэрии суолун туппута Ийэ дойду ыҥыран. П. Тобуруокап
Үөрэ-көтө Петя Үөрэх суолун тутта. Күннүк Уурастыырап
△ Ким эмэ холобурун батыс. ☉ Следовать за кем-л. по жизни
Аҕаҕыт суолун тутаргыт тухары, Айаҥҥа мэһэй тохтотуо суоҕа, Буурҕаны көрсүһэ, тыалы утары Бааркыт иһин — ол суол баар буолуоҕа. И. Эртюков. Сутуруккун суулаа (суулуу тут) көр суулаа. Түүнүн уулуссаҕа сутуругун суулуу туттубут ыччат түбэһиэн сөптөөҕө. Сүрэҕин тут көр сүрэх. Саҥа кэлбит учуутал кыыс уол сүрэҕин туппута
□ Оччоҕо, Ыйым, көрдөр Оччотооҕу мин дьолбун, Сүрэхпин тутар, үөрдэр Мин таптыыр доҕорбун. И. Эртюков. Сүрэххэр тут көр сүрэх. Ааспыт олох баттыгын сүрэххэр тутар сыыһа буолуо. Талбыккынан тут — кими эмэ бэйэҥ сөбүлээбиккинэн, баҕарбыккынан дьаһай. ☉ Иметь полную власть над кем-л., обращаться с кем-л. как заблагорассудится
Кыысчааны баай дьахтар талбытынан тутара: таптыы туран таһыйан имилиннэрэн барара, таһыйан иһэн таптыыра. А. Сыромятникова. Таҥара аһын курдук тут көр таҥара. Убаһатын этин таҥара аһын курдук тутан, кэмчилээн сиэтэр. Тарбаҕыттан тутан баран, хонноҕор киирдэ — кыраттан саҕалаан баран, көрдүүрэ, ылара улаатан барда. ☉ соотв. дай ему палец, он и всю руку откусит
Ити киһи тарбахпыттан тутан баран, хоннохпор киирээри гынар быһыылаах, ону тохтото охсуохха. Тор тэһиинин тут (тарт) көр тор II. Көхсүттэн тэһииннээх Күн-өркөн уустара Күөмчүлүү сылдьыахтара, Ир суолбутун ирдээн Иэдээни тэрийиэхтэрэ, Тоҥ суолбутун тордоон Тор тэһииммитин тутуохтара. П. Ойуунускай. Төбөҕөр тут — элбэх баҕайыны өйдөөн хаал, өйдөөбүккүн ыһыктыма. ☉ соотв. держать в голове
Ити сыыппаралары барытын хайдах төбөҕөр тутаҕын? Төлө тут көр төлө. Кытаатан, тосхойбут түгэни төлө тутума. Туппута эрэ торуоска, кэппитэ эрэ сэлээппэ көр кэт. Туппута эрэ торуоската, Кэппитэ эрэ сэлээппэтэ, Биэрэрин бэскэ ыйаабыт, Уунарын умнан кээспит. Өксөкүлээх Өлөксөй. Туппут илиитин ыһыктыбат — ылыста да арахсыбакка үлэлиир, үлэтиттэн илиитин араарбат (киһи). ☉ соотв. работать, не покладая рук. Туппут илиитин ыһыктыбат от охсооччу
□ От тиэйиитигэр, мас мастааһыныгар туппут илиитин ыһыктыбат туруу үлэһит кини этэ. П. Аввакумов
Тутан сиир көр сиэ. Ол сытыахсыт үрүҥ-хара түүлээҕэр, көмүһүгэр, кылааннааҕар хараҕа туолбакка, ойууннуур идэлэнэн, нэһилиэгин, улууһун дьонун тутан сиир этэ. А. Неустроева
Тойонум бүгүн эмиэ төлөпүөнүнэн тутан сии сыста. Күрүлгэн. Тута түһэн биэр — кими эмэ кыратык дьарый (үксүгэр оҕону); дьулатардыы кэһэтэ түс. ☉ соотв. намять холку, намылить шею. Уол түннүк тааһын алдьаппытыгар, аҕата тута түһэн биэрдэ
