дядя (по материнской линии безотносительно к полу говорящего).

дядя (старший брат отца) # сугун абаҕата бот. багульник; сиһик абаҕата бот. ольха кустовидная.

1) старший родной брат; 2) старший родственник по линии отца (моложе отца); 3) дядя, дядюшка (обращение к старшему).

гл
1. Хабар (мээчиги). 2. Тутар; бултуур. Кошка ловит мышь. Дядя ловит рыбу

гл.
хабар (хап), тутар (тут)

аат., кэпс.
1. Аҕа саастаах эр киһи (үксүгэр оҕо тылыгар). ☉ Дядя (мужчина, молодой человек - обычно в речи ребенка)
- Тоойуом, кэл, бу сүрдээх үчүгэй ойуулаах кумааҕылар бааллар, дьээдьэ кэһиитэ. Н. Заболоцкай
Кыра оҕолор муодарҕаан көрөллөр: «Тараҕай дьээдьэ кэллэ!» - дэһэллэр. Баал Хабырыыс
«Дьээдьэ, тугу эн туойаҕын?» - мааны киһи ыйытта. М. Доҕордуурап
2. Ийэни, аҕаны кытта бииргэ төрөөбүт эр киһи (билиҥҥи эдэр саха кэпсэтэр тылыгар таай, убай диир оннугар). ☉ Дядя (брат отца или матери)
Мэхээчэ обургу кулаак дьээдьэтигэр, бу Баһылайы сөрөөн муоста оҥороору, дириҥ дьэбэрэҕэ тэбистэрэн эрдэҕэ дии. П. Ойуунускай
Ол дьээдьэтин кыыһа Польшаҕа кэргэн тахсыбыт. Далан
Оттон кыралар дьээдьэлэрэ киллэрбит кэһиитин үрдүгэр үөрүүнэн түспүттэрэ. «ХС»

несов. разг. 1. см. довестись; 2. (быть в родстве) буол; доводиться кому-л. дядей абаҕатынан буол, таайынан буол.

I
аат. Киһиэхэ төрөөбүт аҕатын бииргэ төрөөбүт убайа. ☉ Дядя (старший брат отца — независимо от пола говорящего)
Баһылай оҕонньор, абаҕам буоллаҕыҥ, биһиги аһыырбыт быһынна, оччугуй да буоллар тарда бэрис эрэ. МНН
Ол ампаар аттыгар бэрт былыр Баар этэ куһаҕан балаҕан, Ол онно үрүҥ күн сырдыгар Кэлбиттэр аҕалаах абаҕаҥ. С. Данилов
Ама аҕыйах этэ дуо? Аймах, кэргэн иһиттэн Аҕа, абаҕа, убай, уол Арахсыһан тэйбитэ?! Баал Хабырыыс
ср. тюрк. абаҕа ‘дядя по отцу’
II
даҕ., кэпс. Туох эрэ куһаҕана, сириллибитэ (үксүн тард. ф-гар тут-лар). ☉ Самая низкосортная, бракуемая часть чего-л. (обычно употр. в притяж. ф.)
Оок-сиэ, мас абаҕата түбэһээхтээбит дии. П. Аввакумов
Арыылаах хааһыбыт да ас абаҕата эбит — Аһыйбыт сытынан аҥылыс гынна. Р. Баҕатаайыскай
III
аат., харыс т. Эһэ. ☉ Медведь
Эһэни өлөрөн кэллэххэ оҕолор: «Хаарыан эһэбитин, абаҕабытын өлөрбүккүт», — диэн ытаһыах тустаахтар. Болот Боотур
IV
түөлбэ. Бүүчээн. ☉ Кабарга.
◊ Сиһик абаҕата — сииктээх сиргэ, өрүс кытылыгар үүнэр хатыҥныҥы сэбирдэхтээх сэппэрээк. ☉ Ольха; ольшаник, ольховник
[Тириини] Хара өҥҥө кубулутууга сиһик абаҕатын чоҕун тутталлара. АНП ССХТ. Сугун абаҕата — сииктээх, мутукчалаах тыаларга, муохтаах маардарга үүнээччи үрүҥ сибэккилээх намыһах сэппэрээк. ☉ Багульник болотный
Сорохторо сугун абаҕатын, сииктэ угун төбөлөрүгэр абыртабыр үүннэринэн, илдьирийбит сукуна хортууһу сүүстэригэр умса тардыммыт дьон курдук бүүппэҕирэн тураллар. Амма Аччыгыйа
Нуучча сугун абаҕатын курдук үчүгэй баҕайы сыттаах ноһумуой былааты ылан, муннун ньухханар. Күннүк Уурастыырап
ср. тюрк. абаҕа ‘папоротник’

