прил. жандармскай, жандарм.

сыҥырыалаа диэнтэн холб. туһ. Дэлби тириппит жандармнар ыараханнык сыҥырыалаһаллара иһиллэрэ. М. Горькай (тылб.)

даҕ., кэпс.
1. Хараҕын кырыытынан өһүөннээхтик көрөр. ☉ Злобно смотрящий искоса
Хотуппатаҕа эйигин хоп тыл, Өстөөх кынчалҕан хараҕа, Үрүҥ ыраахтааҕылар торҕон кыыл Жандармнарын тыҥыраҕа. Эллэй
2. көсп. Быдьыныыт курдук мэҥнэрдээх. ☉ С крапинками, рябой
Ардыгар сылгы хараҕын маҥана эҕирдээх буолар, оннугу кынчалҕан харахтаах диэн ааттыыллар. ОМГ ЭСС

дьүһ. туохт. Көнтөрүктүк уһаан, соноон көһүн (тыынар тыыннаах туһунан). ☉ Казаться несуразно длинным и толстым (об одушевленных предметах)
Астарын-таҥастарын Өлөксөөндүрэ диэн улахан көлөдүйбүт эмээхсин дьаһайар. Н. Босиков
Жандармнартан биирдэстэрэ бэрт көнтөрүктүк көлөдүйэн оһох үрдүгэр ыттыбыта. М. Горькай (тылб.)
Баһылайга хос кыараҕастыйа түспүтэ. Кини бэйэтэ көлөдүйэ улааппыт уонна көнтөрүктүйбүт курдук санаммыта. Г. Николаева (тылб.)
△ Уһаан, модьураан, кэтирээн, модороон буолан көһүн (тыыммат предмет туһунан). ☉ Казаться несуразно длинным, широким (о неодушевленных предметах)
Үлэлээбиттэрин үһүс күнүгэр кэтит сыҥаахтардаах …… уһун көлөдүйбүт сыарҕа бэлэм буолбута. Н. Босиков
Бу манна суох сукуна сабыылаах Көлөдүйбүт уһун остуол. Баал Хабырыыс

туохт., кэпс.
1. Илиигинэн, санныгынан күүскэ анньыалаан, үтүрүйэн бэйэҕиттэн тэйитэ сатаа. ☉ Двигать кого-что-л. от себя резким движением рук, плеч, толкать
Уваровтан харчы иэс көрдөөбүтүм. Оҕонньор харчы биэрэрин оннугар үөҕэнмөҕөн, холдьоҕон талкайдаан барбыта. Софр. Данилов
[Бэрэбиэччит:] Бэйи, оргууй, табаарыс, тоҕо киһини талкайдыыгын? С. Ефремов
Бастаан үөҕэрэхомуруйара, кэнникинэн талкайдыыр, охсор буолан барда. М. Попов
«Тарҕаһыҥ!» — диэн дьону талкайдыы-талкайдыы жандармнар хаһыытаһаллара. М. Горькай (тылб.)
2. көсп. Кими эмэ тугу эмэ оҥорорго, ону түргэтэтэргэ күһэй, көҕүлээ эбэтэр бэйэҥ орооһоҥҥун оннук гынарыгар көмөлөс. ☉ Побуждать кого-л. к каким-л. действиям или содействовать своим вмешательством ускорению действий
Сайылыкка тахсарга, өтөххө көһөргө, окко киирэргэ ыксатан, болдьох быһан талкайдааччылары аҕыйатыахха. Үлэһиттэр бэйэлэрэ күнүттэн-дьылыттан быһаарыналлара наада. «ХС»
Кини баара-суоҕа сылга биирдэ эмэ, Ньурбаттан уматык ылан Ээйиккэ атаарар, «талкайдыыр» баар буоллаҕына «Сельхозтехникаттан» саппаас чаас булар эбээһинэстээх эбит. «Кыым»
русск. толкайся

