гл
эстэр; дэлбэрийэр; дэлби тэбэр, дэлби ыстанар

туохт. Кыһыллыҥы буолан, кытаран көһүн. ☉ Иметь красноватый оттенок
Үллүбүт хабах курдук кытаҕарыйбыт сирэйдээх, ырбаахыта суох үскэл киһи …… аҕылыы олорор. А. Федоров. Хата бэйэҥ ороспуой буолуоҥ?! Туох ааттааҕы дэлбэрийэҥҥин, күн-түүн улам-улам кытаҕарыйан иһэриҥ биллибэт. Айталын

I
даҕ. Эрэйдээх-кыһалҕалаах; дьоло суох. ☉ Причиняющий страдания, мучения; несчастный
Таҥараттан, саартан, талбаттан көҥүл сордоох дьоҥҥо кэлбэт, Көҥүл дьоллоох сырдык соргутун Бэйэбит эрэ булуохпут. П. Ойуунускай
Сордоох кураан дьыллар кэлэн умса миинэн эрэллэр. М. Доҕордуурап. Ынчыктаах айаным Ыган кэллэ, Сордоох айаным Суоһаан кэллэ. Саха фольк.
II
аат эб., муҥнаах II диэн курдук
«Бэйи, дэлбэрийэн эр! Мин эн үтүө быһыыгын бар дьоҥҥо кэпсиирим буолуо. Сордоох оҕолор!» — диэн хаалла Сэмэнчик, кыыс кэнниттэн. Н. Неустроев
[Уйбаан:] Сордоох, саатар арыычча үөрэхтээх буоллаҕым дуу! Амма Аччыгыйа
Хамначчыт сордоох сүгэтинэн мас кэрдэн тоһурҕатан барар. Н. Якутскай

туохт., үөхс.
1. Тугу эмэ (хол., элбэх аһы) аҕыйахтык уобалаан сиэн, ыйыстан кэбис. ☉ Сожрать, слопать что-л. разом, целиком
[Мороду] үс-түөрт киилэ халбаһыытын мэҥиэстибит, дьааһык аҥаара арыыларын дэлбэрийбит. И. Гоголев
Туһахха иҥнэн Тоҥон өлбүт Бэлэм куобаҕы Мэҥиэстэн б а р а н , Маҥалайа туолумуна Хара суор Хаппыт мэҥиэ сытарын Харахтыы оҕуста. Р. Баҕатаайыскай
2. көсп. Тугу эмэ бэйэҕэр иҥэрин, апчарый. ☉ Прибрать к рукам, присвоить себе что-л. чужое
Мин оттуур сирбин Көспөй күтүр мэҥиэһиннэ. Эллэй
Ол кинээс тойон биэриэх буолбут сүөһүтүн тиксэрбэтэҕинэ мэҥиэһиннин бэйэтэ. Тумарча
Судаарыстыба үс тыһыынча алта сүүс солкуобайын мэҥиэһиннэхтэрэ ити. «Кыым»
3. көсп. Кими, тугу эмэ суох оҥор, өлөр-өһөр. ☉ Уничтожить, истребить, стереть с лица земли кого-л. [Варвара:] Эн мин оҕолорбун сиэн, мэҥиэстэн баран олорор буолбаккын дуо! С
Ефремов. Кини оҕолору аны тыытыа суоҕа гынан б а р а н , ол оннугар атыттары мэҥиэстиэ буоллаҕа дии. «ХС». Сэрии төһөлөөх киһини мэҥиэһиннэ. Ч. А й т м а т о в (тылб.)

1. сыһ.
2. Алын өттүн үөһэ эргитэн. ☉ Нижней стороной вверх
   Саша инчэҕэй кырсы тиэрэ уурталыыр. Н. Заболоцкай
3. Ис өттүн тас гына. ☉ Навыворот, наизнанку, вывернув внутренней стороной наружу
   [Учуутал] суорҕанын тиэрэ быраҕа, түҥ-таҥ таҥнан булумахтана олордо. Амма Аччыгыйа
   Түүлээх майах тэллэҕи Тиэрэ ууран кэбиспиттэр. С. Зверев
4. Көхсүгүнэн иттэнэ (сыт, оҕут). ☉ На спину, навзничь
   Байбал кыыһыран чэйин испэккэ, баран оронугар тиэрэ сытынан кэбистэ. Күндэ
   Таня ороҥҥо тиэрэ түһэн кинигэ ааҕа сытар. Н. Габышев
5. кэпс. Олох атыннык, күүтүллүбэтэх өттүттэн, сыыһа. ☉ Неправильно, наоборот, иначе, не так. Тиэрэ оҥор
   □ Мунан тиэрэ баран хаалыахтара суоҕа дуо? Күндэ
6. даҕ. суолт.
7. Ыраах сытар, олох чиэски (хол., сир). ☉ Очень далёкий, отдалённый от чего-л.
   Муҥ саатар, айан суолуттан эмиэ тиэрэ сир. С. Федотов
8. Төттөрү өттүнэн өйдүүр, толоос, сүөргү. ☉ Противный, отвратительный (напр., характер)
   Тиэрэ сигилилээх Түөкүн бииһин сэриитэ Түөкүннүү түрбүөтээн түспүтэ. Саха фольк. [Маратик] тиэрэ да сигилилээх буоллаҕа. А. Сыромятникова
   Хайа акаары эрдэҕэс куртуйаҕы ытар үһүнүй, эмиэ дьэ булчут дуома, тиэрэ киһи эбиккин! «ХС»
9. нор. ай. Аллараа өттө үөһэ эргитиллибит. ☉ Перевёрнутый снизу вверх
   Тиэрэ халлаан дьиэлээх баар үһү (тааб.: килэйээҥки). Бу дойду дьэбиннээх, тиэрэ кэлтэгэй ыйа-күнэ барыта түҥнэри тартылар. Ньургун Боотур. Эмээхсин тиэрэ дэпсэни тэлгээн баран, оҕонньору онно олордор. Саха фольк.
10. аат суолт. Ханнык эмэ түгэҥҥэ сыһыана, тоҕооһо суох туох эмэ атын, туспа. ☉ То, что не имеет отношения к данному случаю, событию
    Сүгүн буол, туой тиэрэни баран. Амма Аччыгыйа
    [Баһылай] отой да тиэрэни саҥарбыта. С. Маисов
    ♦ Тиэрэ бай — сыта бай диэн курдук (көр бай I)
    Сорох кээмэйэ суох тиэрэ байбыт. Н. Лугинов
    Көр эрэ, түөрт хостоох дьиэни атыыласпыттар дии кинилэр, тиэрэ байаннар. И. Попова
    Додор кулуба оҕустуу айаатаан, сылгылыы кистээн тиэрэ байбыта биллэр. «ХС». Тиэрэ биэр (көт) кэпс. — сүөһүнү идэһэ оҥостон, сиэри өлөр. ☉ Забивать скот (букв. опрокинуть)
    Биир эриэн оҕуһу тиэрэ биэрбиттэрэ тэлгэһэҕэ кытара сытар. И. Никифоров
    Кулуба хас да сыл курулаппыт оҕуһун, үс сылгыны тиэрэ көттүлэр. «ХС»
    Быһый Чооруос ол киэһэ борооскутун ылан тиэрэ көтөр. «ХС»
    Тиэрэ көт көр көт I. [Барахсаанап:] Бэйи, дэлбэрийэн эриҥ, эһигини баҕас тиэрэ көтөрүм буолуо! Н. Неустроев. Тиэрэ түс — олох сөбүлэһимэ, буолунума, кыккыраччы аккаастан, ылыныма. ☉ Решительно отказываться от чего-л., совершенно не соглашаться с чем-л. (букв. падать навзничь)
    Сарсыарда туран Дарыбыан кулуба булгуччу аккаастаан, тиэрэ түһэн кэбиспит. Амма Аччыгыйа
    [Үлэттэн күрүүргэ] сорох устудьуоннар куттанан тиэрэ түстүлэр. Болот Боотур
    Киҥэнаара холлубут Сүөдэр Сүөдэрэп биригэдьиириттэн аккаастанан тиэрэ түстэ. Н. Босиков. Тиэрэ ууран биэр кэпс. — барытын аһаҕастык, кырдьыгынан кэпсээ. ☉ Рассказать всё начистоту, выложить всю правду
    Аҕатын аах кистэлэҥнэрин бүтүннүү тиэрэ ууран биэрдэ. Д. Таас. Тиэрэ эргий — санаабытыҥ курдук буолбакка, төттөрү буолан таҕыс, уларый. ☉ Оказаться не таким, как ожидалось
    Үөрэхтээх үйэтэ үүммүтүн, Үлэ дьоно тиллибитин, Олох тиэрэ эргийбитин Эр дьон сэмээр кэпсэтэллэр. Дьуон Дьаҥылы
    Үчүгэйдик өйдөппөтөххө дьыала барыта тиэрэ эргийэн тахсар кутталлааҕа. «Кыым»
    Умса түстэҕинэ сүүһүттэн өйүүр, тиэрэ түстэҕинэ кэтэҕиттэн өйүүр (киһитэ) көр умса. Тыгын киһи-хара оҥостуох, умса түстэҕинэ сүүһүттэн өйүөхтээх, тиэрэ түстэҕинэ кэтэҕиттэн өйүөхтээх баар-суох уолаттарын саҥартаран дьэбидис гына түспүтэ. Далан
    ◊ Тиэрэ атах түөлбэ. — туотаайы. ☉ Серощёкая поганка. Тиэрэ көт спорт. — утарылаһааччыгын көхсүтүнэн көбүөргэ сууллар, охтор (көҥүл тустууга). ☉ соотв. положить на лопатки (в вольной борьбе)
    Биһиги киһибит [Семён Ноев] утарылаһааччытын тиэрэ көтөр, ыраас кыайыыны ситиһэр. «Кыым»
    Дьоппуон тустууга түргэнник икки атахтаан тиэрэ көтөн тустар. НЕ ТАО
    Гейбл сүһүөҕүн сүтэримээри көнөн ылыытыгар уҥа хонноҕун аннынан умсаат, аҕыйахта кэннин диэки хардыылаат, хатыйан тиэрэ көтөбүн. Баар! ПП ОА
    Тиэрэни кэпсээ — тиэрэни эрт диэн курдук. [Көстөкүүн:] Эс, доҕор, эмиэ тиэрэни кэпсээн бардыҥ. Күндэ
    Ытыканов атаһа тиэрэни кэпсээн барбытыттан айаҕын аллаччы атан кэбистэ. В. Ойуурускай. Тиэрэни эрт сөбүлээб. — атыны, туораны кэпсээ, түҥ-таҥ тыллас. ☉ Рассказывать иное, говорить не то
    Хайдах тиэрэни эрдэн бардыҥ. Н. Туобулаахап
    Туой тиэрэни эрдэ сылдьар киһи. В. Титов. Тиэрэ өйдөө — сөпкө буолбакка, атыннык, сыыһа өйдөө. ☉ Понимать не так, как надо, толковать неправильно, ошибочно
    Сороҕор тиэрэ өйдөөн сыыһа туттууга тиийэбит — үбү матайдааһын суолугар турунабыт. ЧКС ОДьКИи. Тиэрэ таһылын — эмискэ көхсүгүнэн иттэннэри оҕун, охтон түс (хол., халтарыйан, халты тэбинэн). ☉ Упасть навзничь (напр., поскользнувшись)
    Кыыс ыаҕастаах үүтэ ыһыллыбытынан тиэрэ таһылла түстэ. М. Доҕордуурап
    [Уончалаах бэдик] килиэ мууска хатыыскалаан ылар, халтарыйан тиэрэ таһыллар. С. Маисов
    Хараххын муҥунан (тиэрэ) көр көр көр I. Сэмэнчик хараҕын сыыһын тиэрэ көрөн таһаарда. Н. Неустроев
    Өр буолбатах, хараҕын тиэрэ көрөн, эппэт кэлэҕэй буолан киирбит. М. Чооруоһап

I
туохт.