аат. Хаан аймахтыылар оҕолоро, ыччаттара (хол., ийэни-аҕаны кытта бииргэ төрөөбүт киһи оҕолоро эбэтэр сиэннэрэ бэйэ-бэйэлэрин ыккардыгар сыһыаннара: балыс саастааҕа сыган, оттон аҕа саастаахтара убай, таай, эдьиий буолаллар). ☉ Дети, потомки кровных родственников (напр., дети или внуки родных братьев или сестёр отца или матери по отношению друг к другу: младшие по возрасту называются сыган, а старшие по отношению к младшим — старший брат, дядя, сестра)
[Киргиэлэй] сөбүлээбэтэҕинэ, сүөһүгүн-аскын эһэн баран үүрэн кэбиһиэ, хата биһиги сыгаммытыгар Боппоох оҕотугар барбытыҥ буоллар. Болот Боотур
Ити тыла суох сыганым Натааһа ханна барыай, миэхэ сыстан, …… иккиэн өйөһөн олордохпут бу. Н. Габышев
◊ Сыган бэрбээкэй — сүөһүгэ, кыылга: кыыс бэрбээкэйин аннынан сылдьар туспа кыра уҥуох. ☉ У животных, зверей: мелкая кость между голенью и лодыжкой
Тарбах уҥуохтарыгар икки суол бэрбээкэй уонна туйах тумуга баар: кинилэртэн үөһээ өттүнээҕилэрэ кыыс бэрбээкэй, ол аллараа өттө сыган бэрбээкэй, саамай анныкылара туйах тумуга буолаллар. СИиТ
ср. ДТС чыхан ‘племянник (по женской линии)’, йегэн ‘племянник’