сыһ.
1. Көтүрү барыар диэри, хоҥнуор диэри. ☉ Разрушительно, вдребезги, на мелкие кусочки, вдрызг
Онуоха аҥаар ойоҕоһо көҥү баран, иһэ-үөһэ курдары көстө сылдьар муус-маҥан куобах соһуллаҥнаан тахсан кэллэ. Р. Кулаковскай
Ахсынньы 28 күнэ буолар түүнүгэр түрмэ эркинэ көҥү тэптэриллибитэ. СССБТ
Жандармнар кинини сииктээх карцерга быраҕаллара, тыҥатын көҥү охсубуттара, эдэр сааһыгар сөтөл буоларыгар тиэрдибиттэрэ. «ХС»
2. Дьөлө, курдаттыы, тобулу. ☉ Насквозь, на всю толщу чего-л. (проломить, разрушить)
[Хаппыт Суруксут:] Һуу!.. Бу эркини көҥү охсубут киһи... Тыыным хаайылынна... Күндэ
Көрдүгэн Хаарыан кырыс сири күл оҥорон, Күөл онно буолуор диэри көҥү сиир. М. Тимофеев
Эһэ Төҥүргэс төбөтүгэр Өллө көхсүн көҥү түһэн. Баал Хабырыыс
3. Хайа солоон. ☉ Рассекая, раскалывая
Теплоход …… муора уутун көҥү тэлэн, Ионическай муора ыраас урсунунан устан иһэр. Н. Якутскай
Илья, сааскы уу көҥү охсон түспүт аппатын кыйа тахсан иһэн, күөх от быыһыгар туох эрэ хамсыыр баарын көрдө. И. Егоров
4. Тугу да ордорбокко, бүүс-бүтүннүү. ☉ Все, начисто, без остатка
Ийэ оҕотун …… көлөһүнүн көҥү сууйан кэбистэ. ПЭК ОНЛЯ V
Уол күтүр өстөөх Уоҕа харыар диэри, Ийэтин имин хаана Иһирдьэ тардыллыар диэри Көхсүн хааннары көҥү оборон ылла. П. Ойуунускай
Сарсын икки оҕуһунан маһы соҕотохто көҥү тиэйээри, биллэҕим Мииппээн оҕуһун баран көрдөһө сырыттым. Суорун Омоллоон
Күр баайбытын Көҥү үүрэн, Күрүөх дьоммутун хомуйан, …… Үтүө урууну төлкөлөөрү Кэлбиппит баара. С. Зверев
5. Күөнтүү, сабардыы (үт, үтүрүй). ☉ Занимая все пространство, не давая никому проходу (толкать, теснить)
[Өлүөнэ] Күлүмэх үгүс Көмүөл мууһу Күүстээх күөммүнэн Көҥү үтүрүйэн киллэрдим. Өксөкүлээх Өлөксөй
Харгыстааҕым үрэҕэ аатын быдан таһыйан, …… Күүстээх модун көмүөлүн Күөннэринэн көҥү үтэн, Улуу Амма хотуҥҥа Урусхаллаан уһаардаа?! Күннүк Уурастыырап
Өстөөх күтүр тааҥката Көҥү ааллаан иһэр эбит! А. Бэрияк
6. Тоҕо-хоро. ☉ В большом количестве, обильно
Көлөһүммүн көҥү тоҕоммун …… Күрүөх баайы байбатым, Күрүөлээх сүөһүнү ииппэтим. Саха нар. ыр. II
Көмүс сабын субуйбахтыы Көҥү ардаата күөх сайын. Р. Баҕатаайыскай
Күкүр тайҕа Күөгэс гынан, Көмнөх хаарын Көҥү ыһан, Күн диэки Күөгэйэ үүммүтэ. С. Васильев
♦ Көлөһүнэ көҥү түстэ көр көлөһүн
Алаһабыт итийдэ, Көҥү түһэр көлөһүн, Күһүн бурдук, от буолан, Көстө тиллэн кэлбитэ. ПИ КТ. Көҥү анньан — элбэх буолан, күргүөмүнэн. ☉ Гурьбой, толпой; стадом
Сайылык сүөһүтэ бүтүннүү көҥү анньан кэлэннэр, дэлби аалынан, сиҥнэрэн кэбиһэллэр [күрүөнү]. Суорун Омоллоон
Түрмэ олбуорун аана тэлэллэрин аҕай кытта, босхоломмут хаайыылаахтар …… көҥү анньан уулуссаҕа кутулла түстүлэр. В. Протодьяконов
◊ Көҥү ас — 1) туох эмэ мэһэйи төлө көт, тоҕо солоо (хол., үрэх сүүрүгэ). ☉ Разрушить, пробить, прорвать препятствие (напр., о стремительном течении реки)
Хорунжий, казактардыын көмөлөөн, хассыыр хоһун аанын бэрт эрэйинэн көҥү анньан киирэллэр. Н. Якутскай. Быһыт буора ууну кытта тэҥнэһэн эрдэҕинэ, хаайтарбыт уу эмискэ аннынан көҥү анньан, сүр күүстээхтик барылыы түстэ. А. Федоров; 2) ким эмэ утарсыытын, көмүскэлин тоҕо көт. ☉ Пробиться, пройти насквозь, сломив сопротивление противника, прорваться