1. Туох эмэ аһыллыбыты, арыллыбыты төттөрү оннугар түһэр. ☉ Закрывать (что-л. отворённое или раскрытое, напр., дверь или книгу)
Мааппа эмээхсин, оҕуруотун аанын сабан, сүүрэ былаастаан бэйбэрийэн кэллэ. Далан
Серёжа …… кинигэтин ааҕан бүтэн, тыастаахтык сабан тап гыннарда. Н. Лугинов
Кумааҕыларын суулаан оннугар ууран кэбистэ, хоппону [холбуйаны] сабан хаппахтаан кэбистэ. Күндэ
Харахпын сабабын — Долгуну истэбин, Харахпын аһабын — Доҕорбун көрөбүн. Т. Сметанин
2. Тугу эмэ бүөлээн, туох эмэ сүүрэрин, тахсарын тохтот. ☉ Закрывая, заслоняя чем-л., прекращать свободное течение, свободный выход чего-л., закрывать, перекрывать. Кырааны сап. Быһыты сап
□ Биирдэ кыһыҥҥы түптэлэс тымныыга оһохпун олус эрдэ сабаммын угаардаан, төбөбүн былаатынан бобо тардынан, …… оҕолорбор дьыктаан суруйтара олордум. Амма Аччыгыйа
△ Мэһэй оҥорон, суолунан эбэтэр ханна эмэ көҥүл сылдьары тохтот. ☉ Преграждать свободное движение или свободный доступ кого-л. куда-л. Суолу сап.
□ Отучча пограничнигынан заставам учаастагын барытын сабар баҕалааҕым. Н. Якутскай
3. Туох эмэ прибору, аппарааты үлэлээбэт балаһыанньатыгар төннөрөн тохтот. ☉ Выключать что-л. (напр., какой-л. прибор, аппарат). Араадьыйаны сап
□ Көрүдүөргэ, арыт күүлэҕэ Көрсө түһэбин ол ыалларым Лаампа аһар, сабар эйэҕэс Чаҕыл диэн уолчааннарын. М. Тимофеев
Балбаара тэлэбиисэри сапта. «ХС»
4. Кими-тугу эмэ туохтан эмэ харыстаан эбэтэр атын соруктаах тугунан эмэ бүрүй, үрдүгэр тугу эмэ уур. ☉ Покрывать, накрывать кого-что-л. чем-л. (напр., защищая от чего-л.)
Ииннэр түгэхтэрин, эркиннэрин, үрүттэрин хап-халыҥнык көмөрүнэн, туоһунан хайыҥнаабыттар, саппыттар. Күннүк Уурастыырап
Икки саллаат ыскаатар ылан остуолу сабаллар, бытыылкалаах арыгылары, үрүүмкэлэри туруортууллар. Амма Аччыгыйа
Чөҥөчөк үрдүгэр миинэбин ууран баран отунан-маһынан саптым. Т. Сметанин
△ Буолан, түһэн саба халый, куус (хол., итии, тымныы, чуумпуруу, туох эмэ санаа, билгэ туһунан). ☉ Охватить, объять, обнять кого-что-л. (напр., о тишине, о каком-л. чувстве)
Ибир салгын сөрүүн тыына Ходуһаны аргыый сабар. Отуу диэки хомус тыаһа Отчут уолу ыҥырар. Л. Попов
Күнүскү күүс үлэттэн Сынньана сыппыта, Минньигэс уу кыната Кинини саппыта. Эллэй
5. Туох эмэ сырдыгын хаххалаа, күлүктээ. ☉ Заслонить, закрыть собой или чем-л. свет, источник света (напр., солнце, небо или окно)
Дьөгүөрдээн …… халтаһалара силбэһэ иһэннэр, икки хараҕын саппыттар. Амма Аччыгыйа
Арай улахан хара былыт кэлэн күнү сабан кэбиспитэ. Суорун Омоллоон
Халлааны хараҥа сабар, Хаары буурҕа ытыйар. Күннүк Уурастыырап
△ Тугу эмэ киһи хараҕыттан хаххалаа, көстөрүн бүөлээ. ☉ Покрывая, заслоняя собой, делать что-л. невидимым, скрытым от взора
Түүн аайы туманнар-сииктэр Түһэннэр хонууну-толоону сабаллар. С. Васильев
Олус сарбыйан [ырбаахыта] агдатын эрэ сабар. Т. Сметанин
Сүүспүн сабар Сүүмэх көҕүл бараммыт. Баал Хабырыыс
6. Тугу эмэ үрдүттэн тугунан эмэ көмөн көстүбэт, биллибэт гын, көм. ☉ Ложась на что-л., делать его неразличимым сверху, покрывать, заметать (напр., о снеге). Хаар түһэн сири-буору сапта
□ [Баһылай:] Хайа, оккун үчүгэйдик харбаатыҥ, сыарҕаҥ суолун хаарынан саптыҥ дуо? А. Софронов
Холорук хоболоох хонуктар аастылар, Хочолор сааһынан тыыннылар. Ытык дьон ииннэрин күөх оттор саптылар, Ынчыктаах баастарбыт остулар. Эллэй
Көтөҕө саппыт ыллыгынан, Кытыан угун быыстарынан Хааман иһэр хара улар, Хонолдьуйар, тоҥхолдьуйар. М. Тимофеев
△ Туох эмэ тимирэн көстүбэт буолуор диэри туол, кутулун. ☉ Набираясь во что-л., покрывать собой что-л. (напр., о какой-л. жидкости, о чём-л. сыпучем). Отонум иһитим түгэҕин саба илик
□ Уу тыы түгэҕин сабан барда. Н. Заболоцкай
Балыгы көстүрүүҥкэҕэ, сабар эрэ гына тымныы ууну кутан, бэйэ сөбүлүүрүнэн тууһаан баран буһарыллар. Дьиэ к.
7. Ханнык эмэ тэрилтэ үлэтин тохтот эбэтэр букатын уурат. ☉ Прерывать или прекращать работу какого-л. учреждения, предприятия, закрывать. Маҕаһыыны сап. Кулуубу сап. Тутуу учаастагын сап
□ Биһиги нэһилиэкпит дьоно маҥнайгы таҥара дьиэтин сабарга уураах таһаардылар. А. Бэрияк
△ Тугу эмэ түмсэн эбэтэр бэчээтинэн кыттан дьүүллэһиини тохтот, бүппүтүн биллэр. ☉ Объявлять о прекращении или завершении какого-л. мероприятия. Мунньаҕы сап. Миитини сап
△ Туох эмэ ахсаан докумуона толоруллуутун түмүктээ. ☉ Подытоживать или прекращать ведение какого-л. расчётного документа
Бүгүн биригээдэлэр таабылларын сабар, ыйдааҕы отчуоттарын оҥорор күннэрэ. П. Егоров
«Антип, нэрээттэ сап», — дии-дии батыһа сылдьан кутугунаталлар. А. Данилов
8. Тугу эмэ дьоҥҥо-норуокка иһитиннэримэ, таһаарыма; кистээ. ☉ Сохранять что-л. в тайне, не предавать огласке, утаивать от общества, скрывать. Киһи буруйун сап
□ Ыраахтааҕы былааһа Шевченко айымньыларын норуоттан кистии, саба сатыыра, кини кинигэлэрин бэчээттээһини боборо. Софр. Данилов
[Үчүгээйэп] холкуос үбүн-аһын бэйэтин киэнин курдук туттар. Түөкүттэри, арастырааччыктары сабар. С. Ефремов
9. Туох эмэ ороскуотун, ночоотун бүөлээ, толуй. ☉ Возмещать (убытки), покрывать (расходы, убытки)
Икки ынаҕы тутуннум, онтукам массыына сыанатын аҥаарын эрэ сапта. Далан
Ынах сүөһүгэ ночоотурууну сылгы үөскээһинэ сабыа дуо? «ХС»
10. көсп. Тугу эмэ баһыйан баттаа, тууй, сүтэр. ☉ Брать верх над чем-л., не давать проявиться чему-л. (напр., правде, справедливости)
Төһө да кинилэр дэлбэрийбиттэрин иһин, үтүөнү, кырдьыгы сабыахтара суоҕа. Н. Неустроев
Аһыылаах өйүгэр туох киирбэтэй: Киирэр дьоллоох сырдык санаа, Сырдыгы сабар хараҥа, дьүлэй, Дууһаны тууйар ыар санаа. С. Данилов
Хааннаах кыргыс уурайан, Кыайыы дьоло саптын Өлүү-сүтүү ынырыга Бүрүйэн ааспытын. И. Чаҕылҕан
11. хаарты. Хаарты оонньуутугар: хаартыны улахан харахтааҕынан оҕус. ☉ Бить, крыть, покрывать карту в карточных играх. Мин уон хараҕынан сабабын
△ Хаарты ууран сүүйэн, төһөнү эрэ охсон ыл. ☉ В карточной игре на одну ставку выиграть какую-л. сумму
Хаартыһыт киһи бэйэтэ биир хаартыга мөһөөҕүнэн харчыны сабар, …… дьиэтигэр буоллаҕына оҕолоро кус сыгынньах буолаллар. Эрилик Эристиин
12. Тыһыгын сиэмэлээ, буоһат, бат (хол., оҕуһу, кыылы этэргэ). ☉ Оплодотворять, покрывать самку (о животных)
Атыыр [саһыл] төһө тыһыны сабара хаһаайыстыбаҕа биирдии атыырга хастыы тыһы тиксэринэн быһаарыллар. БЗИ СА
♦ Ааннарын саппат (саппат буолла) көр аан I
Урут Бодойбо көмүстээх бириискэлэригэр үлэлии сылдьыбыт дьон, …… «Холбоһук», «Экономия» лааппыларын ааннарын саппат буолбуттара. Н. Якутскай
[Соловьёвтар] аһыыларын үллэстээри [дьон] күнү быһа ааннарын саппатылар. ССС. Буруотун сап — тугунан эмэ ыалы быс, ыал аатыттан аһар. ☉ Губить, приводить к гибели людей, опустошать жилище (напр., о голоде, эпидемии)
Бугул да оту Муостаахпар тиэйбэт, Буруобун сабар Буоллуҥ дии, нохоо! Эллэй
Сут дьыллар сорох-сороҕу буруоларын саптахтара. Айталын
Былыргыны былыт саппыта көр былыргы. [Марк:] Былыргыны былыт саппыта. Уонна ол кыыс мин сурукпар хоруйдаан дьоллообутун өйдөөбөтүм. Пьесалар-1978. Сыл (сыллар, күн-дьыл көмнөҕө, хаара) сабар — (туох эмэ буолбутуттан ыла) элбэх сыл ааста, оччотооҕу умнуллан барда. ☉ (С тех пор) много воды утекло и (многое) забыто
Үгүс сыллар аастылар Көччөх буолан көппүттэн, Сыллар да саппатылар Ийэ дойдум күндүтүн. С. Данилов
Сыл саппыт саастарын Саныаҕыҥ, атастаар, Тапталга даҕаны Туораммат көҥүс баар. Баал Хабырыыс
др.-тюрк. йап, тюрк. йап, чып, ябу, жап
II
аат.