□ — Оннооҕу-маннааҕы быччаҕардар оройуон хаһыатыгар ойуулаабыттарын, тута түһэн биэрээри гыммыппар, бу ойоҕум туора-маары сарыкымайдаһан мэһэйдээбитэ. П. Аввакумов. Тутуутун тут — тута түһэн биэр диэн курдук. Аһыырын умнан туран, күнү быһа оонньоон, сөтүөлээн кэлбитигэр, ийэтэ тутуутун туппута. Тууйа тут көр тууйа. Ааспыт олоҕун ыарахан түгэннэрин санаатаҕына, ыар санаа тууйа тутар. Тэһииннэ тут эргэр. — ыалдьыты ытыктаан, эйэҕэстик-сайаҕастык көрүс. ☉ Встречать гостя с почитанием, радушно (букв. держать повод)
Олбохто уура охсуҥ, Дьиэллэ тэлэйиҥ, Тэһииннэ тутуҥ, Дэбдиргэтэ ууруҥ! П. Ойуунускай
Дьэ, тахсан тэһиин тутан, дьиэл аһан киллэртиэҕиҥ. Эрилик Эристиин
Дыгын ыҥырыылаах ыалдьыттарын, тэһиин туттаран, тэллэх кэбистэрэн, бэрт чиэстээхтик тутан, эһэ-бөрө тириитэ олбох үрдүгэр олорпут. «Чолбон». Уҥуоҕун тут — 1) кими эмэ көмп. ☉ Хоронить кого-л.
Уулаах [киһи аата] быраатын Кыра Хабырыыһы уҥуох тутаары олордоҕуна, Доодороптор уруулара Чаабый Дьаакып көтөн түһэр. «ХС»; 2) кэпс. тугу эмэ үлтү түһэр, алдьат. ☉ Ломать, разбивать что-л. Бастакы УАЗ массыынаны инсэньиэр-мэхээнньик Бурцев уонна Готовцев уҥуоҕун туппуттара. «ХС». Уҥуох тутар кэриэтэ барда эргэр., кэпс. — сөбүлээбэт, таптаабат киһигэр күһэйиинэн кэргэн бар. ☉ Выходить замуж против желания, за нелюбимого (букв. отправляется словно хоронить кого-л.)
Уодьуганын тарт (тут) көр тарт. [Абааһы уолун] Уодьуганын тутуох курдук Уйадытан барда быһыылаах. Хаҥас өттүгэр Халарыктатан илдьэн, Улуу күтүрү Умса бырахта. П. Ойуунускай. Үмүрү тут — тугу эмэ бүтэр-оһор (хол., үлэни). ☉ Заканчивать что-л. (напр., работу), закругляться
Оччотооҕу тыа ыала эрдэ турара, халлаан сырдыыта күннээҕи түбүктээх үлэлэрин үксүн үмүрү туппут буолаллара. В. Яковлев
Ыт ата- ҕын (буутун) тут көр ыт II. Тамты мэлийэн ыт атаҕын тутуо да буоллар, ыра санаатын эрэл оҥостон, бултуу тахсыбытын кубулуппат үгэстээх. ФВС К. Эт туппут — улаатан ситэр сааскар тиийэн толору эттэн-сииннэн. ☉ Взрослеть, достигать физической зрелости
Үһүс дьиэ ааныгар эт тутан өссө ордук төлөһүйбүт, кэрэтийбит Аанчык тахсан турар. Амма Аччыгыйа
Киһи үйэлээх сааһыгар биирдэ эрэ эт тутар, ситэр, баараҕадыйар. Эрчимэн. Этэн-тыынан турда — өрө көтөҕүллүүлээхтик, кимиэллээхтик саҥар-иҥэр. ☉ Говорить вдохновенно, увлечённо. Мунньах бүтүүтэ киһилэрэ, дьэ, этэн-тыынан турдаҕа үһү