Гитлеровецтар сорунуулаах улахан утарсыыны оҥоро сатаабыттарын үрдүнэн, биһиги сэриилэрбит боруон кирбиитин көҥү аспыттара. И. Никифоров
От ыйын саҕаланыытыгар японскай-маньчжурскай сэриилэр эмиэ көҥү анньан киирбиттэрэ. И. Федосеев. Көҥү көт — 1) туох эмэ мэһэйи алдьатан аһаҕастаах, хайаҕастаах оҥор. ☉ Пробить, проломить что-л. Уу кэлбитэ күүһүрбүккэ дылы
Көҥү көтөн тахсар сири көрдөөбүттүү долгун быһыкка кэлэн сабыта охсуталыыр. М. Доҕордуурап
Уонча сылгы, ону мин таһаартаан бараммын [күрүө иһиттэн], көҥү көппүт сирдэрин абырахтаан кэбистим. А. Бэрияк; 2) байыан. өстөөх бөҕөргөтүүтүн тоҕо көт. ☉ Прорвать линию обороны противника
Соҕурууҥҥу туһаайыынан боруону көҥү көтөн өстөөх Кавказ тэллэхтэригэр тиийбитэ. В. Протодьяконов
Туох баар күүһүнэн тоһууру көҥү көтөн тахсар иһин дьулуспута. А. Сыромятникова. Көҥү көтүү байыан. — өстөөх бөҕөргөтүүтүн тоҕо көтөн киирии. ☉ Прорыв линии обороны противника
Биһиги батальоммутун, учаастактан учаастакка, ханна көҥү көтүү оҥоһуллара былааннанар да — онно ыытар буолан испиттэрэ. И. Сосин. Көҥү сытый — таҥаһыҥ курдаттыы инчэйэн, ньылбы сытый. ☉ Промокнуть насквозь, целиком
Долгуннаах муора кытыытыгар Тулаайах туран хаалбыппын. Күүстээх самыыр ахсымыгар Көҥү сытыйан барбыппын. «ХС». Көҥү тарт — тугу эмэ онно оҥойон хаалар гына тоҕо тардан ыл. ☉ соотв. вырвать с мясом
Сонун сиэбин көҥү тардан ылан суулуу-суулуу дьаба иһигэр симитэлээтэ. С. Васильев. Көҥү түс — 1) эмискэ, элбэхтик түһэн хаал, тоҕо түс (ууну этэргэ). ☉ Резко прорвать какую-л. преграду, разлиться (о потоке воды, водоеме); хлынуть (о крови)
Тыынан балыктыы сылдьан көрдөххө түгэҕэ дьарата, оруобунайа бэрт буоллаҕа ээ [күөл]. Хорор буоллар, уута чэ соҕотохто көҥү түһээри турар. Күндэ. Хаан эрэ куттахха сатаныыһы, хаана көҥү түһэн хаалбыт. А. Федоров; 2) эрчимнээхтик, тоҕохоро түһэн тугу эмэ гын. ☉ Энергично, с резким усилием, рывком, с напором делать что-л. Күүрэн, кимэн, Көҕүтүһэн, Күн-түүн эбэн, Көҥү түһэн Үлэлиэҕиҥ, ыччаттар! Дьуон Дьаҥылы
Амсайар киһи, мөҕүллүмээри, Араас албаһы булунар, — Көҥү түһэн көрүлээри, «Көҥүлү» биэрэр ойоҕор. Р. Баҕатаайыскай. Көҥү тэп — 1) туох эмэ хатанан турары атаххынан тэбэн алдьата ас (үксүн ааны этэргэ). ☉ Выбить, проломить пинком (напр., дверь)
[Хаайыылаах:] Мин бу ааны көҥү тэбиэм, эһиги сырсан тахсан харабыллар үрдүлэригэр түһүҥ уонна куотан хаалыахпыт. С. Ефремов; 2) туох эмэ кытаанахха дьөлө түһэн үлтүрүт. ☉ Разбить вдребезги что-л. твердое, упав на него
Өрүскэ сэнэрээт түһэн мууһу көҥү тэппитэ — сороҕо өссө да күдэннирэ сытар. Д. Кустуров. Тугу көҥү көтүөхпүнүй (көтүөххүнүй, көтүөҕэй) — аны кэлэн тугу да кыайбаппын, эдэр, доруобай киһи курдук кыайан үлэлээбэппин диэн этии (үксүгэр ыарыһах эбэтэр кырдьаҕас киһи туһунан). ☉ Нет возможности (по возрасту, состоянию здоровья) решиться на что-л. серьезное, значительное. Билигин мин тугу гыныамый, …… тугу көҥү көтүөхпүнүй? КН ТДЬ