1. Таҥаһы тигэргэ, баайыы баайарга уо. д. а. туттуллар, үүнээйи утаһыннарыттан, түүттэн, иҥииртэн уонна да атынтан хатыллар синньигэс ситим курдук оҥоһук. ☉ Нитка (для шитья, вязания и т. п.)
Сатаммыт сап саҕаттан салҕанар (өс хоһ.). Хас да мотуок сабы буллулар. Амма Аччыгыйа
Кубарыйбыт уҥуох сирэйдээх, харбыччы хаппыт кыракый эмээхсин сыгынньах ньилбэгэр иҥиир сап хатан будьуктаһар. Болот Боотур
Таня оһуорун анньан, солко сабын субуйа олордо. М. Доҕордуурап
2. көсп., поэт. Күн, сырдык тыгар сардаҥата. ☉ Лучи солнца, света
Онно көмүс сүүмэхтэртэн Хатар сабын күнүм ыһар. С. Данилов
Саас чаҕылын саптара Ыйаммыттар диэбитим — Ооҕуй көмүс илимин Алҕаһаабыт эбиппин. П. Тобуруокап
Үрүҥ көмүс сүүмэх сап Уҥа түннүгүнэн сыыйыллар. Баал Хабырыыс
3. көсп., поэт. Туох эмэ (хол., санаа) ситимэ, ситимнэнэн тахсан иһиитэ. ☉ Логический ход, продолжение, нить (напр., мыслей). Сэргэлээҕи туман сабар, Сири кыйа аргыый уста. Быстан хаалла санаам саба, Утуйуохха уолдьаста… Л. Попов
Сиэнньэ, ытын саҥатын кэтэһэ, санаатын сабын сыыйа истэ. В. Миронов
Тыйыс бу тыллар ыгыллыбыт санаа сабын ыйылыннары тардан, ордук кытаатыннаран, дьиппиэрдэн биэрэллэр. С. Федотов
♦ Киэҥ көхсө сүүтүктээҕэр кыарыыр, уһун санаата саптааҕар син- ньиир — уһун санаата татыарыйда диэн курдук (көр санаа II)
Ол билигин Аҥаардас харахтаах Адьарай биистэрэ атаҕастааннар, Киэҥ көхсүбүт сүүтүктээҕэр кыараан, Уһун санаабыт саптааҕар синньээн олоробут. Ньургун Боотур
тат. жеп, бур. һаб
III
Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, са-, саа-, сал-, сан-, сар- диэн саҕаланар олохторго сыстар: сап-саһархай, сап-салҕалас, сап-сандаархай, сапсардырҕас. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на са-, саа-, сал-, сан-, сар-: сап-саһархай ‘жёлтый-прежёлтый’, сап-салҕалас ‘сильно трясущийся’, сап-сандаархай ‘очень яркий, лучезарный’, сап-сардырҕас ‘сильно искрящийся, вспыхивающий лучами’
Аанча кыҥаан көрдө да, табыа суох, сүрэҕэ биир кэм бип-битигирэс, илиитэ сап-салҕалас. Болот Боотур
Кини бөрөттөн куттаммыта ааһа илигэ дуу эбэтэр олус үөрбүтүттэн эбитэ дуу, таныыта сап-сартаҥнас. Т. Сметанин
Алаас аҥаар өттө олоччу — таҥара кийиитэ сибэкки, аҥаара — сап-саһархай алтан от. В. Гаврильева
Чагда остолобуойугар тиийдэххинэ, киһи тыынын хаайар сахсырҕа, сап-сааҕынас, супсуугунас. В. Ойуурускай
монг. цав, кирг. сап

I
туохт.
1. Салгыҥҥа уйдара сылдьан кэл-бар, айаннаа. ☉ Летать
Үөһэнэн көт. Сөмөлүөтүнэн көт. Тыал хоту көт. — Күөх толоон уҥуор сэттэ туруйа көттө. Эллэй
Ол кэлин өттүттэн ат сылгы сиэлинэн-кутуругунан кынаттанан көтөн тиийэн кэллэ да, лап гына үктэнэ түстэ. Ньургун Боотур
Көтөр оҕотун үөрэтэр Үрдүккэ, ыраах көтөргө. И. Эртюков
△ Тыалга үүрдэрэн түргэнник сыҕарый (былыт туһунан). ☉ Быстро передвигаться, нестись, лететь по ветру (об облаках)
Тыал түһэр, үрүҥ былыттар өрүкүһэ көтөллөр. Суорун Омоллоон
Былыттар көтөллөр соҕуруу, Күн былыт кэтэҕэр тимирдэ. Баал Хабырыыс
△ Өрө ыһыллан таҕыс, өрө ыһыллан тахсан тарҕан, күөдүпчүлэнэн тахсан ыһылын (хол., кумах, быыл, уот эҥин). ☉ Подниматься, взлетать, распыляться (напр., о пыли, искрах)
Быыл көтөр. Кумах көтөр. — Түүннэри харыйа куулаттан кыым көттө, киэҥ түннүк сандаарда. П. Тобуруокап
Тыалынан күөртэнэн кыым ыһылла көттө. М. Доҕордуурап
Халлааҥҥа көппүт уоттаах хардаҕастар түспүт сирдэрин аайыттан өрт баран, …… чугас эргиннээҕи сир барыта кутаа уотунан кырбаста. М. Доҕордуурап
Крепенко үрэҕи туоруур тимирбетон муоста салгыҥҥа көппүт [дэлби тэптэриллэн]. А. Фадеев (тылб.)
2. Паар буолан симэлий, көтөн суох буол. ☉ Испаряться, улетучиваться; парить (напр., о тумане)
Арыгы уоҕа көппүт. Эмп көтөн хаалбыт. Туман көппүт. — [Дьоннор] тиритэннэр көхсүлэриттэн буруо курдук туман көтөр. М. Доҕордуурап
Тарҕатыллыбыт ноһуому буорга саба хоруппакка эрэ хаалларар сатаммат: азота аммиак буолан көтөн хаалар. СОТ
3. Туох эрэ мэһэйи, үөһэ тардыллыбыты үрдүнэн ой. ☉ Прыгать, перепрыгивать, перескакивать через какое-л. препятствие, планку, веревку и т. п. Ат күрүөнү намыһаҕынан көтөр (өс хоһ.)
Маппыр тимир күрүөнү үрдүнэн көтөн таҕыста уонна дьиэтин диэки тыастаахтык хаама турда. Л. Попов
Икки оҕо быаны икки уһугуттан туталлар. Атын оҕолор уочаратынан быаны көтөллөр. ОСБОо
4. Үөрэммэккэ (ситэ үөрэммэккэ) кылааһы, кууруһу уҥуордаа, үрдүкүгэ таҕыс. ☉ Перескочить через класс, курс и продолжить учебу ступенью выше
Дьэ онтон ситэ ый аҥаара буолбакка, бэһис кылааһы көтөн, алтыс кылаас үөрэнээччитэ буоллум. Н. Заболоцкай
Тихон Терентьевы оскуолабыт историятыгар аан бастаан кылааһы көппүтүнэн, эбэтэр биир сыл икки кылааһы бүтэрэр буолбутунан …… эҕэрдэлиэҕиҥ. Н. Босиков
5. Олус түргэнник элэстэнэн онно-манна бар-кэл. ☉ Легко, быстро, свободно идти, ехать, мчаться, нестись
[Өрүүнэ:] Миитэрэй доҕотторун булсан, дьэ көтөн эрэр. А. Софронов
[Күкүр Уус:] Көмүһүм оҕото, дьүөгэтигэр көтө турда. Суорун Омоллоон
Быһый тыалтан чэпчэкитик хайыһардьыт көтөн иһэр. Эллэй
Аттар көтөн уунаҥнатан, туйахтара хараарбытынан, бу ситэн кэлэн истилэр. Н. Заболоцкай
[Мичил] манна күнүс оҕуруокка үлэлээтэ да, киэһэтин көҥүлүнэн көтөр. Мээчик, лапта, араас күрэхтэһиилэр, киинэ. И. Федосеев
△ Олус эрчимнээхтик, күүстээхтик уонна түргэнник элэҥнэс буола хамсаа, быыстала суох баран-кэлэн элэҥнэс буол. ☉ Очень энергично, быстро и легко двигаться, беспрерывно мелькать, лететь, мчаться молнией
Мас эрбиир араама эрбиилэрэ үөһэ-аллара ирбинньик көтөн элэгэлдьистилэр. М. Доҕордуурап
Тэлэгирээмэлэр быыстала суох көттүлэр: тууста уонна тууста! И. Данилов
6. Бэлиэтэммэккэ хаал, түһэн хаал (туох эрэ баар буолуохтааҕа миэстэтигэр суох буолбутун туһунан). ☉ Быть пропущенным, упущенным (напр., о буквах, словах в тексте)
Манна бүтүн этии көппүт. Көппүт буукубалары эбии суруйталааҥ. Сурук бэлиэлэрэ көппүттэр. — Кешаны Бүттүүнэп испииһэккэ көтүтэн кэбиспит этэ. Уол ону ирдэспитигэр: — «Көтөн хаалбыт ээ, алҕас тахсыбыт», — диэн кэбиспитэ. М. Ефимов
7. кэпс. Быстан, эстэн, суох буол, таһыччы бүтэн хаал (хол., ас-таҥас туһунан). ☉ Исчерпаться, иссякнуть, исчезнуть (напр., о продуктах питания)
Ити бириэмэҕэ хотугу дойдуга арыгы ас көппүтэ ырааппыт кэмэ этэ. Болот Боотур
Гражданскай сэрии кэнниттэн саа сэбэ олох көтө сылдьыбыта. М. Чооруоһап
Хотун чэй-табах, таҥас-сап көппүтэ ырааппытын, бары көрдүүллэрин эрэ билэллэрин …… эҥин туһунан эппэхтээн баран, кыраны эмэни ыытыах буолла. «ХС»
△ кэпс. Туһата суох түргэнник, чэпчэкитик ороскуоттан. ☉ Легко, быстро и бесполезно, впустую спустить, проиграть (напр., деньги)
Нанайбах сүүрбэ биэс солкуобайа амтана биллибэккэ көттө [хаартыга]. Болот Боотур
Бөлөнүүскэй баай сэттэ сүүс сүөһүтэ, аҕыс ампаар түүлээҕэ, үрүҥ көмүс харчыта, көмүс сэбэ-сэбиргэлэ, киис-үүс таҥаһа буруо курдук көппүтэ үһү. Н. Павлов
8. көсп. Таһыччы умнан кэбис, бутулун (кырдьыыттан, ыарыыттан, долгуйууттан — өй-санаа туһунан). ☉ Начисто забывать, выпадать, вылетать из головы (от старости, болезней, волнения — о мыслях, памяти, уме)
Санаабыт санааларым сайҕанан көппүттэр, Үөрэппит тылларым өйбүттэн сүппүттэр. П. Ойуунускай