I
аат. Күтүөккэ кэргэнин төрөппүттэрэ, бииргэ төрөөбүттэриттэн, чугас урууларыттан уонна тастыҥ даҕаны аймахтарыттан биирдэстэрэ (э. ахс. кыҥаттар, тард. аат. кынна, кылына). ☉ Кто-л. из родственников, кровной родни жены по отношению к мужу
Эн кыҥаттаргар …… аанньа сылгы төрөөбүтүн өйдөөбөппүн. Амма Аччыгыйа
Едлин сотору кылын буолуохтаах аҕабыыкка өрө-сала көппүтэ. Эрилик Эристиин
Ханна да быкпакка, кимиэхэ да биллибэккэ, кыннын аахха саһан сыппыта үһү. А. Бэрияк
Костя кылына оҕонньор умайбыт дьиэтин өрөмүөннээн, истиэнэтин сорох мастарын …… уларыталаан, муостатын олорчу саҥардан, дьиэ дьиэнэн оҥордо. С. Никифоров
◊ Аҕа кылын — 1) күтүөккэ кэргэнин аҕата. ☉ Отец жены, тесть
Аҕыйах хонуктааҕыта аҕа кылыным Киил оҕонньор чаас кэриҥэ мөҕөн «лигийдэ». Н. Лугинов
[Суоппар Укулаанапка:] Эйигин [массыынаны] көрдөппүтэ дииллэр дии. Даача туттар үһүгүн дуу? Аҕа кылыныҥ Суордаайап массыналары ыларга кыһанан-мүһэнэн биэрдэ. В. Протодьяконов; 2) кийииккэ кэргэнин бииргэ төрөөбүт эбэтэр тастыҥ убайа, абаҕата. ☉ Родной или двоюродный старший брат или дядя мужа
[Дьэбдьиэ] сүөһүтүнаһын даҕаны кыайан ииттиэ суох. Хата, аҕа кылына аах икки сүөһүнү босхо иитэннэр, ааспыт кыһын ынахтарын барытын сыл таһаарбыта. Болот Боотур. Тойчи эргэ таҕыстаҕын утаа аҕа кылынын аахха атыыһыт кэлбитэ. Уот. ч. Аҕас кылын — 1) күтүөккэ кэргэнин бииргэ төрөөбүт эбэтэр тастыҥ аҕаһа (эдьиийэ). ☉ Родная или двоюродная старшая сестра жены. Аҕас кынным уолун батыһан, Москваҕа тиийэн олорор; 2) кийииккэ эрин аҕатын аҕа саастаах аймахтара: төрөөбүт уонна тастыҥ эдьиийэ, саҥаһа. ☉ Старшие родственницы мужа: тетка, родная или двоюродная сестра. Альбина аҕас кынныттан элбэх оҕо баар буолуохтааҕа да, оччо уруурҕаспат этилэр. Аччыгый (балыс) кылын — кийииккэ эрин балта. ☉ Младшая сестра мужа. Хара сиэбэккэ кураҥхадыйан олордоҕуна, аччыгый кынна Маайаҕа куул собону ыытан абыраабыта. Ийэ кылын — 1) күтүөккэ кэргэнин ийэтэ. ☉ Мать жены, теща
Эн үчүгэй кийииккэ тиийэн ийэ кылын буол. Оттон биһиги Василий Михайлович ийэтин ылыах. Далан
Ордук Сургууһут Соппуруон уонна урукку бирикээсчик Микиэйэп ийэ кынна Мааппа эмээхсин сөбүлээбэт этилэр. Д. Таас
