дэдэй диэнтэн хамс
көстүү. Кылгас атахтарынан түргэнтүргэнник хааман дэдэһийэн тиийэн дьонтон туора, инники диэки миэстэҕэ олордо. Н. Лугинов

дэдэй диэнтэн атын
туһ. Нээдэл курдук түүлээх моорук буолбут атын бостуук уол эмиэ ынахтарыгар айаннатан дэдэтэн эрэрэ. «ХС»

дэдэй диэнтэн холб. туһ. Онтукаларбыт [аттар] эрэйдээхтэр соҕурууҥҥу сылгыларга холоотоххо, уҥуохтара намыһаҕа, дэдэһэн истэрэ улахана, түүлэрэ-өҥнөрө көбө, көрөргө астыга суохтара сүрдээх. Тумарча

дэдэй диэнтэн бэй
туһ. Истиэнэ хаһыата тахсыбыт. Ол ону аахтыбыт биһиги «Чой» кулаак хаһыакка баттаммыт, Оо, күтүр, дэдэллэн, дьэ киһи! Күннүк Уурастыырап
Макар Барахов сис туттан дэдэллэн иһэрин ыраахтан көрөөт билэн, утары хааман тиийбитэ. Н. Лугинов

көр атыгыраа
Киһитэ сүр эйэҕэстик мичээрдээн, ыраас тииһэ ытыгыраан, киэҥ хараҕа эрилийэн олорор эбит. Амма Аччыгыйа
Оҕолор атахтарын тарбахтара бытыгыраабытынан, систэрэ дэдэйбитинэн, ойоҕосторо ытыгыраабытынан, тимир оһох тула түмсэллэрэ. С. Тумат
Тиит силистэрэ тобулуттан тахсан, кырыһа суйдаммыт буор үрдүгэр ытыгыраабыттар. «Чолбон»

дэдэй диэнтэн хамс
көстүү. Онуоха оҕонньор олус дьулайанкуттанан, эппэт кэлэҕэй буолан, уҥуоҕа босхо баран, дьиэтин диэки дэдэрийэ турбут. П. Ойуунускай
Дэдээһэп хаҥас диэки сүүрэн дэдэрийэр. Эрилик Эристиин
Аҥаар харахтаах абааһы уола Хааннаах өһүн ханнарыгар кистэнэ, Ханна эрэ дэдэрийдэ, күрэннэ. И. Федосеев

ымай диэнтэн биир тэҥ
көстүү. Кини үчүгэй киһи буола сатаабыттыы, туох буолбутун билбэккэ эрэ солуута суох ымаҥнаабыта. И. Никифоров
Бандьыыттар тойотторун саамай сырҕаннара — Куонаан маска тиэрэ түһэн, күлэн ымаҥныы олордо. А. Сыромятникова
Момбланов дэдэйбит истээх, тараҕай төбөлөөх, өрүү ымаҥныы сылдьар албын сирэйдээх-харахтаах аҕамсыйбыт киһи. П. Филиппов

1. аат.
2. Дэлэй аһылыктаах күүлэй, малааһын. ☉ Гулянье, праздник с обильным угощением, пир
   Чулуу улайын уолбат ойбоно, Дьоллоох улайын маанылаах манчыыга. П. Ойуунускай
   Дьоно ол бэйэлээх улайтан ордорон оҕону көрө сылдьыахтара дуо?! Р. Кулаковскай
3. эргэр. Бултаныллыбыт дэлэй ас-үөл, уйгу. ☉ Богатая добыча на охоте
   Уол оҕо улайа. ДСЯЯ
4. түөлбэ., харыс т. Сиэмэх кыыл эбэтэр көтөр булда, аһылыга. ☉ Пища, добытая хищным зверем или птицей, добыча
   Суор-тураах улайа кынан. ПЭК СЯЯ
   Суор-тураах айаҕар суунар улайа буолаарыгын оҥостубут бэйэҕиний?! П. Ойуунускай
   [Эһэ арҕахтан тахсыбыт кэмигэр] ыырыгар түбэспит хамсыыр харамай, баҕар, ынах, сылгы да буоллун, кини улайа буолаллар. ПАК ЭТ
5. даҕ. суолт., фольк. Саамай чулуу, бастыҥ, тутаах. ☉ Благодатный, наилучший, главный
   Орто туруу дойду Улай ньууругар Уллуҥаххынан дугуммакка — Алта атахтаах Араҥас үрдүттэн Айах атан кэпсэттиҥ! П. Ядрихинскай
   Олоҕура тиийэн кэлэр Орто туруу дойду киэнин Ойбонноох оройугар, Улай киэлитигэр Одун Биис оҕонньортон Укааһынан оҥоһуунан олохсуйбут. Күннүк Уурастыырап
   Бу дойду улай киинигэр, Улуу ньууругар Доргуйа баай тойон, Ньиргийэ баай хотун диэн Оҕонньордоох эмээхсин Унаар буруону субуйан, Олорбуттар эбит. С. Васильев
   [Түүн] Улуу халлаан Улай дьулайыгар Ууллан баран сойбут сулустары Умсары уурда. Н. Босиков
   ◊ Улай саас — оҕо киһи эт-сиин өттүнэн сайдыбыт, ол эрээри өйө-санаата ситэ илик кэмэ. ☉ Пора раннего физического развития (о молодом человеке, ещё не созревшем духовно)
   Уолҕамдьы, улай саас уурайда дэтэн, Ураты соргуну, кэскили билэн, Киирбитим хомуньуус баартыйатыгар, Кини кэккэтин ньыгыл халҕаһатыгар. П. Тобуруокап
   Мин улай сааспыттан иһим дэдэйиэҕинэн иһэн кэлбит үүтүм өлбөт мэҥэ ити бэйэтэ эбитин өрүкүйэ иһиттим. Н. Рыкунов
   Улай хаан — кыа хаан диэн курдук (көр кыа). Төһө эмэ сыра, эрэй бөҕөнөн улай кыһыл хааны да тоҕон, кэйээр биир илиигэ киирдэ. Н. Лугинов
   Улай хаанынан устар Охсуһуу улахана Хас да күн устата Хабырынна бу манна! И. Эртюков
   ср. халх., орд. улээ ‘добыча’