Уһун сордоох, мэйиим көтөөрү, оҕобун умнан кэбиһэн туран, баппыыска биэрдэҕим. Суорун Омоллоон
Тоойуом, өй-санаа көппүт киһитэ олоробун. Эрилик Эристиин
Киһи өйө-санаата көтүөх курдук, бары-барыта тиэрэ эргийдэ. А. Сыромятникова
9. көсп. Эмискэ киэҥник, түргэннник тарҕан, сабардаа (хол., тыл-өс, сурах эҥин). ☉ Широко и быстро распространяться, разноситься, разлетаться (о слухах, новостях)
Онтон соҕотохто соһумар сонун өрө күүдэпчилэнэн таҕыста, тарҕана көттө, дьалкыйда. Амма Аччыгыйа
Ити кыһыныгар Улуу Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ кыайбытын …… туһунан бастакы сурах улуустары, нэһилиэктэри тилийэ көппүтэ. Э. Соколов
10. көсп. Түргэнник ааһан, устан ис (күн-дьыл, кэм туһунан). ☉ Быстро проходить, пролетать (о времени)
Дьыллархонуктар ааһа көтөн элэгэлдьиһэн иһэллэрэ түргэнин сөрү диэн сөҕөн кэбистим. Амма Аччыгыйа
Күн-дьыл көтөн, күһүн кэлиэ, Күлүк хараҥа күһэйиэ. Күннүк Уурастыырап
Сэрии будулунан көмүллэн Үгүс күннэр көттүлэр. Баал Хабырыыс
Күн-дьыл көтөн иһэр. Т. Сметанин
11. Сорох сыһыаттары, сыһыат туохтуурдары кытта силлиһэ эбэтэр холбуу суолталаах ситимнэри үөскэтэр уонна араас дэгэттээх көмө туохтуур суолтатын ылар: 1) ааһан иһэн, таарыйа, таарыччы буолар (оҥоһуллар) хайааһыны көрдөрөр (үксүгэр эмискэ, эрчимнээхтик). ☉ В сочетании с некоторыми наречиями и деепричастиями образует семантически полуслитные сочетания, где выступает в роли вспомогательного глагола с различными оттенками: 1) действие, которое осуществляется на ходу и обычно с особой силой и интенсивностью. Хайа көт. Тоҕо көт. Дьөлө көт. Ибили көт. Быһа көт. Сиирэ көт. Көҥү көт. Сиирэ-халты көт. Тосту көт. Булгу көт. Иҥнэри көт. Ойо көт; 2) туохха эрэ туһаайыллыбыт, үксүгэр эмискэ, эрчимнээхтик оҥоһуллар хайааһыны көрдөрөр. ☉ Действие, осуществляемое для какой-л. цели, обычно с особой силой и интенсивностью. Мүччү көт. Туора көт. Тахса көт. Ааһа көт. Тула көт. Күөйэ көт. Төгүрүччү көт. Эргийэ көт. Эрийэ көт. Куота көт
♦ Былаҕайга көт (былдьан) — быстах оһолго түбэһэн суорума суоллан, алдьархайга, иэдээҥҥэ түбэс. ☉ Попадать в беду, несчастье, сгинуть (от несчастного случая)
Былатыаммыт былаҕайга көттө. П. Ойуунускай. Быһа көт — олус сытыы, тэбэнэттээх, сүүрбүт-көппүт буол. ☉ Быть очень шустрым, быстрым, энергичным, напористым
Уон алталаахсэттэлээх сааспар Быһа көтөр Быыппастыгас бэйэлэнэн Кытыгырас атах, Кырыытынан тыкаарай, Кыдьараҥ дьиэрэҥкэй Кыыс оҕо Кылаан бэрдэ буоларбар Сыһыыга-хонууга көрбүт дьон сыһыаран ааттаабыттара. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оо, күтүр, сүөдэстэнэҥҥин, кыра дьону быһыта көтүөҕүҥ. П. Ойуунускай. Дьабыныгар көппүт миф. — былыргы саха итэҕэлинэн, ойуун өллөҕүнэ, кини кута-сүрэ олохсуйар дойдутугар аттаммытын этэргэ. ☉ По представлениям древних якутов, душа умершего шамана отправляется в загробный мир и находит покой. Эллэй Боотур аҕыс уолу төрөтөр, олортон Намылҕа Силик, маҥнайгы ойуун, дьабыныгар көтөр
Саха фольк. Аныаха диэри кини [Сыланньай удаҕан] кэлэн баар буолуо дуо? Дьабыныгар да көттө ини. М. Доҕордуурап
Ураанньыктаах хоҥоруулаах, баһырҕастаах атахтаах кулуну өлөрөн, уордаах Хара Кыталык айыытын алыкылаатылар, дьабыныгар көппүт улуу ойууннарын кэриэстээтилэр. И. Гоголев. Ойуун уол өлөөру сытар сириттэн сүтэн хаалар, тыыннааҕынан мэлийэр, ону оччоҕо «дьабыныгар үөһэ көттөҕө» диэн ааттыыллар
БСИ ЛНКИСО. Илимсалым көт көр үлүм-салым көт. Лааһар …… туох кэпсээннээх дьон кэлбиттэрин истэрдии тутунна, илим-салым көттө. ОИП Х
[Петя] Дораҕа да илим-салым көтөн, мас кыстаста, бэйэтин да балааккатыгар киллэртээтэ. В. Яковлев. (Кимтэн эрэ ким эрэ) көтүө дуо — (ким кимтэн эрэ) атын, ураты буолбат, атылыы буолар диэн этэр олук. ☉ Человек как человек, дети как дети (все одинаковы или подобны друг другу)
Оҕо оҕоттон көтүө дуо? Кыһыҥҥы бытарҕан тымныыттан сылаас дьиэҕэ бүгэн олорон оонньуурбут. Сэмээр Баһылай
Көҥдөй оҕото көтүө дуо? Көҕүйдэҕэ дии. Күн Дьирибинэ. Көлүөнэ көппөт (хаан хаалбат) — ыччат куруук баар, олох салҕана турар. ☉ Новое поколение будет всегда, жизнь продолжается, она вечна. Көрүлүү көт — олох үөрүүтүн билэн, кыһалҕата суох көҥүлбосхо сырыт. ☉ Свободно, беспечно наслаждаться жизнью, веселиться
Көрүлүү көттүм, тайаара дайдым. И. Эртюков
Көмүс долгун алааспар Көрүлүү көтө дайбакка, Көҥүл тыына туойбакка Балаҕаҥҥа сыттамый, Балаадыйан хаалламый? А. Абаҕыыныскай. Көтөн түс — 1) олус түргэнник киир, эмискэ баар буола түс. ☉ Внезапно войти куда-л., вдруг очутиться где-л., влететь куда-л. [ТаалТаал эмээхсин] ханан да барар сирэ суоҕуттан, көлүйэтигэр көтөн түһэр
Саха фольк. Соҕотох хаалбыт тиһэх тордоххо маҥан таба таҥастаах уонна хара бэкир киһи көтөн түспүттэрэ. Далан
Натаа эппиэтэ суох сайылыгар тиийэн көтөн түстэ. Суорун Омоллоон; 2) эмискэ өйгө киир (санаа, толкуй туһунан); эмискэ айахха киир (ырыа, тыл, саҥа). ☉ Вдруг взбрести в голову, осенить (о мысли, решении); вдруг очутиться на языке (о песне, слове)
Дьон саҥатын истээт, мин, тоҕо эрэ куттанным да, сааттым да быһыылаах, саһыах санаа көтөн түстэ. Н. Неустроев
Уоһугар туох көтөн түспүтүнэн кини ыллыыр диэххэ букатын түктэри. Амма Аччыгыйа
Деомид Баклановка бу киһи кыһалҕатын туһанар өй көтөн түһэр. Н. Якутскай. Көтөр былыт көлдьүнэ көр аас I. Көтүөҕүн халлаан ыраах (тимириэҕин сир кытаанах) — кэлиэхбарыах сирэ суох буолбут, муҥур уһугар тиийбит. ☉ Попасть в безвыходное положение, деваться некуда. Көтүөн кыната эрэ суох — олус үөрэн сүргэтэ көтөҕүллүбүт. ☉ соотв. он на седьмом небе от радости или ног под собой не чувствует (не чует)
Бу сүүрүүгэ Мэҥэ-Хаҥалас ата кыайан, хатыҥыр оҕонньор көтүөн кыната эрэ суох буола түстэ. Н. Босиков. Кута-сүрэ көппүт көр кутсүр. Күдэҥҥэ көппүт — сир үрдүттэн суох буолбут, туох да хаалбакка букатыннаахтык эстибит. ☉ Исчез насовсем, уничтожен бесследно
Төрөөбүт норуотум! Күн сирэ көрүөҕэ: Күөрэйбит көлдьүн күүс Күдэҥҥэ көтүөҕэ. Эллэй. Киниэхэ [өстөөххө] туох да тиксибэтин наадатыгар туох баар гранатаны, ботуруону чохчолоон баран, үлтү тэптэринэн күдэҥҥэ көтөргө диэн биир санаанан быһаарыы тахсыбыта. «Ленин с.». Күллүүн көттө — оннуттан мэлийдэ, урусхалланна, туох да орпото, суох буолла. ☉ Исчезать бесследно с лица земли
Массыынанан биһиэннэрэ манна сүүрдэн кэлиэхтэрэ, — Хаһан сэрии бүттэҕинэ, Өстөөх күллүүн көттөҕүнэ. Дьуон Дьаҥылы. Күөххэ көттө <көҥүл барда> — сайыҥҥы ичигэс, киэҥ дуолга көҥүл көччүйдэ (кытаанах кыстыкка хааллан, улугуран баран — үксүгэр сүөһү туһунан). ☉ Вылетел на зелень, вышел на волю (после долгой холодной зимы, загнавшей в тесный хлев — обычно о скотине)
Дьадаҥылар да барахсаттар Санааларын саҥарыахтара. Кырдьыктарын этиэхтэрэ, Күөххэ көтүөхтэрэ, Көҥүлгэ көрүлүөхтэрэ. Саха нар. ыр. II. Өрө көт — 1) туохтан эрэ мөхсө түс, түбүгүрэ, айдаара түс; кими эмэ тула сүүр, ким эмэ баҕатын толоро сатаа, кимиэхэ эмэ бэрт буола сатаа. ☉ Проявить беспокойство, встрепенуться; захлопотать вокруг когочего-л., проявить большое усердие, расторопность (напр., ублажая кого-л.)
