сыһ. Түллэҥнээн, үллэҥнээн көстөр курдук. ☉ Вздымаясь (о волнах)
Үс үөстээх, үллэр дэбилгэн уулаах Өлүөнэ өрүс уҥуоргута биллибэт кэтит киэбэ-киэлитэ үллэҥнэччи бысхалдьыйбыт, дэбилийэ эҥсиллибит. П. Ойуунускай

көр дэбилгэн
Дохсун сүүрүктээх өрүс, дэбилгэннээх долгуннарыгар төһө күндү баайы уһааран кыраман ыраахха кыйдыырыҥ буолуой? А. Федоров. Максим Саха сирин саамай соҕуруу уһугар, дэбилгэннээх Лена эбэ баранар баһыгар, үөскээбитэ. «ХС»
Биһиги бириэмэбитигэр, эдэр сааспытыгар, киһи барыта билэринэн, оччотооҕу литературнай олох мөккүөрдээх, дэбилгэннээх соҕус этэ. «Кыым»

I
1. аат. Санаа көтөҕүллүүтэ, иэйиитэ, умсулҕана. ☉ Душевный подъём, вдохновение, возбуждение чувств
Кынтаяров өрө күүрүүлээх кэпсээнэ саастарын үгэнигэр сылдьар дьоҥҥо аакка-суолга дьулуһуу уйулҕанын уһугуннарбыта. Далан
Дууһа дириҥ уйулҕанын этэр айымньылар тапталтан үөскүүллэр. «Кыым»
2. даҕ. суолт. Киһи санаатын көтөҕөр, долгутуулаах. ☉ Поднимающий настроение, волнующий, трепетный
Уо, эмиэ иһиттим хабарҕа ырыатын — Улуукан Улуг-Хаи уйулҕан саҥатын. С. Тарасов
Бу кэммит [күһүн] хаһан даҕаны Ордук уйулҕан ырыалаах. Баал Хабырыыс
Иһиттим сайыны ахтыбыт Кэҕэ кыыл уйулҕан кэпсээнин. Х. Горохов
II
фольк., уйуллаах 2 диэн курдук
[Айыыһыт] Уйулҕан кутуруктаах Улаан убаһа тириитин Тыстары-баттахтары Тыыра тардан ылбыт курдук Дэбилгэн маҥан былыкка Тэбиммитинэн [таҕыста]. П. Ойуунускай
Уон күннүк сиртэн Субуруйан охсуллар, Холоруктаах Уйулҕан көмүс кутуруктаах. Күннүк Уурастыырап

туохт.
1. Эриллэ-эриллэ, ытылла-ытылла сүүрүгүр (түргэн сүүрүктээх өрүс, үрэх туһунан). ☉ Течь, описывая круги, образовывать водовороты
Үс үөстээх, үллэр дэбилгэн уулаах Өлүөнэ өрүс, уҥуоргута биллибэт кэтит киэбэ-киэлитэ холорук ытыйбытын курдук төттөрү-таары чөмөрүйэ бурулуйбут. П. Ойуунускай
Муустаах муора хотун Тоҕус түүннээх күн тухары Бурулуйда, будулуйда, булкулунна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уубут нэһииччэ сиирэ-халты харбаан, субу атахпыт тумсугар кэлэн бурулуйа сыппыта. Н. Заболоцкай
2. Үлэлээн-хамсаан эбэтэр олус итииттэн дэлби бус, итииргээ. ☉ Обильно потеть (от духоты, жары), лосниться от пота
Арыт туран түһээммин, Кустуу сылдьар буоларым, Отуу чэйин биһирээммин, Бурулуйа буһарым. Күннүк Уурастыырап
Флорида электроплиткаҕа эт соркуойдаан бэркэ диэн бурулуйа турар. БИ СТ
3. көсп. Кыыһырбыт, түрдэстибит көрүҥнэн; харааһын, уорастый, сабыһын. ☉ Потемнеть лицом, помрачнеть, нахмуриться, насупиться
[Пал Палыч] төрүт да хара киһи хаана хайдах эрэ бурулуйан ылла. Н. Заболоцкай
Тоҕуоруйбут норуот Долгуйарга дылы гынна, Болуоссат үрдэ Бурулуйарга дылы буолла. С. Васильев. Кыра аайыттан кыҥкыйдыы, кыыһыран бурулуйа сылдьар аргыс мэһэйи эрэ оҥорооччу. Я. Семенов

