дядя (старший брат отца) # сугун абаҕата бот. багульник; сиһик абаҕата бот. ольха кустовидная.

1) уст. яд; абанан сүһүрбүт он отравился ядом; 2) горечь, горький вкус || горький; аба уулаах күөл солёное озеро (букв. озеро с горькой водой); 3) бот. цикута, вех; аба от цикута, вех; абаны сиэбит ынах курдук словно корова, съевшая цикуту (соотв. будто белены объелся); 4) перен. досада, горечь; возмущение; абабын ньии ! ах, какая досада!; ити абатыгар этэр он говорит так с досады.

гневное возмущение, негодование, гнев; өстөөххө абанан-сатанан оргуйара он пылал ненавистью к врагам; тылын абатын-сататын көрүҥ эрэ ! как язвительны его слова!

горькая досада, горькая обида; абабын-сүттүбүн көрүҥ эрэ ! надо же, какая досада!, до чего же досадно!

n. uncle (paternal)

n. grief, annoyance; bitterness; абатый= v. to become annoyed; абар= v. to be annoyed

I
аат. Киһиэхэ төрөөбүт аҕатын бииргэ төрөөбүт убайа. ☉ Дядя (старший брат отца — независимо от пола говорящего)
Баһылай оҕонньор, абаҕам буоллаҕыҥ, биһиги аһыырбыт быһынна, оччугуй да буоллар тарда бэрис эрэ. МНН
Ол ампаар аттыгар бэрт былыр Баар этэ куһаҕан балаҕан, Ол онно үрүҥ күн сырдыгар Кэлбиттэр аҕалаах абаҕаҥ. С. Данилов
Ама аҕыйах этэ дуо? Аймах, кэргэн иһиттэн Аҕа, абаҕа, убай, уол Арахсыһан тэйбитэ?! Баал Хабырыыс
ср. тюрк. абаҕа ‘дядя по отцу’
II
даҕ., кэпс. Туох эрэ куһаҕана, сириллибитэ (үксүн тард. ф-гар тут-лар). ☉ Самая низкосортная, бракуемая часть чего-л. (обычно употр. в притяж. ф.)
Оок-сиэ, мас абаҕата түбэһээхтээбит дии. П. Аввакумов
Арыылаах хааһыбыт да ас абаҕата эбит — Аһыйбыт сытынан аҥылыс гынна. Р. Баҕатаайыскай
III
аат., харыс т. Эһэ. ☉ Медведь
Эһэни өлөрөн кэллэххэ оҕолор: «Хаарыан эһэбитин, абаҕабытын өлөрбүккүт», — диэн ытаһыах тустаахтар. Болот Боотур
IV
түөлбэ. Бүүчээн. ☉ Кабарга.
◊ Сиһик абаҕата — сииктээх сиргэ, өрүс кытылыгар үүнэр хатыҥныҥы сэбирдэхтээх сэппэрээк. ☉ Ольха; ольшаник, ольховник
[Тириини] Хара өҥҥө кубулутууга сиһик абаҕатын чоҕун тутталлара. АНП ССХТ. Сугун абаҕата — сииктээх, мутукчалаах тыаларга, муохтаах маардарга үүнээччи үрүҥ сибэккилээх намыһах сэппэрээк. ☉ Багульник болотный
Сорохторо сугун абаҕатын, сииктэ угун төбөлөрүгэр абыртабыр үүннэринэн, илдьирийбит сукуна хортууһу сүүстэригэр умса тардыммыт дьон курдук бүүппэҕирэн тураллар. Амма Аччыгыйа
Нуучча сугун абаҕатын курдук үчүгэй баҕайы сыттаах ноһумуой былааты ылан, муннун ньухханар. Күннүк Уурастыырап
ср. тюрк. абаҕа ‘папоротник’

I
1. аат. Улахан кыһыы, кыйаханыы; хомойон, өһүргэнэн кыйыттыы. ☉ Досада, раздражение
Көскө да барбыт абабар уонна кини да кэриэс суругар хоруйдаан ырыа суруйбутум. П. Ойуунускай
«Абата бэрт ээ. Ол иһин соруйан... саҥардым. Кини даҕаны кыһыйдын буоллаҕа», — диэн быһаарыыта суохтук боллурҕаабытынан оҕонньор аргыый тахсан барда. Амма Аччыгыйа
Ырыа үөскүүр үөрүүттэн, Биитэр ааспат абаттан, Биитэр өлөр мөккүөртэн, Биитэр улуу тапталтан, — Кууллаттарыы муҥуттан. С. Данилов
2. саҥа алл. суолт. Тугу да гынар кыах суоҕуттан, кыһыы-хомолто түмүллүүтүттэн тахсар күүстээх иэйиини көрдөрөр (тард. ф-ҕа, үксүгэр атын тыллары кытта холбуу тут-лар). ☉ Выражает крайнюю степень досады, раздражения, бессильную злобу (обычно употр. в сочет. с др. словами)
Кимнээх буоламмыт Киэҥэр-куоҥар кистээн Киһи оҥоруо баарай? Аай-аайбын! Ыый-ыыйбын! Аанай-туонай абам эбит! П. Ойуунускай
Бу кэрэдэк тылын истиҥ! Соруйан гынар ээ ити! Абам да баар эбит... Амма Аччыгыйа
Оо!.. Абам эбит... Саатар Марисаны кытта бырастыылаһарга чаас аҥаара көҥүллээбэтэх буоллахтара. Эрилик Эристиин
Оо, абата эбит, туох истиэ баарай!!! Күннүк Уурастыырап
♦ Айаҕын абатын көр айах
II
аат., эргэр.
1. Сүлүһүннээх, хабархай солох. ☉ Щелочь
Бу күөл уута абалаах, киһи-сүөһү испэт уута. СГФ СКТ
2. Уулаах сиргэ үүнэр, ынах-сүөһү сиэн өлөр сүлүһүннээх от, бурут от. ☉ Ядовитое растение, из-за отравления которым гибнет скот; цикута, вех, сурепка. Аастахха аба да амтаннаах, утаттахха уу да минньигэс (өс ном.)