Киһим бэйэтин оҕустарбыттыы өрө көтө түстэ, атын көмүскэстэ. Далан
«Бай, ол эһэни ким быалаан-туһахтаан, сэргэлэнэр, доҕоор?» — диэн мин өрө көтө түһэбин. М. Чооруоһап
Ньукулааскылаах Аргыныап даҕаны эмиэ, көрбөтөхтөрүн көрбүттүү өрө көтө түспэтилэр. У. Нуолур
Таһыттан Далбараев киирбитин көрөөт кини өрө көтө түстэ, кириэһилэтиттэн ойон турда. «Кыым»; 2) урукку туруккуттан өрө таҕыс, ордук ситиһиилээх буол. ☉ Добиться успеха, достигнуть каких-л. высот (по сравнению с прежним состоянием)
Сиэнин санаатын, сигилитин билэн, наллаан кэпсэтэн сүбэлээн көрүүһү, хомусчут уолун олус өрө көппөтүн. М. Ефимов
Тоҕо мин бүтэн, кыайтаран баран өрө көтө сатыыбын! Тугу ситиһээри? Н. Лугинов
Устудьуон Ньукуус үөрэҕэр орто сыанаттан өрө көппөтөх эрэйдээх. ПБН КДьСО. Тилийэ көт — олус түргэнник киэҥник тарҕан, сабардаа, бүрүүкээ; сири ордорбокко сырыт, киэҥник кэрий. ☉ Быстро, широко разнестись, разлететься (о вестях); обходить все места, всю территорию
Оҕо эрдэҕиттэн бу кырдьаҕас куорат бары муннугун ордорбокко тилийэ көттөҕө. Н. Лугинов
Ыскылаат сэбиэдиссэйэ Дайбыров туһунан кэпсэтии оройуону тилийэ көппүтэ. М. Попов
Ж. Бизе «Кармена» хос туруоруллан аан дойду бары бөдөҥ тыйаатырдарын тилийэ көттө. «Кыым». Тиэрэ көт — чэпчэкитик, уохтаахтык кыай-хот, сууллар. ☉ Легко победить, повалить, опрокинуть кого-л. [Барахсаанап:] Бэйи, дэлбэрийэн эриҥ, эһигини баҕас тиэрэ көтөрүм буолуо. Н. Неустроев. Тоҕо көт — киһи сөҕүөн курдук кыахтаахтык уонна таһаарыылаахтык тугу эмэ оҥор, үлэлээ. ☉ Делать, производить что-л. мощно, с размахом и результативно
Мин аҕам тугу да тоҕо көппөтөҕө, харахха быраҕыллар ханнык да дьоруойдуу быһыыны оҥорботоҕо эбээт. Далан
Дьиэбэр баран тугу да тоҕо көтөрүм суох. Көмөлөһүүм. Р. Баҕатаайыскай
Били эн биһикки маннык бэйэлээҕи тоҕо көтөөрү. Бука сүүрбэ да сыл сынньанан, кыаҕырбаппыт буолуо ээ [дэһэллэр кырдьаҕастар]. Н. Лугинов. Төлө көт — ханнык эмэ кыһалҕаттан, быстыыттан-эстииттэн мүччүрүй, босхолон. ☉ Выбраться из нужды, бед, трудностей
Улахан тутууга ханна барыай ыарахаттарга кэтиллии мүлчүрүйбэт дьулаана, олору төлө көтөн, олору кыайан-хотон, ардыгар, үөрүү күүрээнигэр өрө көтөхтөрүү. В. Яковлев. Тула көт — ким, туох эрэ туһугар олус кыһан, түбүгүр; кимиэхэ эмэ үтүө буола сатаа, ньылаҥнаа. ☉ Суетиться, бегать вокруг кого-чего-л., хлопотать, беспокоиться; лебезить, заискивать перед кем-л.
Били маҥнай кэллэхпитинэ тула көтө сылдьаллара ааһан, аны кинилэри [холкуос салайааччыларын] булан көрсөр да күчүмэҕэй буолла. Н. Лугинов
Ойоҕо Балбаара эрэйдээх сынньалаҥын сүтэрбит, сүргэтэ ыстаммыт киһи быһыытынан, эрин тула көтөн ыарыылыы …… сылдьар. Эрилик Эристиин
[Ыппыт] киһиэхэ барытыгар тула көтөр, хаптаҥныыр, кыҥнаҥныыр, салаан ньэлиптиир. Кэпсээннэр. Уйулҕата көппүт (ыстаммыт, хамнаабыт) — туохтан эрэ олус долгуйбут, ыксаабыт, куттаммыт. ☉ Стало не по себе, быть не в себе, места себе не находить (от сильного волнения, неожиданности, с перепугу)
[Бөрө] халлааҥҥа хантайан баран, көөҕүнэс куолаһынан киһи уйулҕата көтүөх курдук энэлгэннээхтик улуйталаабыта. Л. Попов
[Туйаарыма Куо:] Мин барахсан Адьарай аймаҕын айаҕар Ананнаҕым диэммин Уйулҕам көтөн, Сүрүм-кутум долгуйан, Харыстатарым эрэ хараҕым уута Буола олоортум. Суорун Омоллоон
Сидоров оҕонньор уйулҕата көтөн тэпсэҥнии турда. М. Доҕордуурап. Уута көттө — туохтан эрэ уйгууран, утуйан иһэн утуйбат буолла. ☉ У него пропал сон, он потерял сон
Бу уолуйан уһуктан, уута көтө сытан, атыннык толкуйдаан көрдө. Болот Боотур
Аартыгы одуулаан тахсара, Аан тыаһын иһиллии сылдьара. Утуйар да уута көппүтэ — отучча сыл буолла күүппүтэ. С. Руфов
Өскө чыычаах уйатыгар кэлбэтэх буоллаҕына, сымыыт тымныйан хаалыа. Айсен итини саныырын кытта уута адьас көттө. С. Дадаскинов. Үлүм-салым көт — кимиэхэ эмэ олус эйэргээ, үөр-көт; кимиэхэ эмэ үтүөтэ оҥоро сатаа, бэрт буола сатаа. ☉ Встречать кого-л. радушно, радостно; стараться сделать кому-л. добро, ублажать, угождать кому-л.
Үбүлүөйдэрэ диэтилэр, Үлүм-салым көттүлэр. С. Тимофеев
Кыайыы-хотуу кынаттанан тиийбит үөрэнээччитин тренер үлүм-салым көтө көрсүбэтэҕэ. НЕ ТАО. (Ким эмэ) үрдүнэн көтөр — кыһыытын-абатын сэниир, атаҕастыыр киһитин мөҕөн-этэн, киниэхэ тойомсуйан аһарар. ☉ Свою досаду, неудовлетворенность вымещать на ком-л. ниже себя (по статусу), помыкать кем-л., третировать кого-л.
Кини тойот буолан тонолуйдар эрэ, эн биһикки үрдүбүтүнэн көтүөҕэ. Суорун Омоллоон
Мин даҕаны абарбычча, сыыр намыһахтыы, эн үрдүгүнэн көтөбүн. Эрилик Эристиин
ср. азерб. гөт, тюрк. гөтүр, көтүр ‘поднимать’
II
туохт. Бөдөҥнүк, ыраахыраах арыттаахтык анньан тик (үксүгэр быстах, иҥиннэрэ эрэ түһэргэ). ☉ Шить, метать на живую нитку. Сиигин тигиэҥ иннинэ бастаан көтөр ордук
казах. көктө

I
туохт.
1. Өйгөр тугу эмэ бэрий, өйгүн үлэлэт. ☉ Думать о комчём-л., мыслить. Эн бу олорон тугу саныыгын?
□ Мин уубуттан уйгууран Инникини санаатым, Ол туһунан суруйан Ааҕааччыбар анаатым. Күннүк Уурастыырап
Маня, эн собус-соҕотоҕун олороҕун. Тугу эрэ саныыгын, кими эрэ күүтэҕин. С. Ефремов
Көр эрэ, Никита Калинович, эн биири тобулу санаан баран, онтукаҕыттан туох да иһин мүччүрүйбэт идэлээх киһи эбиккин. В. Яковлев
[Лоокуут] Ньургуһун туһунан бэрт элбэҕи санаабыта уонна Ньургуһуна суох сатаан олоруо суох курдук буолбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Тугу эмэ сөбүлээн эбэтэр сөбүлээбэккэ санааҕар хайдах эмэ ылын, өйдөө. ☉ Иметь какое-л. мнение о комчём-л.. Үчүгэйдик санаа
□ Мин кинилэри бэйэбинээҕэр, тыыммынааҕар да ордоробун, олус күндүтүк саныыбын. А. Сыромятникова
[Маня:] Миигин …… хайдах эрэ аһынардыы, сэнии саныыр курдуктар. С. Ефремов
Дьиҥинэн, холкуоска бараргын мин да ахсара санаабатаҕым. М. Доҕордуурап
Ааспыт бу уоттаах сылларбын Ахта, киэн тутта саныаҕым. Т. Сметанин
3. Өйгөр тугу эмэ быһаар, өйдөө. ☉ Размышляя, приходить к какой-л. мысли о ком-чём-л., мысленно решать, понимать, сознавать что-л. [Кэтириис:] Ити кэннэ миигин киһи да таптаан умсугуйуо дии санаабаппын. А. Софронов
Абааһылара диэн ити буоллаҕа диэн испэр саныы-саныы, мин таһырдьа сүүрэн таҕыстым. Н. Неустроев
«Алаадьыны эрэ дэлбэрийэргин саныыгын ээ, арыыҥ суоҕун санаабаккын», — диэтэ ойоҕо. Күндэ
[Баайдар-тойоттор] хара норуоттарын хараҥа батталлаах кэпсэтиилэринэн сүүйэн, сүүрдээн байар эбит буоллахтара дии санаабыт. МНН
4. Тугу эмэ дьүүллээн өйдөө, дьүүлүн эт. ☉ Иметь, высказывать своё мнение в решении какого-л. вопроса
Эн хайдах дии саныыгын, уолбутун кигэн ити кыыһы ойох ылларан, туспа ыал ааттатан, уһаайба сирэ ыллахха хайдах буолуой? П. Ойуунускай
Иван Николаевич, эн итини туох дии саныыгын? Н. Якутскай
5. Өйдүү сырыт, умнума. ☉ Помнить, хранить в памяти воспоминание о комчём-л.