◊ Айан суолун тут көр айан. Кытаатан айан суолун тутан айаннаарыҥ. Бобута тут — ыһыкта-ыһыкта боп, бобо ылыталаа, бүөлээ (хол., киһи сүрэҕин, күөмэйин этэргэ). ☉ Жать, сжимать, давить (напр., о сердце)
Арахара-а-ах!.. Кыраҕыйа-чаҕыйыкы-ыа! Тоҕо эрэ бу Куһаҕан буомнарым Бобута тутар буоллахтара үһү. Өксөкүлээх Өлөксөй
Булгу тут көр булгу. Наһаар хамсатын чубуугун булгу тутан, тостубутун сиргэ бырахта. Суорун Омоллоон
Бу өйдөөн көрбүтүм, булгу туппут саабар ботуруонум суоҕа, батарантааһым эмиэ. Далан. Булдун туппат кэпс. — тэбиитэ мөлтөх буолан, булдун ыраахтан кыайан таппат (сааны этиллэр). ☉ Не добивать до цели (о ружье)
Карабин ис эрэдэһинэ өр тутуннахха кэһиллэр, оччоҕо кини буулдьатын күүһэ мөлтүүр, булдун туппат буолан хаалар. Я. Семёнов. Бүк тут — тугу эмэ ортотунан иэҕэн бүктээ, хоһуланар гына тут. ☉ Согнуть, сложить что-л. вдвое
Ньаака быһаҕын бүк тутар. Харысхал. Бүлгү тут — 1) ким, туох эмэ сүһүөҕүн таһаар, бүлгүрүт (хол., күүскэ эрийэ тутан). ☉ Вывихнуть сустав у кого-л. (напр., сильно поворачивая). Илиибин бүлгү тута сыста; 2) бүк тут (сааны аһарга). ☉ Разломить (ствол ружья)
Мин ыскамыайкаҕа ыстанан тахсан сааны ыллым уонна аҕабын үтүктэн, бүлгү туттум. Н. Якутскай. Ибили (илдьи) тут — илиигинэн ньыҕаччы тут (хол., отону). ☉ Смять, раздавить, растереть что-л. рукой, руками (напр., ягоду). Биир буспут помудуору ибили тутан кэбистим. Сугун аһара бустаҕына илдьи туппакка итигэстиир уустук буолааччы. Искэр тут — санааҕын аһаҕастык эппэккэ бэйэҕэр тута сырыт. ☉ Держать в себе, не высказывать открыто (свои мысли, своё мнение)
Мин төһө да хомнооторбун испэр тутар идэлээхпин. С. Курилов (тылб.)
Кулун тутар (ый) көр кулун. Кулун тутар саҥатыгар кэлэр. Кум-хам тут көр кум-хам. Кураанах хааны [бөппүрүөскэ хаатын] таһааран Кум-хам тутта. Үөһэ тыынна. Күннүк Уурастыырап
Эдьиийэ биэрбит биэс мөһөөҕүн, түргэн үлүгэрдик сулбу тардан ылан, илиитигэр кум-хам тутта. ОоТС
Кыайа тут көр кыай. Күүстэринэн [буоллаҕына] Бэрт Хара чахчы кыайа тутар эбит. «Чолбон». Мүччү тут — тугу эмэ дубук тутан илиигиттэн төлө ыһыгын. ☉ Не суметь удержать что-л., выпустить из рук
Тахсан иһэн Лаана үтүлүгүн мүччү тутта. Н. Лугинов. Ньылбы тут — тугу эмэ илиигинэн ньылбырытан хастаа. ☉ Сдирать, срывать что-л. с кого-чего-л. руками (напр., шкуру с животного)
Киэһээ аһылыктарыгар мааҕын сирбит куобахтарын ньылбы тутан буһардылар. Н. Босиков. Өс тут — кимиэхэ эмэ умнубат өстөн, өһүрбүккүн ыһыктыма. ☉ Держать на кого-л. зло, обиду
