дьулуй 3 диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Улуу дьаалы [сөмөлүөт] Умса дьулуһуйан Тиэрдэр сиригэр Тигинээн түспүтүгэр …… Туох дойдуга тохтоото диэн Толкуйдаан көрбүтүм. Саха фольк. Улуу дэбилгэннээх өрүс курдук олох, сүнньүн булан, бары харгылары, быһыттары тоҕо көтөн, үлтү үтүрүйэн иннин диэки көҥүллүк уста, дохсуннук дьулуһуйа турар. А. Бэрияк. Киренскэй куораты ааһааккын кытта, Лена …… таас хайалар хапчааннарын икки ардыларынан дьулуһуйа устар. Б. Лунин (тылб.)

1. даҕ. Тымныы соҕус, салгыннаах. ☉ Прохладный, свежий
   Ол хайалар миигин саататардыы Сөрүүн тыалларын ыыталлар. С. Данилов
   Бүгүн сөрүүн күн буолан ынахтарым үчүгэйдик иэттилэр. А. Бэрияк
   Өлүөнэ эбэ-хотун дэбилгэннээх үөһүттэн сөрүүн салгын илгийэр. «Кыым»
2. аат суолт. Туох эмэ (хол., салгын, уу о. д. а.) орто температурата (олус итиитэ да тымныыта да суох). ☉ Прохлада, свежесть
   Уокка уурдахха суорҕаннанар, сөрүүҥҥэ уурдахха бүрүөлэнэр (тааб.: үүт). Киэһээҥҥи сөрүүн түспүт. Н. Павлов
   Киэһэ маннык сөрүүн түһүөҕэ, Кини мунньаҕы тэрийиэҕэ. С. Васильев
   ср. кирг. сэрүүн ‘умеренной температуры, прохладный, освежающий’, тув. сэриин ‘прохладный’, хак. сөрөн ‘прохлада, прохладный’, алт. сөрүүн ‘прохлада’, калм. серүн ‘прохладный’

туохт.
1. Киһи хараҕар олус түргэнник элэҥнээн, дьиримнээн көһүн. ☉ Мелькать, мельтешить перед глазами
Дьэс эмэгэтэ Дьэргэлдьийэ эргийдэ. П. Ойуунускай
Дьэргэлдьийэн көстөр дьэрэкээн ойуулаах киэҥ толоон ортотунааҕы ыстаансыйа чугаһаан кэллэ. Эрилик Эристиин
Дэбилгэннээх Лена уста, Дьэргэлдьийэ хамсыы сытта. И. Федосеев
Хаар түһэн дьэргэлдьийдэ. П. Аввакумов
2. Биир сиргэ чопчу тохтообокко сытыытык тула көрүөлээ, сүүрэлээ (харах туһунан). ☉ Быстро менять направление взгляда, бегать (о глазах)
Аттар сайыһар быһыынан …… мөхсө-тахса, харахтара дьэргэлдьийэ, кулгаахтара тэрэҥнэһэ турдулар. Амма Аччыгыйа
Бүөтүр диэн оройкомуол бүрүөтүн чилиэнэ, дьэргэлдьийбит сытыы харахтаах уол миигин кытта эмтэнэ сытара. И. Гоголев
«Үлэлиибит, үлэлиибит!»- диэт лиэкэр Сеня оҕолуу чоҕулуччу көрбүт хараҕа, мэниктээри гыммыттыы дьэргэлдьийэ түстэ. А. Сыромятникова
3. Кэлэн-баран элэстэнэн сытыы, чобуо, барыга-бары сэргэх буол. ☉ Быть деятельным, активным во всем, бойким, полным жизненной энергии
Бандьыыттарга саа тутан дьэргэлдьийэ сылдьаҥҥын бу оҕонньор соҕотох аттааҕын ытатан-соҥотон былдьаан ылбыт сурахтааҕыҥ. Софр. Данилов
Турбут-олорбут оҕо дьон одьунаастара сүүрэн-көтөн хоролдьуһан, этэн-тыынан дьэргэлдьийэн ахан эрэллэр. И. Гоголев
Матаҥныырап үөрэн-көтөн дьэргэлдьийэн кэлэн, илии тутуһан ибигирэттэ. В. Протодьяконов

I
даҕ.
1. Сиэрэ суох олус ыраах; наһаа ыраах уонна чиэски (үксүгэр ыраах, үрдүк, сир, дойду о. д. а. тыллары күүһүрдэн этэргэ тутлар). ☉ Дальний, далекий; чрезвычайно далекий (часто употр. как усилит
слово при определении расстояния до когочего-л., удаленности кого-чего-л.). Кыраман дойду. Кыраман сир. Кыраман ыраах дойду.  Мин тус хоту, Чыҥха хоту, Кыраман хоту Өһөстүк айаннаан испитим. И. Гоголев
Дохсун сүүрүктээх өрүс дэбилгэннээх долгуннарыгар төһө күндү баайы уһааран кыраман ыраахха кыйдыырыҥ буолуой? А. Федоров. Суланьа уһун суһуоҕун түөһүгэр түһэрэн, хайа кыраман оһуутугар баар буолбута. Н. Абыйчанин
Көрөбүн мин бүгүн былыты Кыраман үрдүктэн бэйэтин, Кылбаара тэлгэммитэ кэрэтин. М. Тимофеев
2. Олус өрдөөҕү, урукку, былыргы, быдан былыргы. ☉ Очень давний, давнишний
Итэҕэйиҥ, романтиктар, Мин хотугу кыраайбар Кыраман былыргыттан Көмүс муостаах таба баар. И. Гоголев
Бүгүн, кыраман дьыллар ааспыттарын да иһин, биһиги эһиги сэриигэ өлбүттэр сырдык мөссүөҥҥүтүн көрөр курдукпут. ЕП МИ
II
кыраман санаа (санаалаах) — хара, ыар (санаа). ☉ Злобный, мрачный, тяжелый (о мысли, намерении)
Кырыыстаах тыллаах, Кыраман санаалаах Кытай Бахсылааны уус Сириэдийбит-сиппит Сирэ-дойдута диэн бу эбит. П. Ойуунускай; кырамаҥҥа тур (этилин) — сорго, кырыыска, дьабыҥҥа (тур, этилин). ☉ На горе, на беду кому-л., к несчастью (сказать, сделать что-л.)
Түспүт төннүбэтэх, Барбыт эргийбэтэх, Кырыыска этиллибит, Кырамаҥҥа турбут булгунньах. П. Ойуунускай
Кырыыска турбут, Кырамаҥҥа этиллибит Кыыс Туйгун бухатыыр обургу …… Кэп туойуллан Түһэн иһэн ыллаабыт. Күннүк Уурастыырап