Туоһахталыы, көөчүктүү Туналыйан ырааххын… Кэрэ түүлү көрбүттүү Кэлин саныы сылдьыаҕым. С. Тарасов
Ньургуһун буоллаҕына куруук Лоокуут туһунан саныыра. Дьүөгэ Ааныстыырап
6. Туох эмэ уруккуну өйдөөн кэл. ☉ Вспоминать, восстанавливать в памяти кого-что-л.
Хаһан эрэ былыргы үйэҕэ хараҥа тумаҥҥа сүппүтү саныы түстэ. Күндэ
Мин бүгүн Стамбулга сылдьаммын Ол дьикти киһини санаатым, Туманнаах дойдутун ахтарын, Хоһуйар туурактыы ырыатын. С. Данилов
Мин олох туһунан, дьол туһунан олус уустук этиилэри иһиттэхпинэ …… - Чурапчы алаастарын санаан кэлэбин. Н. Лугинов
7. Туохха эмэ эбэтэр тугу эмэ гыныаххын баҕар. ☉ Хотеть, желать чего-л., намереваться делать что-л. Тыаҕа үлэлии барыахпын саныыбын.
□ Бэйэм да күндүлүөм диэн санаан олоробун. Н. Неустроев
Көтүөхпүн санаатым сырдык, ыраас устун, Сиргэ хаамар аналбын умнаммын. И. Эртюков
Кэргэммэр күндү, чараас хаатыҥканы ылыахпын саныыбын, ол суох. С. Ефремов
△ Үтүө, куһаҕан курдук тыллары кытта ситимнэстэҕинэ «атын киһи туһугар үчүгэйи дуу, куһаҕаны дуу баҕар» диэн суолталаах. ☉ В сочетании с некоторыми именами, как, например, үтүө ‘добро’, куһаҕан ‘зло’, имеет значение «желать чего-л. кому-л.»
[Быыпсай:] Бу киһини сирдэххинэ, биһиги хоргутуохпут, эйиэхэ үтүөнү саныахпыт суоҕа. А. Софронов
Эн миэхэ тугу да куһаҕаны санаама, сатаатар эн. А. Сыромятникова
8. кэпс. Киһи үтүөтүн өйдөөн онно тугунан эмэ хардар. ☉ Отблагодарить чем-л. за добрую услугу. Хаһан эмэ үтүөбүн санаар
□ Хайа уонна тугу эмэ толук саныыр киһи буолуом. А. Фёдоров
9. Тэҥҥэ сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн киһиэхэ туох эмэ иэйии киирэрин бэлиэтиир. ☉ В сочетании с деепричастием на -а обозначает возникновение у человека какого-л. чувства. Үөрэ санаа. Кэлэйэ санаа. Сиргэнэ санаа. Толло санаа
□ Мин саҥата суох Анна Андреевна туттара-хаптара имигэһин, сыыдамын сөҕө саныы турдум. Софр. Данилов
Аҕалаах ийэтэ …… оҕобут эмискэччи хайдах ыарыһах буоллаҕай диэн соһуйа, куттана эрэ саныыллара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ааныс иһигэр кыйахана санаата. Н. Заболоцкай
10. Үлүбүөй формаҕа (саныырга, саныахха) үчүгэй, куһаҕан курдук даҕааһыннары кытта ситимнэстэҕинэ «киһи санаатыгар (үчүгэй эбэтэр куһаҕан)» диэн өйдөбүллээх. ☉ Сочетаясь в формах инфинитива (саныырга, саныахха) с такими прилагательными, как, например, үчүгэй ‘хороший’, куһаҕан ‘плохой’, имеет смысл «на душе (приятно или неприятно)». Саныырга да үчүгэй
□ Сырыы аайы эдэр киһи дьэ кытаат, абыраа диэн буолан иһэр
Ол эмиэ да ыарахан, эмиэ да саныахха үчүгэй. Н. Лугинов
♦ Анныгынан санаа кэпс. — киһини бэйэҕэр тиэрдэ санаама, сэнии санаа. ☉ Считать кого-л. недостойным себя, ценить кого-л. ниже себя
Киһини хаһан даҕаны сэнээбэт, анныгынан санаабат, улахамсыйбат, …… куолу баара. И. Никифоров
Ордук санаа көр ордук II. Баар-суох малбыт — бу. Баайдаах-маллаах дьахтар диэн ордук саныыллара манан бүтэр. М. Попов
Табалары сүүрдэн …… иһэр дьону ордук саныыгын, эчи кэрэтин, эчи ырааһын! А. Сыромятникова. Сатаан санаама — 1) туох эмэ, ким эмэ кыаҕар хайдах да кыаллыбат курдук өйдөө. ☉ Не видеть никакой возможности для выполнения чего-л. кем-л.. Баччалаах баҕайыны хайдах гынан дьиэбэр тиэрдиэхпин сатаан санаабаппын; 2) тугу эмэ олох түктэри, киһи өйүгэр баппат курдук санаа. ☉ Воспринимать, представлять что-л. невероятным, уму непостижимым
Мин сатаан санаабаппын — тириэньэрдэр хайдах маннык үөрэҕин кыайбат киһини итиччэ эппиэттээх түһүлгэҕэ илдьэ барбыттарын. «ХС». Уһуну-киэҥи санаа кэпс. — ыксаабычча быһыыламмакка, иннин-кэннин өйдөөн холкутуй, холку өйгүн ыһыктыма. ☉ Быть благоразумным, не терять благоразумия в критический момент
Уйбаан Дууһа киэҥ көхсө кыараата, уһуну-киэҥи саныыра уурайда. Эрилик Эристиин. Хото санаа — тугу эмэ оҥорору кыайыам диэн эрэнэ санаа. ☉ Быть уверенным в том, что справится с кемчем-л. [Сергей] үлэни баҕас, бука, табан тэрийиэ эбитэ буолуо
Тоҕо эрэ хото саныыр. В. Яковлев
◊ Айыыны санаа кэпс. — тугу эмэ оҥороору гынарыҥ куһаҕанын, сиэргэмайгыга баппатын өйдөөн, айыырҕаан туттун. ☉ Воздерживаться от какого-л. поступка, осознавая его неблаговидность. Буруйа суох киһини тыытыма, айыыны санаа. Санаатах аайы — киһи баҕарда да, сырыы аайы (сүнньүнэн туохт. буолб. ф-тын кытта ситимнэһэн төттөрү суолталаах этиигэ тут-лар). ☉ Каждый раз, как только захочешь (обычно употр. в отриц. предл. в сочет. с отриц. ф. гл.). Маннык мал санаатах аайы көстүбэт
□ [Ааспыты умнуон] баҕарбыта даҕаны, ол киһиэхэ санаатах аайы кыайтарбат суол эбит этэ. Н. Лугинов. Хом санаа кэпс. — киһи эн эрэйэ санаабыккын толорботоҕуттан хомой. ☉ Быть неудовлетворённым чьим-л. вниманием к себе, оставаться в обиде на кого-л. за что-л. Оройуоннааҕы силиэдэбэтэл ыытар дьыалатыгар орооһорбут сатамматын туһунан эппиппэр, улаханнык хом санаабыта. М. Попов. Эргитэ санаа — тугу эмэ иннилэри-кэннилэри тула өттүнэн эргитэн өйдөөн көр. ☉ Обдумать что-л. со всех сторон
Мин эмиэ тыл этиэхпин баҕарабын да, дириҥник эргитэ санаан баран туттуннум. ПН ДЫ
др.-тюрк. сан, тюрк. сана, монг. санах, бур. һанаха
II
1. аат.
1. Киһи өйүн үлэтэ, өйө. ☉ Мышление, мысль, дума, память, ум
Таабырын сүрүн суолтата — киһи поэтическай санаата сайдарыгар гимнастиканан буолар. Саха фольк. [Кэтириис:] Тоҕо кини мин санаабыттан тахсыбата буолуой? А. Софронов
Мин санаабар тиллэллэр оччотооҕу герой дьоннор. С. Данилов
[Сүөкүлэ:] Оҕом сыыскаана, санааҕар арааһынай да киирэр ээ. С. Ефремов
2. Киһи туох эмэ туһунан өйдөбүлэ, өйүнэн быһаарыыта. ☉ Понятие, представление о чём-л., размышление; мысль; убеждение, взгляды
«Бу киһи күүскэ ыалдьыбыт быһыылаах!» диэн санаа элэс гынан ааста. Күннүк Уурастыырап
Кини сороҕор дьону эрэ сөхтөрөр сыалтан бэйэтэ эрэнэн-итэҕэйэн сылдьар санаатын утарыан эмиэ сөп. Н. Лугинов
Друзьянов Александр Сергеев кэлиэҕиттэн ыла кинилиин хас киэһэ аайы сэһэргэһэр, мунаах санааларын дьэҥкэрдэр. М. Доҕордуурап
Сүөһүгэ эбии аһылыгы булар туһунан санааны соҕотох эмээхсин хантан ылбытай? И. Данилов
△ Киһи туох эмэ (хол., буруйдаах буруйун) дьүүлүн хайдах өйдүүрэ. ☉ Личное мнение
[Чолооску:] Мин бу киһини биир суолга санааҕын эт диэбиппин буолуммат. Амма Аччыгыйа
«Санаабытын эттэхпит дии », — Ипатий Ханчыыһык өгдөйө-өгдөйө ордоотоон эттэ. М. Доҕордуурап
Биир улахан салайааччы ити боппуруоска мин санаабын ыйыппыта. П. Егоров
△ Дьон олохторун дьаһаныыларыгар туох өйдөөхтөрө, тугу сөбүлээн ылыналлара-ылымматтара. ☉ Общественное мнение, умонастроение
Кини бачча сааһыгар диэри дьон санаатын хайдах билбэтэ эбитэй? А. Фёдоров
[Үчүгээйэп:] Мин бэйэм холкуоһум холкуостаахтарын санааларын билбэт буолуом дуо? С. Ефремов
Куһаҕан Ньукулай уола дьөлө ыстанан кэлэн дьон санаатын хараарчы иирдэр буолла ээ, бадаҕа. М. Доҕордуурап
3. Киһи дууһатыгар тугу эмэ хайдах ылынара (хол., үөрэрэ-хомойоро, куттанара-толлоро). ☉ Чувство, восприятие
Минньигэс да ырыа Үөһэттэн кутуллар, Оо, кэрэ да санаа Сүрэхпэр уһуктар. П. Тобуруокап
Арыт киһиэхэ ордук истиҥ санаа, иэйии киирээччи. Н. Павлов
Киһи да бөҕө сарбылла сылдьаахтыыгын диэн аһыныах санаа киирэр. Н. Заболоцкай
Мин эйиэхэ кыыһырар санаам суох. В. Яковлев
4. Киһи ис дууһата төһө көммүтэ, төһө иэйиилээҕэ эбэтэр хараастыылааҕа. ☉ Душевное состояние, то или иное расположение духа, настроение
Сабардам оҕонньор бу күннэргэ, санаата түһэн, киҥэ-наара холлон, тылыттан-өһүттэн матан сылдьар. Болот Боотур
Баһычча оҕото бултаһыаҕыттан …… өлгөмнүк бултуйар буолбута. Кырдьаҕас булчут санаата көтөҕүллүбүтэ. С. Никифоров
5. Киһи өйүнэн-дууһатынан туохха эмэ баҕата, ону тэҥэ тугу эмэ оҥорорго туох эмэ өйү булунуута. ☉ Стремление человека в мыслях к осуществлению чего-л., желание, намерение
Тиийэн көрбүтүм, көрдүгэним кытыыта куһаҕан баҕайы амах уу эбит, онтон иһиэх санаам кэлбэтэ. Н. Неустроев
Сергей, тоҥмута ааһан, аны дьиибэлэниэх санаата киирдэ. Н. Лугинов
Кини көтөн сыыйыллар, Пилот буолуон баҕарар, Билиэх-көрүөх санааттан Кинигэттэн арахпат. А. Абаҕыыныскай
Элбэх көтөрдөөх ууга үөмэн киирэн бултаһыахха диэн санаа көтөн түстэ. Т. Сметанин
6. Киһи бэйэтин кырдьыгын, тугу сөп диэн өйдөөбүтүн туһугар мөккүһэргэ дьулуура, быһаарыныыта. ☉ Решимость в отстаивании своей правоты, своего убеждения, воля
«Кырыгы, бэйэ эрэ иннин көрүнүүнү туохтааҕар да абааһы көрөбүн!» — итинник кытаанах санаанан Ньукуу атыыһыт аанын букатыннаахтык саппыта. И. Гоголев
[Катя:] Ол түүн баран ороммор дэлби ытаан баран, сарсыныгар кырдьыгы булунарга кытаанах санааны ылынным. С. Ефремов
Ону барытын хоһуун үлэтинэн, мындыр өйүнэн, олоххо дьулуурунан, тыйыс санаатынан кыайан тахсыбыта. И. Данилов
7. Киһи кими-тугу эмэ аһыйан хараастыыта эбэтэр ыараханы, эрэйдээҕи өйдөөн мунчаарыыта. ☉ Скорбь, печаль, уныние. Санаа сүрэҕи сиир, дьэбин тимири сиир (өс ном.)