көр аһыы-аба
Эһэ оҕурдук саһыл албыныгар киирэн, абааһыы бөҕөҕө киирэ сылдьар. Кутуруга суох, өргө диэри ыарыыланан баран нэһиилэ оһорунуох аҕай буолла. Саха ост. I

аат. Күүскэ долгуйа өһүргэнии, кыйаханыы. ☉ Крайняя досада
Бу туох абатай-кыһыытай, турудобуой киһи кулаакка тахсыа суохтаах! П. Ойуунускай
Уһун айантан салҕан, Охсуһууга баҕаран, Турдум мин дьоммун саныы, Хаарыйда аба-кыһыы. Дьуон Дьаҥылы
Ардыгар, Маайыстан кэлэйэн, абанан-кыһыынан туолара [Баһылай]. Күннүк Уурастыырап

аат. Хомолто, кыһыы, өһүргэнии уонна кыйаханыы кырыктаах, өһүөннээх көстүүтэ. ☉ Гневное возмущение, негодование
Кытаатыҥ, оҕолор, аба-сата дьэбир тылларын этиҥ! Эһиги сүрэххитигэр батталлаах олоххо, баайдарга-тойотторго, көҥүлү, сырдыгы тууйааччыларга өс-саас уота үйэ-саас тухары күүдэпчилэнэ умайдын! Софр. Данилов
Улуну уол Уолҕамчы сүрэҕэр Аба-сата уота умайда, Кутаалыы салаата. С. Зверев
Икки атах былтас гыммытыгар, эһэ олоро түстэ уонна аба-сата кыымынан ыһыахтаммыт уоттаах харахтарынан киһини тобулу одуулаата. Р. Кулаковскай

көр аба-сүттү
Абамсүптүм эбит!!! Аны Ардьамаан-Дьардьамаан тоҥус Аһыҥастара кэлэннэр Атаҕастаан бараллара баар эбит ээ?!! П. Ойуунускай

саҥа алл. Кырыктаах, өһүөннээх кыйаханыы муҥутуур көстүүтүн көрдөрөр (үксүгэр атын саҥа алл. кытта, фольк. тут-лар). ☉ Выражает гневное возмущение, негодование (обычно употр. в фольк. в сочет. с др. межд.)
Абам-сүттүм эбит!!! Өлөр быатыгар, Өйбүн сүүйтэрэн, Суорума соруктаммыт Сорум эбит. П. Ойуунускай
Тойон Ньургун Абааһы тылын иһиттэ: «Абам-сүттүм!» — диэн санаата, улаханнык хараҥатыйда. ПЭК ОНЛЯ II. Тэҥн. абакка-сүтүккэ

саҥа алл. Этэр киһи тугу эрэ көннөрөр кыаҕа суоҕуттан олус кыһыйарын, кыйаханарын бэлиэтиир. ☉ Обозначает бессильную досаду говорящего (обычно не имеющего возможности исправить случившееся)
Алыс да эрдэ кырытыннардыҥ! Абам эбит! Абаккам эбит! С. Данилов
«Тууй-сиэ! Абам эбит», — диэн баран сиргэ силлээтэ. Н. Неустроев

эргэр.
1. аат. Бээскэ маарынныыр дороххой кумааһынай таҥас (үксүгэр халлаан күөҕэ өҥнөөх - өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи кэмҥэ ордук тэнийбит). ☉ Грубая хлопчатобумажная ткань, похожая на бязь, чаще синего цвета, даба ' (распространенная в дореволюционное время)
[Сайсары:] Оҕобор биир тараахта уонна үс арсыын дабата. Суорун Омоллоон
Кинээс оронун улаҕатыттан биэс арсыын дабаны ылан уунна. М. Доҕордуурап
2. даҕ. суолт. Бээскэ маарынныыр дороххой кумааһынай матырыйаалтан тигиллибит (таҥас). ☉ Сшитый из дабы, да 'бовый (об одежде)
Эмээхсин даба ырбаахытын тиэтэллээхтик кэтэн сарымтахтанна. Амма Аччыгыйа
Кини билигин күөх даба ырбаахылаах, ынах олооччулаах. Л. Попов
Нэкээ оҕонньор ураһатын иһиттэн эргэ даба халааты таһаарбыта. Н. Якутскай
◊ Дабаны сууйбут уу курдук - наһаа убаҕас, уутуҥу, болоорхой, амтана барбатах (миин, чэй). ☉ Жидкий, водянистый, безвкусный (о супе), плохо заваренный, слабый (о чае).
русск. сиб. даба 'китайская бумажная ткань'

аат. Улаханнык кыйыттыы, аба-сата түмүллүүтэ. ☉ Большая досада, крайнее неудовольствие, гневное возмущение
Ыччат, өстөөҕү кытта охсуһарга да бэлэм буолан, сүрэҕэ-быара кыһыынан-абанан туолбута. Суорун Омоллоон
Улахан кулубаттан уурайбыт саата-суута, кыһыыта-абата кэм мүлүрүйэн, умнуллан иһэрэ. Болот Боотур
Кинилэр хоргуппут санааларын, кыһыыларын-абаларын өссө эппэккэ хаалаахтаатылар ээ. Н. Заболоцкай