Ийэ кынным күтүөтэ «уордаран ыалдьарыттан» туһунан суол санааҕа түстэ. С. Федотов; 2) кэпс. көннөрү кэпсэтиигэ күтүөккэ кэргэнин дьахтар өттүнэн аҕа саастаах аймахтарын: эбэтин, эдьиийин (көр аҕас кылын), аҕатын, ийэтин эдьиийдэрин, балтыларын; абаҕатын, убайын, таайын кэргэннэрин (көр тастыҥ ийэ кылын) — эмиэ ааттыыллар. ☉ В просторечии может обозначать: бабушку жены, старшую сестру жены, тетку жены, жену родного или двоюродного брата жены, жену родного дяди жены
Ханныгын да иһин тастыҥ ийэ кылыным буоллаҕыҥ гынан баран, бүгүн куһаҕан тыллаах-өстөөх кэлбиккин. С. Курилов (тылб.). Кырдьаҕас аҕа кылын — кийииккэ эрин абаҕата эбэтэр бииргэ төрөөбүт убайдарыттан саамай аҕа саастаахтара. ☉ Дядя или самый старший из родных братьев мужа
Манчаары ийэтэ «Ол эрээри, дьиҥ-чахчы быстаран, өлөрхаалар күммэр, кырдьаҕас аҕа кынным Баһылай Слободчиков оҕонньор көрөн олорон, ама өлөрөр үһүө, баран тылланнахпына, көмөлөһөө ини», — диирэ, ол курдук эрэнэрэ. МНН. Сиэн кылын — күтүөккэ кэргэнин убайын эбэтэр сурдьун оҕото (үксүн уол оҕо туһунан). ☉ Сын старшего или младшего брата жены
[Дарыбыан Ганяҕа (кэргэнин тастыҥ сиэнигэр):] Сиэн кылын да буолларгын, эдэриҥ быһыытынан, сатаатар, бэлэм маһы уокка быраҕыа эбиккин. Н. Туобулаахап. Тастыҥ ийэ кылын — күтүөккэ кэргэнин абаҕатын, таайын ойоҕо. ☉ Жена родного дяди супруги. Тастыҥ ийэ кылыным сэттэ оҕолоох тулаайах хаалбыта. Тастыҥ кылын — күтүөккэ кэргэнин аҕатын, эһэтин бииргэ төрөө-бүт, тастыҥ даҕаны убайдара, бырааттара. ☉ Родные, двоюродные братья отца и дедушки жены. Тастыҥ кылыным оҕолоро хоно кэлбиттэрин билбэккэ гына сыстым. Уол (оҕо) кылын — күтүөккэ кэргэнин сурдьа. ☉ Младший родной брат жены
Мин уол кылыным бэрт тэтиэнэх киһи эбит.  [Марья Дмитриевна:] Эн [Пьер] ол уол кылыҥҥын мин ааппыттан Москваттан барарыгар, мин икки харахпар көстүбэтигэр бирикээстээ диэн көрдөстө. Л. Толстой (тылб.). Эбэ кылын — эр киһиэхэ кэргэнин эбэтэ, хос эбэтэ. ☉ Бабушка, прабабушка жены. Эбэ кылыммыт сиэннэрин көрөөрү, сотору-сотору кэлэр. Эһэ кылын — эр киһиэхэ кэргэнин эһэтэ, хос эһэтэ. ☉ Дед, прадед жены. Эһэ кылына былыргыга улахан баай киһи эбитэ үһү
ср. тюрк. кадын, каҕын, кайин ‘тесть’
II
аат. Дохсун майгы, быһыы. ☉ Суровость, строгость
Кылына бэрт. ПЭК СЯЯ
Ат таныытыттан сииктээх күдэн бурҕачыйан, тымныы кылынын кытта хатыһан, сыр-сыр гынар. Л. Габышев
ср. др.-тюрк. хылыҕ ‘поведение, характер, нрав; основные свойства, сущность, природа’, тув. хылых ‘вспылчивость, запальчивость, раздражительность’