2. сыһ. суолт.
1. Тардыылаах түһүктээһин таһаарыы түһүгүн форматыгар «көрдөһүннэриитэ суох, бэйэтин баҕатынан» диэн суолталанар. ☉ В форме исходного падежа притяжательного склонения употребляется в значении «по собственному побуждению»
Күһүн оҕонньор санаатыттан уонча куһу кэһии ыыппыт этэ. М. Чооруоһап
Соня олордо уонна …… билэр сонунун санаатыттан кэпсээбитинэн барда. М. Доҕордуурап
Нина этиттэриитэ суох санаатыттан аһаабыт иһиттэрин ып-ыраас гына хомуйан кэбистэ. «ББ»
2. Тардыылаах түһүктээһин 3-с сирэйин туттуу түһүгүн форматыгар «киһитэ суох бэйэтинэн (хол., хаамар)» диэн суолталанар. ☉ В форме орудного падежа 3-го лица притяжательного склонения употребляется в значении «без участия человека, самостоятельно» (напр., о действии механизмов)
Улуу алаас хонуута санаатынан дэхсилэнэр үһү (тааб.: күөл мууһа турара). [Албын Бааһынай:] Мин, хата, санаатынан аһы кутан биэрэр солуурчахпыттан ылан аһатыам. Суорун Омоллоон
Лоҥкууда кытылларыгар санааларынан сүүрэр массыыналар күөх оту күөгэччи тэлгэтэллэрэ. М. Доҕордуурап
Булт сезона чугаһаатар эрэ, булчут ыттар санааларынан тыаны кэрийэр идэлээхтэр диэн бу эргин кэпсииллэрэ, арааһа, кырдьык эбит. Я. Семёнов
△ кэпс. көнньүнэн диэн курдук
Бэйэтэ санаатынан өлбүт сүөһү этин сиир сааттаах. Амма Аччыгыйа
♦ Биир санаанан көр биир
Бары биир санаанан түмсүөхпүт. Күннүк Уурастыырап. Киһи санаата хаалыа суох курдук кэпс. — олох куһаҕан буолбатах, киһи санаата син кэлиэх, туһаланыах курдук. ☉ Есть хоть какая-то польза (напр., о скудном урожае). Моонньоҕоммут быйыл ичигэстэтииһи, киһи санаата хаалыа суох курдук. <Киһи> санаатын иһинэн кэпс. — (киһи) санаатыгар сөп гына, (киһи) сөбүлүүрүн курдук. ☉ По душе, по нраву, по вкусу кому-л.. Барыта үчүгэй, киһи санаатын иһинэн эбит
□ Тойоттор санааларын иһинэн буолаарай диэн үлэлээн муҥнана сатыыбын. И. Никифоров. Киэҥ санаа кэпс. — киһи киһибин диэн сананыыта, киэн туттунуута. ☉ Чувство собственного достоинства, гордость
Киһи киэҥ санаатын хаһан да сүтэриэ суохтаах. Кэтэх санаа көр кэтэх. Ыаҕайа Ылдьаа — ханнык да кэтэх санаата суох киһи. А. Сыромятникова. Санаа аалыыта буол кэпс. — киһи хайдах гыныан булбакка санаата эрэйдэнэр эрэйэ буол. ☉ Быть предметом постоянного беспокойства, стать для кого-л. неразрешимой проблемой (о каком-л. нерешённом вопросе)
Салгын сиилэһэ нэһилиэк салалтатыгар ааспат-арахпат санаа аалыыта буолбута. Үлэ үө. Санаа аҕай көр санаа курдук
Манна санаа аҕай тумана сэллээтэ буолан баран, уонча миэтэрэ таһынан киһи тугу да көрбөт. В. Яковлев. Санаа баҕатыгар кэпс. — туолбатын, кыаллыбатын билэбилэ, баҕарбычча. ☉ Следуя лишь своему желанию, зная, что это не будет иметь положительного исхода (делать что-л.). Уу ылаары санаа баҕатыгар сири хаһа сатыыбыт. Санаабын соруктанан кэпс. — санаабын толороору, оҥорордоохпун диэбит санаабар (сылдьабын). ☉ Следуя своему желанию, ради исполнения желания
Санаабытын соруктанан бу эргин сылдьабыт. М. Доҕордуурап. Санааҕар да оҕустарыма кэпс. — санаан да көрүмэ. ☉ соотв. и в мыслях не держать
Ыраахтааҕы жандармерията сурунаал …… Чурапчыга бэчээттэннэҕэ диэн санааларыгар да оҕустаран көрбөтөхтөрө. И. Федосеев. Санааҕар тур кэпс. — оҥоруом, ситиһиэм диэбиккин, тиһэҕэр тириэрт (үксүгэр өһү-сааһы ситиһии туһунан). ☉ Настаивать на своём, добиваться своего, доводить до конца своё намерение
Ээй, хайаан даҕаны санаабыт санаабар туруом. «ХС». Санааҕар тут кэпс. — туохтан эмэ хомойон киһиэхэ хоргута санаа. ☉ Быть в обиде на кого-л., чувствовать себя обиженным
Кэнники, …… кыра да буоллар харчы сыыһа биэриэхпит, санааҕар туппакка бар. Билигин алтан болууската суох олоробут. А. Софронов
Улахан даҕаны киһи, оҕо даҕаны эрэнэр, итэҕэйэр дьонноро албыннаатахтарына, ону хаһан да умнааччылара, бырастыы гынааччылара суох, өрүү санааларыгар тута, хомойо сылдьааччылар. «ХС». Санааҕын уур — 1) үчүгэйдик кыһанан, сорунан оҥор. ☉ Прилагать старания к чему-л., вкладывать душу во что-л. Санитарнай чэбдигирдэр үлэ көннөрүллэрэ — адьас кыаллар суол
Бу дьыалаҕа санэпидстанция үлэһиттэрэ, …… санааларын ууруохтарын эрэ наада. «Кыым»; 2) туохха эмэ кими-тугу эмэ сөбүлүү санаа. ☉ Иметь расположение к кому-чему-л., питать симпатию к кому-л.
Бибилэтиэкэр Даша кыыска …… санаабын уурарым. Н. Габышев
Эйиэхэ санаабытын ууран сылдьабыт, биэтэмэс алдьаныытыгар дьокутаат талыахпыт диибит. «ХС»; 3) туох эмэ сэттээҕисэмэлээҕи оҥорорго сорун. ☉ Иметь злой умысел, задумать дурное
Эмиэ Паайпаткаҕа санааҕытын уурдугут дуо? С. Курилов (тылб.)
Киниэхэ [Халаҥаатта күөлү көһөрөргө] санааны уурар сэттээх-сэмэлээх буолаарай? Болот Боотур. Санааҕын хамсатыма — тугу санаабыккын ыһыктыма, уларытыма. ☉ Не отступать от принятого решения, оставаться непоколебимым
Дьон кэлиэхтэригэр, ситиэхтэригэр дылы кини санаатын хамсатыа суох тустаах. А. Сыромятникова. Санааҕын холбоо кэпс. — биир санаалан, туохха эмэ бииргэ кыттыс; холбос. ☉ Быть одного мнения с кем-л.; объединяться с кем-л. в чём-л. [Далбарай:] Дьэ, бэрт да киһини кытта санаатын холбуур, доҕор оҥостор эбит. Н. Неустроев
Бырааттар быстыспакка, Доҕоттоор, туораспакка Санаабытын холбуоҕуҥ, Саргыта тардыһыаҕыҥ. А. Абаҕыыныскай. Санаа курдук — бэрт кыратык, киһи санаатыгар эрэ. ☉ Совсем немного, чуть-чуть
[Ыарыым] урукку тиргиитээн тииһиктэнэрэ эрэ арыый санаа курдук мөлтөөбүккэ дылы. «ХС». Санаата батарбат кэпс. — тэһийбэт-тулуйбат, тугу эмэ гынартан кыайан туттуммат. ☉ соотв. так и подмывает сделать что-л. Өчөһөн туран хаалыан эмиэ да санаата батарбат, баҕар, куспут көстөөрөй диэбиттии, батыспытынан баарта. А. Неустроева
Санаата батарбата, көрсөр эрэл сүттэр даҕаны, …… Маша олорор дьиэтигэр барда. А. Сыромятникова. Тэҥн. сүрэҕэ батарбат. Санаата буолан — санаата сөбүлээн, суобаһырҕаабакка эбэтэр сиргэммэккэ (сүнньүнэн төттөрү суолталаах этиигэ тут-лар). ☉ Без зазрения совести, не испытывая угрызений совести (делать что-л. — обычно употр. в отриц. предл. в значении «совесть никак не позволяет сделать что-л.»)