Катюша кимиэхэ да өр өс тутан сылдьыбатаҕа. А. Сыромятникова
Саа тут — 1) көр саа. Саа тутан кыргыһа сылдьан өлбүт буоллар, санааҕа астык буолуо эбит. П. Ойуунускай; 2) кэпс. сааланар буол. ☉ Охотиться с ружьём. Оҕом саа тутар кэмэ чугаһаата. Төлө тут — илиигиттэн тугу эмэ алҕаска эбэтэр кыайан туппакка ыһыгын. ☉ Выпускать из руки (рук) что-л. нечаянно. Кинигэҕин төлө тутан сиргэ түһэр. Тутан ыл (илт) — киһи туох эмэ баайын, малын күүскүнэн ыл, былдьаа. ☉ Забирать, отнимать у кого-л. что-л. [Суон Дьөгүөр:] Ити остуорас хара баранаак сопхуоска олорон оҕуспун тутан илдьэ барбыта эбээт. Күндэ
[Хандыы:] Миигин көрдөтөр диэҥҥин, ас астааччылартан биир ыаҕас иһи быһа тутан ылбыт үһүгүн дии. А. Фёдоров. Уҥуох тут кэпс. — киһи тостубут уҥуохтарын имэрийэн-томоруйан, оннун буллар, силбэһиннэр. ☉ Править кости
Сахаларга тостубут уҥуоҕу тутар маастардар үгүстэр. Н. Босиков
Саҕаһа курдук тырыыҥка тыыраннар, хам тутан олороннор, сахалыы атаҕын уҥуоҕун тутан чартаан, биинтэнэн ыбылы кэлгийэн кэбиспиттэрэ. В. Яковлев
Икки бухатыыр хоолдьуга сүөһүлэрин уонна уҥуох тутар дьоннорун илдьэ кэлбиттэр. Багдарыын Сүлбэ. Эксээмэн (со- чуот) тут — ким эмэ билиитигэр сыанабылла биэр. ☉ Принимать экзамен, зачёт. Үөрэххэ киирээччилэртэн эксээмэннэ тут.
др.-тюрк. тут, тюрк. тутмак
II
туохт.
1. Тугу эмэ ыпсаран, холбоон ситэрэн-хоторон оҥорон таһаар. ☉ Возводить какое-л. сооружение, строить
Быһыты үрэх тоҕойун күлүгэр, сүүрүк мөлтөөн кэлэр сиригэр, тутарга быһаарбыттар. Амма Аччыгыйа
Байбал диэн оҕонньор Баһылайы оһоҕу хайдах тутарга үөрэтэр, үлэ мындырыгар уһуйар быһыылааҕа. В. Титов
[Марина:] Саҥа дьиэ тутар сирдэрэ быһыылаах, сүрдээх үгүс бэрэбинэ таһыллыбыт этэ. «ХС»
△ Элбэх тутуулардаах олорор сири төрүттээ. ☉ Обосновать населённый пункт
Кинилэр санаатылар бу тутар Саҥа куораттарын сарсыҥҥытын. С. Данилов
Эн хостуур көмүһүҥ Төрөөбүт дойдугар Тайҕаны солуоҕа, Куораты тутуоҕа. П. Тулааһынап. Билигин сүүс сүүрбэ чилиэннээх Үс сиргэ бөһүөлэк туттубут, Эрилик Эристиин
2. көсп., үрд. Туох эмэ үтүө кэскиллээҕи оҥор. ☉ Создавать, созидать что-л. (напр., новую жизнь)
Саҥа олоххо, үлэһит былааһыгар Дьолу-соргуну тутуохпут, Дьоллоох олоҕу олоруохпут. П. Ойуунускай
Эйэлээх быһыынан, истиҥник санаһан Үөрүүлээх олоҕу туппуттар. Күннүк Уурастыырап
Дьолу туппуппут ол иһин, Ньургун буолбуппут ол иһин. Эллэй
ср. тув. тудар ‘строить; построить’