аат.
1. итэҕ. Абааһыны, сир иччитин манньытаары сиргэ уурар эбэтэр маска ыйыыр эгэлгэ бэлэх. ☉ Жертвоприношение (в виде трости, кнута, тряпки, пучка волос и т. п.), бросаемое на землю или подвешиваемое на дерево для умилостивления духов
Олбохто уура охсуҥ, Дьиэллэ тэлэйиҥ, Тэһииннэ тутуҥ, Дэбдиргэтэ ууруҥ! П. Ойуунускай
Аан аһааччы Алтан Хаакыр Ааны аһан Дьиэ ааныгар Дэбдиргэ бырахта. П. Ойуунускай
2. Бадараана, обоччото суох, үргүлдьү кытаанах, үксүгэр үрдүк сис эбэтэр таас сир. ☉ Высоко расположенная сухая часть рельефа с твердой или каменистой почвой
Дьиэлэрин-уоттарын сиигэ суох дэбдиргэ эрээри тыал түспэт сиригэр тутталлара. ГКН КК. Тэҥн. дөбдүргэн
◊ Дэбдиргэ туруоруу (тэрийии) итэҕ. - дойду иччитигэр толоруллар сиэр. Тыа саҕатыгар ырааһыйаҕа сэттэ эдэр маһы (үс титирик, түөрт хатыҥ) кэккэлэтэ анньыллар. Ол мастарга сэттэ үрүҥ ат сиэлин ыйыыллар, олорго үс туос томторугу, үс кыра туос ыаҕайаны ыйыыллар. Уот оттон баран, арыы кутакута дойду иччитин Аан Алахчын Хотуну алгыыллар. ☉ Установка дэбдиргэ - обрядового сооружения в честь духа-хозяйки местности (см. дойду иччитэ)
На красивом, ровном и чистом месте у опушки леса ставили в ряд семь молоденьких деревьев (три лиственничных, четыре березовых), между ними привешивались по семь пучков белых конских волос, по три миниатюрных берестяных телячьих намордника и по три таких же туеска. Обряд завершался разжиганием огня, над которым произносили благословление хозяйке местности Аан Алахчын Хотун, поливая огонь маслом. Дойду иччитигэр Томторҕо туруораллар, Иэйэхсит, айыыһыт иккигэ Дэбдиргэ тэрийэллэр эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй

1. аат. Сытыйан, бытарыйа сылдьар буолбут мас; оннук мас көөбүлэ. ☉ Сгнившее, гнилое трухлявое дерево; сыпучая сухая масса такого дерева, труха
   Тоҥмут киһини Уһун Бачыык сүбэтинэн илии-атах тиийэринэн бары саба түһэн ньылбы сыгынньахтаабыттара уонна кураанах эмэҕи ытыһан ыла-ыла, этин-сиинин имэрийэн итиэрбиттэрэ. С. Тумат
   Дьэллик ардахха сытыйбыт эмэҕи уокка бырахпытыгар үрүҥ күл, кыһыл кыым өрө ыһыахтанна. И. Никифоров
   Ону таһынан таба, тайах тириитин имитэн сарыы оҥороллоругар, таҥастыылларыгар хатыҥ эмэҕин тутталлара биллэр. АЭ ТЫС
   Эмэхтэн хайа охсон аҕалан, кырдьаҕаска биэрдилэр. Ону ылаат, олоро түстэ да, кыыс оҕо уонна сылгы эмэгэтин оҥорон кэбистэ. ИСА
2. даҕ. суолт.
3. Сытыйан кэбирээбит, бытарыйа сылдьар буолбут. ☉ Гнилой, рассыпающийся от гнили, трухлявый
   Эмэх сыгынахтарга, төҥүргэстэргэ түөрт сиргэ уот анньар. Суорун Омоллоон
   Тыал …… биир лаппа суон эмэх тиити силистэри-мутуктары түөрэ сүргэйэн түһэрэр. С. Маисов
   Уот иҥэр кутталлаах дөбдүргэн, хаппыт туорпа, кураанах былыык, хатыҥ мас олохтоох, эбэтэр эмэх мастаах ойуурдаах сирдэри өртүүрү туттунуллуохтаах. ПАЕ ОС
4. көсп. Кырдьыбыт, кырдьан туһалыырын ааспыт (киһи). ☉ Старый, дряхлый (человек)
   Манна тоҕус уоннарын туолан токуйа кырдьыбыт эмэх эмээхситтэр эрэ бааллар! Н. Якутскай
   Олох эмэх буолбут эмээхситтэри кытта сэриилэһээри эйигин саллаат оҥостубут эбиттэр дии. И. Гоголев
   Эмэх бэйэм Эдэрим эргиллэн, Ынчык оннугар Ырыа ыллыыбын. И. Чаҕылҕан
   Ээх, инньэ диэ, эйигин эмэх эмээхсини кытта сэлэһэ олоруо үһү. ЛМ А
   ♦ Суулуу туппут сууҥ киһи, эрийэ туппут эмэх киһи — айылҕаттан дьахтары кытта сылдьыһар кыаҕа суох киһи. ☉ Человек, по природе не способный к половому акту (букв. человек, как свёрнутая шерсть, человек, как завёрнутая гнилушка). Эмэх маһы эргитэ тарпыкка дылы — оннооҕор туһа тахсыбат буолбут кырдьаҕастан туһаныан баҕарар. ☉ соотв. с паршивой овцы хоть шерсти клок (букв. подобно тому, как повернуть гнилой валежник [с целью использовать его]). Эмэх уҥуохтаабыт, этирик түөстээбит — кими эмэ наһаа баттаан, көлөһүннээн ыарыһах оҥорбут. ☉ Довести кого-л. до болезненного истощения (напр., жестоким обращением; букв. сделавший чьи-л. кости гнилыми, груди — ребристой доской [т. е. выступающими от худобы рёбрами])
   ср. монг. өмх ‘гнилой, трухлявый, обветшалый’