Семён Васильевиһы мин туох да иһин санаам буолан албынныа суох этим. Н. Лугинов
Мин санаам буолан табаарыстарбыттан арахсыам суох ээ. С. Ефремов
Оо, саат-суут! Туораттан хата киһи сирэйэ кытарар. Аата, санаалара буоларын. «Кыым». Санаата буолбат (барбат) — тугу эмэ оҥоруон суобаһыгар утары буолан туттунар, кыайан оҥорбот. ☉ Совесть не позволяет ему поступить каким-л. образом
Икки атахтааҕы уһун уҥуоҕун урусхаллаан, кыа хаанын тоҕон, …… үрдүк сурахтан диэхпин санаам барбат. П. Ойуунускай
Куруук туратуралар Куһаҕаны оҥорорго Санаалара хайдах барар, Саатар тоҕо салгыбаттар? Күннүк Уурастыырап
Ол эрээри [хараҥаччыны] өлөрүөхпүн санаам буолбата. И. Федосеев
Санаата кэлэн көр кэл. Кини бүгүн санаата кэлэн, бэркэ да ыллаата. А. Сыромятникова
Кини санаата кэлэн уһаммыт киһитигэр тугу барытын …… үчүгэй гына оҥороро. Күннүк Уурастыырап. Санаата кэннигэр кэпс. — киһи, кими-тугу эмэ бэйэтэ көрө-харайа сылдьан хаалларан баран, ону санаа оҥостор, ол хаалларбытым туох эмэ буолуо диэн куттанар. ☉ Постоянно беспокоиться о тех, кого оставил, неотступно думать о них. Куораттаатым да, тахсыахпар диэри оҕолорум хайдах олороллор диэн санаам кэннибэр
□ Киэһэлик биэрэккэ кэллилэр
Мэхээлэ уку-суку туттар, туох баар санаата кэннигэр: ыарыһах кэргэнэ, үс кырбас оҕолоро хайдах эрэ олороохтууллар? «ХС»
Санаата оонньуур көр оонньоо. Соҕотох уолуттан маппыт хара соругар Лэглээр оҕонньор санаата оонньоон кыһыны туоруур атах аҥаара этин киллэрэн бүтүннүү үлтү сабаан кэбиспит эбит. Амма Аччыгыйа. Санаата тиийдэҕинэ кэпс. — хаһан эмэ баҕа санаата киирдэҕинэ. ☉ Когда (у него) желание появляется (он делает что-л.). Санаата тиийдэҕинэ кэлэ сылдьааччы. Санаата тиийэр кэпс. — сөбүлүү саныыр. ☉ Симпатизировать кому-л., испытывать тёплые чувства к кому-л. (букв. мысль его доходит)
«Уруккуттан санаам тиийэрэ гынан баран, оҕолоро сириксэнэ бэрт дииллэриттэн чаҕыйан олорбутум», — диэхтиир. А. Софронов. Санаата тохтуур (хонор) кэпс. — туохха эмэ сөптөөҕү көрдөөн үгүһү өйүгэр сыымайдаан баран, хайаларын эрэ булар, тала саныыр. ☉ Испытывать расположение к кому-л., отдавать предпочтение кому-чему-л.
Бу улууска соҕотох дьахтарга санаам хонор. Болот Боотур
[Оҕонньор кырдьыбыт атын сыыһа туттан эрэйдээбэт эрэл киһиэхэ өлөртөрөөрү], бары ыалларын хос-хос бэрийэн, Наммара эҥээргэ олохтоох Чаһы Ньукууһаҕа санаата тохтообут. М. Чооруоһап. Санаата тэйэр кэпс. — кимиэхэ-туохха эмэ санаатын тартарбат, үчүгэйдик санаабат буолар. ☉ Охладеть к кому-чему-л.
Саатар, сир аннынан холуннаран куһаҕан тылы ыыттар, кинилэртэн дьон санаата тэйиэ этэ. Күндэ. Санаата холлор — тугу эмэ сөбүлээбэккэ, куһаҕан аххан буолар, кэлэйэр, кыйаханар. ☉ Чувствовать раздражение, досаду, злобу; злиться, досадовать
[Даарыйа эмээхсин:] Мэхээлэ оҕонньор булчут дьон түүлээхтэрин биһиэхэ аҕалан биэрэллэриттэн санаата холлон этэр ээ ити. Күндэ. Санаатын тут — ким эмэ санаатын бэйэҕэр тарт, сөбүлэт. ☉ Завоёвывать чьё-л. доверие, располагать кого-л. к себе
Кинилэргэ дьону бэйэлэригэр тардар, дьон санаатын тутар, дьоҥҥо таптатар туох эрэ ураты күүс баар. Амма Аччыгыйа. Санаа хоту — киһи баҕатын хоту, баҕарбытын курдук. ☉ Как и хотелось кому-л., в соответствии с чьим-л. желанием
Санаа хоту үчүгэй дьиэ диэн дьол. Н. Лугинов
Өлүөсэ санаа хоту туруу үлэһит киһи буолан биэрдэ. Г. Нынныров. Санаа эргимтэтэ оҥоһун кэпс. — арахсыбат баҕа санаа оҥоһун. ☉ Сделать кого-что-л. предметом своей думы, мечты
Санаа эргимтэтэ оҥостон ахтан иһэр Саарбалааҕын хатыҥ чараҥа кэллэ. Н. Босиков
Бөлүүнү быһа тугу санаа эргимтэтэ оҥостубутун, элэс курдук өйдөөн ылаат, барытын нус-хас түптээн анаарбытынан барда. «ХС». Таҥара санаа биэрэр кэпс. — ким эмэ дьолугар, киһи кимиэхэ-туохха эмэ туһа оҥорор үтүө санаата киирэр. ☉ К чьей-л. удаче, кто-л. вдруг проявляет неожиданную для него щедрость (букв. как сам бог велел)
[Боккуо:] Баҕар, өлөр күнүгэр киниэхэ таҥара санаа биэртэ буолуо, баайын-үбүн сиэтэр санаа кииртэ буолуо. А. Софронов
Ханныгы эмэни таҥара санаа биэрэн сиэртибэлээтэххинэ, күн судаар эйигин, үтүөнү оҥорбуккун умнуо суоҕа. Н. Неустроев. Уһун санаата татыарыйда фольк. — туохха эмэ кыаҕын ылларан, холкутун ыһыгынна, ыгылыйда, уһуну-киэҥи өйдөөбөт буолла. ☉ Оказавшись перед непреодолимой преградой, терять выдержку
[Бухатыыр] Киэҥ көхсө кыараан барда, Уһун санаата уонунан татыарыйда …… Хараҕын уута халыс гынна, Хабырынан хачыгыратта. П. Ойуунускай
◊ Ис санаа көр ис IV
Чэ, үчүгэй. Ити аата ис санаабытын билистибит. Н. Якутскай
Ордук санаа — ордугурҕаа диэн курдук. Наҕыллык табан испиттэри Дьиҥэр ордук санаабаппын, Алҕаска аат-суол сиппиттэри «Аата дьоллорун», — диэбэппин. И. Эртюков. Санаа баҕата көр баҕа II. Мин санаам баҕата — дойдубар сылдьан кэлии. Санаата бөҕөх — туохтан эмэ куттанан, ытырыктатан санаата аймаммат, быыһанарыгар эбэтэр туһанарыгар эрэнэ саныыр. ☉ Быть уверенным в чём-л., не знать сомнения в чём-л. (напр., в благополучном исходе чего-л.). Быйыл университекка ылыахтара диэн санаам бөҕөх
□ Бэйэтэ да атыттар курдук өрө тэбэ-тэбэ сүүрээччитэ суох, оҕобуттан санаам бөҕөх. А. Софронов. Санаа түһүүлээх — туохха эмэ инники кэскили булан көрбөт муҥутах санааҕа ылларбыт. ☉ Пессимистичный, мрачный, вселяющий чувство безнадёжности. Санаа түһүүлээх айымньы. Санаа түһүүтэ — санаа күүһүн ыһыктан санньыйыы, санааны санньытыы. ☉ Пессимизм, чувство безнадёжности
Көрбөккүөт чаҕылҕан үҥүүтэ Үөл маһы кумалаан түһүүтүн? Ол курдук дьон хобо-үҥүүтэ Үөскэтэр ээ санаа түһүүтүн. Р. Баҕатаайыскай
Санаа ымыыта — санаа баҕата диэн курдук. Үөрэхтээҕим буоллар, …… , син киһи тэҥинэн сылдьан, үтүө-мааны дьон кэккэтигэр киирсиэм этэ диэн санаа ымыыта оҥосторо. ФЕВ УТУ. Үрүҥ санаа — киһиэхэ, дьоҥҥо үчүгэйи эрэ санааһын, үчүгэйи баҕарыы; сырдык санаа. ☉ Доброжелательность. Тэбиэн саҕа хара санаатааҕар түөн саҕа үрүҥ санаа күүстээх (өс хоһ.). Хара са- наа — киһиэхэ, дьоҥҥо куһаҕаны санааһын, куһаҕаҥҥа баҕарыы. ☉ Злой умысел, чёрные мысли
Кырыыс хаан кыттыста, Өс-санаа үксээтэ, Хара санаа хаҥаата. Өксөкүлээх Өлөксөй
Доҕотторуом, үлэлии, айа Сааһы моҥуу олоруоҕуҥ, Эйэлээх олоҕу тууйар Хара санааны бопсуоҕуҥ. Н. Босиков. Хом санаа кэпс. — киһи кимтэн эмэ эрэйэ санаабыта туолбатаҕыттан эбэтэр бэйэтин санаатын толорботоҕуттан хомойуута. ☉ Чувство неудовлетворённости кем-л. или самим собой по поводу неоправдавшихся ожиданий, неприятный осадок в душе
Ол эрээри туох эрэ хом санаа эрийэр. Амма Аччыгыйа. Эр санаа — киһи куттал, улахан кыһалҕа да кыһарыйдаҕына хорсун санаатын ыһыктыбат быһыыта. ☉ Мужество, храбрость
Чугаһаан үчүгэйдик көрүөххэ диэн иһигэр эр санааны ылынар. Н. Якутскай
[Филипп:] Хата эн, Мэхээлэ оҕонньор, кырыйдаргын даҕаны эр санааҕын кэм сүтэрбэт эбиккин. С. Ефремов
тюрк., монг. санаа, бур. һанаха