I
туохт.
1. Тугу эмэ ханнык эмэ бэлиэлэринэн сирдэтэн сөптөөҕүн, ис дьиҥин быһаар, бил, таба эт. ☉ Догадаться по каким-л. признакам и высказать правильное предположение о чём-л., угадать, отгадать. Таабырынна таай
□ Кэрэ санаам кэҕиннэ — Кэлэр-барар суолбун булбатым, Далай санаам татыарыйда — Тахсар-киирэр сирбин таайбатым. А. Софронов
Миитэрэй кими эмэ үтүктэн туттан-хаптан, көрөн-истэн киирэн кэллэҕинэ, дьиэҕэ олорооччулар бары таайан айдаара тоһуйаллар. Амма Аччыгыйа
Суол былаһын тухары бааһырыым хайдаҕын таайа сатаабытым. Н. Якутскай
Кини хас да хонно — тиһэх күннэрэ кэлбитин таайбыта. Н. Габышев
△ Тугунан эмэ сирдэтэн дьон санаатын сөпкө сэрэй, тугу эмэ таба эт. ☉ По каким-л. признакам угадать мысль другого, догадаться о чём-л., смекнуть
«Мин өйбүнэн аатырыам суоҕа, хааннаах болотунан аатырыам, онон сөпкө да таайда», — диэн ах баран олордо. П. Ойуунускай. Тороев санаабыт санаатын таайбыт курдук Чуура эттэ: «Бу ураһа хотуна — мин… Абыраамап этэринии мин манна сарыыссабын!» Л. Попов
Ардай аһыылаахтар, бадаҕа, Ас тахсыаҕын таайдахтара. С. Данилов
2. Чахчытын билбэккэ эрэ сэрэйэн быһаар; көхсүгүнэн, сүрэххинэн сэрэй. ☉ Не зная наверняка, догадаться о чём-л.; предчувствовать что-л., понять чутьём
[Бургунаһым] айыы сүөһүтэ, баҕар, сүрэҕэ-быара таайара буолуо [мин өлөрөөрү гынарбын]. А. Софронов
Түбэ нэһилиэгэр Сэпсики диэн туохха да холобура суох баай киһи баар. Быһа таайан эттэххэ, аҕыс уонча сүөһүлээх буолуо. Күндэ
ср. бур. тааха, монг. таах, эвенк. тааг ‘гадать, отгадать, разгадать’
II
туохт. Дьай, сабыдыаллаа, содуллаах буол (ким эрэ урут оҥорбута эбэтэр эрэйдэммитэ билиҥҥи кэмҥэ дьайара). ☉ Отразиться на чём-л., сказаться каким-л. образом впоследствии (напр., о прошлых невзгодах)
Аҕам үйэтин тухары этигэр-хааныгар сүгэ сылдьыбыт эрэйэ-муҥа таайан, …… оронуттан кыайан турбат буолан хаалбыта. Эрилик Эристиин
Тихон дьиэтигэр тахсан кинигэ ааҕыах курдук гынан иһэн, бөлүүн хойут утуйбута, эрдэ турбута таайан, утуйан хаалла. Н. Босиков
Оҕонньоттор күнүскү сылаалара таайан, сотору үүтээн иһэ им-ньим барар. «Кыым»
♦ Айыыта таайар көр айыы III
Айыылаах дууһа айыыта таайдаҕа, дэлэ дьаабыламмат буолара. Күннүк Уурастыырап
Ол айыыта таайан [кыталыгы өлөрбүтэ], абааһылар кинини «улахан ыарыы» буолан киирэннэр сииллэр. Багдарыын Сүлбэ
Сүрэҕэ, сүрэҕинэн (көхсө, көхсүнэн, кута-сүрэ) сэрэйэр (таайар) — сүрэҕэ сэрэйэр (таайар) диэн курдук (көр сүрэх). Кини, киэҥ тайҕа оҕото, сүрэҕинэн таайан, хараҕынан сабаҕалаан, туһаайбыт тосхолун эндэппэт эбит. Амма Аччыгыйа
Киһитэ тугу этэрин истибэтэр даҕаны, көмөлөс диирин сүрэҕэ таайда. А. Сыромятникова
Бу аанньанан дьааһыйбат, содуллаах тэлэгирээмэ буолуоҕун Батурин көхсүнэн таайа, ытырыктата саныы олордоҕуна, төлөпүөн кырылаан кэлбитэ. В. Яковлев
Бу икки киһи атын-атын санаалаахтарын кини [Анньыыска] көхсө таайар. А. Сыромятникова
Баҕар, холкуоһа кинини үчүгэйдик санаан, ыал буоллун, киһи буоллун диэн сүөһүлээбитин кута-сүрэ таайа санаабыта буолуо. М. Доҕордуурап
◊ Өтө таайар көр өтө
Хомолтонон туолбут үтүөкэннээх хараҕын көрүүтүттэн кини санаатын Иванов өтө таайда. Амма Аччыгыйа
[Дьиэлээх] өтө таайда быһыылаах харааччы утаппыппын. И. Гоголев
Мин санаабын өтө таайбыт курдук эмискэ эттэ. Н. Габышев
III
аат. Киһиэхэ ийэтин быраата, убайа; уопсайынан ийэтин аймаҕа эр киһи. ☉ Дядя (обычно брат матери; вся родня мужкого пола по материнской линии)
Бу Дьүлэй уустара — Платон төрөөбүт таайдара. Суорун Омоллоон
Костя уончатыгар диэри таайын аахха иитиллибит. П. Филиппов
Аркадий үөрэҕэр мөлтөөн, …… истипиэндьийэтэ суох буолан, өссө икки ый таайыгар олоорто. Н. Габышев
др.-тюрк. таҕай, тюрк. таай, тай, таҕа, дайы