аат.
1. Тыынар тыыннаах эҕирийэн тыынан туһанар, киһи этигэр сылааһынан, тымныытынан эрэ уонна тыал буолан биллэр аан дойду үһүс (сири, ууну сэргэ) ураты эйгэтэ. ☉ Дыхательная среда человека, живых организмов, воздух. Тымныы салгын. Ыраас салгын. Хос салгына суох
□ Бүлүү долгунугар бигэнэн, киэһээҥҥи чуор салгыҥҥа Оһуокай тойуга модуннук дуораһыйар. С. Данилов
Көй салгыҥҥа күөрэгэй көччүйэр. И. Данилов
[Александр Сергеев], киэһээҥҥи сөрүүн салгыны эҕирийэн ыла-ыла, муннун анныгар тугу эрэ киҥинэйэн ыллыыр. М. Доҕордуурап
Киһи аһылыга уонна уута суох хас да күнү тулуйуон сөп, оттон салгына суох аҕыйах да мүнүүтэни тулуйбат. МЛФ АҮө
2. кэпс. Салгын оргууй хамсаан тыал буолан биллиитэ; кыра тыал. ☉ Лёгкое движение воздуха, веяние; слабый ветерок
Сайыҥҥы сыралҕан куйаас мөлтөөн, Өлүөнэ өрүс үллэр дэбилгэн киэҥ мэнээлийэ көхсүттэн сөп-сөрүүн, сып-сымнаҕас салгын сабыта оҕуста. П. Ойуунускай
Ибил-дьибил биллэр итии салгын үрдэ. Күннүк Уурастыырап
△ Туох эмэ хамсыырыгар эбэтэр охсуутугар салгын хамсааһына, долгуйуута. ☉ Колебание воздуха при движении или столкновении кого-чего-л., воздушная волна. Массыына ааспыт салгыныгар саба оҕустардым
□ Эстии салгыныттан Бычков муостаны мүччү үктээн ууга түстэ. Т. Сметанин
3. көсп. Туохтан эмэ төрүттээх бүттүүн өй-санаа. ☉ Умонастроения общества, обусловленные чем-л., веяния
Алаас чараҥар бүгүн эрдэ Арыылаах кымыс сытыныы Сүрэхпэр биирдэ сайан киирдэ Сүүрбэһис үйэм салгына. С. Данилов
Биһиги дойдубут дьол мичээринэн мичээрдиир, сэбиэскэй норуот кыайыы салгынынан тыынар. Т. Сметанин
♦ Салгынна киллэр — туохха эмэ уларыйыыта киллэр, саҥа суолу тобул. ☉ Вносить новизну в какое-л. дело
Итинник балаһыанньаттан тахсарга бастакы салгыны биир идэлээх сойуус мунньаҕа киллэрбитэ. «Кыым». Салгыҥҥа көт — дэлби тэптэриллэн үлтүрүй. ☉ Взлетать на воздух, взрываться
Мин билэрбинэн уон аҕыс тимир суол эшалонун салгыҥҥа көтүппүппүт. ССХУо. Салгыҥҥа ыйан калька. — кыайан быһаарыллыма, олоххо кииримэ. ☉ Повиснуть в воздухе
Хомойуох иһин, салгыҥҥа ыйаммыт бачыым ити биир эрэ буолбатах. Г. Нынныров. Тыынар салгын — киһи олоҕун тыына, сүрүн кыһалҕа оҥосторо. ☉ Дело, представляющее для кого-л. насущный интерес
Суруйар киһи тыынар салгына диэн бэчээт буолар, тахсыар сөптөөх эрээри бэчээттэммэтэҕинэ кини айымньыта тууйуллан, иҥнэн-уостан хаалыан сөп. С. Руфов
◊ Салгын аала — көтөр аал, сөмөлүөт. ☉ Летательный аппарат с крыльями, самолёт, лайнер. Салгын ачыкыта — киһи хараҕа сааскы күн уотуттан, сырдыктан салгыннаан ыалдьыбатын диэн кэтэр хараҥа ачыкы. ☉ Светозащитные очки
Мин салгын ачыкылаахпын устубуппар, хараҕым саатан, симириктии түспүтүм. Н. Апросимов. Салгын дьаамата — сөмөлүөт көтөн иһэн аанньа уйдарбакка эмискэ аллара түһэн ылар туспа температуралаах салгыннаах сирэ. ☉ Воздушная яма
Сөмөлүөт салгын дьааматыгар түһэн ылла. Салгын кут көр кут II. Айыы ойууна кыыран үөһэ Дьылҕа тойоҥҥо Кутаахаан уонна Бычык Хантаха салгын куттарын үҥсүһүннэрэ таһаарбыт. Саха сэһ. I. Салгын түрүбүөгэтэ — өстөөх салгынынан саба түһүүтүн биллэрии. ☉ Воздушная тревога. Өстөөх сөмөлүөттэрэ чугаһаабыттарыгар салгын түрүбүөгэтэ буолла. Салгын уоспата эмт. — киһини тоҥорор-тиритиннэрэр, ымынахтаах, үксүн оҕо ыалдьар күүстээх ыарыыта. ☉ Ветряная оспа, ветрянка. Инкубационнай кэмин тиһэх 1–2 күнүттэн ымынах бүтэһик тахсыытыттан 5 күн ааһыар дылы салгын уоспата сыстыганнаах. ГЛ ЭИ. Салгыҥҥа сырыт — салгын сиэн туһанар курдук таһырдьа сырыт. ☉ Гулять на улице, быть на воздухе
Оҕонньор мэлдьи салгыҥҥа сылдьар. С. Ефремов. Салгынтан устуу — сири, аллара баары көтөр аппараатынан сылдьан түһэрэн ылыы. ☉ Аэросъёмка. Салгынтан устуу ньыматын хаартаны оҥорууга киэҥник тутталлар. Салгыныттан оҕут (салгынын да уйума) — ким-туох эмэ күүһүн олох уйума, тулуйума. ☉ Не устоять против кого-чего-л. по силе. Ити эн тулуспат тустуугуҥ, салгыныттан охтуоҕуҥ. Салгынынан сылдьыһыы — салгынынан, сөмөлүөтүнэн сылдьыһыы. ☉ Воздушное сообщение. Хоту оройуоннарга салгынынан сылдьыһыы эрэ баар
ср. кум. салкъын, уйг. салкин ‘прохлада’, бур. һалхин ‘ветер’