желтеть; тула бурдук саһарар кругом желтеют хлеба.

блёкнуть, желтеть; засыхать; вянуть; от хагдарыйбыт трава засохла; сэбирдэх хагдарыйбыт листья пожелтели; сибэкки хагдарыйбыт цветы увяли.

сов. 1. (начать желтеть) саһаран бар, саһар; рожь зажелтела оруос саһаран барбыт; 2. (показаться — о жёлтом) саһаран көһүн, араҕастыйан көһүн.

1) желтеть, виднеться — о чём-л. жёлтом; буспут сэлиэһинэй араҕастыйан көстөр желтеет спелая пшеница; 2) быть рыжим; быть красноватым.

туохт. Кубарыйа саһар (хол., күн уотуттан эбэтэр хаһыҥтан); хагдарый. ☉ Бледнеть, блекнуть; желтеть (напр., от солнца, заморозков — о растениях)
Куула сир кугдарыйа куурбут. А. Софронов
Хаһыҥ түһэн от-мас, кукаакы кутуругун курдук, кугдарыйан барда. М. Доҕордуурап

туохт. Наар саһаран көһүн, биллэ саһархай дьүһүннэн. ☉ Выделяться желтизной, желтеть
Быһыллыбыт бурдук хадьымала саһарыктыйан көстөрө. Суорун Омоллоон
Күһүн кэлэн, эргиччи от-мас …… саһарыктыйа сырдаабыт. И. Сосин
Уһун, киэҥ кырдалга саҥа суоруллубут дүлүҥнэр силии курдук саһарыктыйаллар. А. Фёдоров

туохт. Саһархай өҥнөн, араҕастый. ☉ Становиться жёлтым, желтеть. Күһүн хатыҥ сэбирдэҕэ саһарар
□ Африка тыала итии… Саһарбыт лиистэрдээх аар Былыргы кинигэлии Нил хочото арыллар. И. Гоголев
Онно сыһыы толооҥҥо Бурдук буһан саһарда, Долгун курдук унааран Оргууй аҕай тыалырда. С. Васильев
Саһара уойбут соболор тыы түгэҕэр мөхсөн лаһыгыраһаллара көрүөххэ үчүгэйэ сүр этэ. И. Федосеев
△ Саһаран көһүн. ☉ Желтеть, виднеться (о чём-л. жёлтом)
Маҥан сыттыкка таайын сирэйэ муостан оҥоһуллубут кэриэтэ саһарар. Н. Габышев
Хоспох эркинигэр бүтэн эрэр тар тобоҕо саһаран сытара чуолкай көһүннэ. Эрилик Эристиин
ср. кирг. саҕар ‘пожелтеть’, хак. чаҕар ‘зазеленеть’

туохт.
1. Өлбөөдүйэн кугдархай дьүһүннээх буол, кубарый, куур-хат (от-мас туһунан). ☉ Становиться блёклым, желтеть, вянуть (о растениях)
Хаһан да хагдарыйбат от баар үһү (тааб.: болбукта). Кунаммыт хагдарыйан эрэр кэнчээрини турдурҕатара иһиллэр. Н. Якутскай
Күһүн. Отмас сарт кутуругун курдук саһарчы хагдарыйда. В. Протодьяконов
2. көсп. Кэрэ дьүһүҥҥүн сүтэр, мөлтөө, кэҕин. ☉ Чахнуть, сохнуть, вянуть (о ком-л.)
Ньургуһун [кыыс аата] хараҕа биилэнэн, имин хаана кууран, сирэйэ кубарыйан, хагдарыйар уһугар тиийбитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Хаарыан үтүө мөссүөнүҥ Хагдарыйыан баҕарбаппын. Чэчир-76
ср. бур. хагдарха ‘увянуть (о цветах); вянуть’

аат.
1. Үүнээйи (от уонна мас үүнээйилэр барылара холбуу ылыллыбыта). ☉ Растительность, растительный мир
Көтөргө-сүүрэргэ, окко-маска кыһын ойуур ордук наадалаах, кыһыҥҥы ойуур — халыҥ хахха, күүстээх көмүскэл, сылаас дьиэ-уот. Амма Аччыгыйа. Өлүөнэ мууһун эстиитэ, От-мас тиллэн кэлиитэ, Кэрэ, күндү сэгэрбин Кэтэспитим, кэлбэтэҕиҥ… Эллэй
2. Кыһын сүөһүгэ сиэтэр от, уокка оттор мас. ☉ Сено и дрова
Уһун кыһын Оттор уотун буллара, Отут-сүүрбэ ынаҕар Отун-маһын тиэйтэрэ, Ииһин, дьиэтин көрдөрө — Ииппит кыыһын, күтүөтүн Ыаллыы-ыкса нэһилиэктэн Ыҥыртаран аҕалбыта. Күннүк Уурастыырап
Кыһынын эмиэ бааһынанан дьарыктанар мэхэнисээтэр аҕыйах, үгүс өттүлэрэ от-мас тиэйиититтэн орпоттор. П. Егоров
♦ Окко-маска иҥнэр буол — төбөҕүнэн ыалдьан (иирэн) тугу да өйдөөбөтбилбэт буол. ☉ Сходить с ума. Бахсы тойоно Дьэллэҥэй кинээс …… тиһэҕэр тиийэн, баһынан иирэн, окко-маска иҥнэр буолан хаалар. Саха фольк. Оккомаска умньаммат акаары — олус акаары, олус оттомо суох. ☉ Набитый дурак. Окко-маска умньаммат мэник – олус мэник, наһаа тэбэнэттээх, оттомо суох. ☉ Отчаянный шалун, сорванец
Мин эйигин урут, окко-маска умньаммат мэник уолчаан буоллаҕа дии саныырым, сураххыттан истэн, онтукам сыыһа эбит. Н. Заболоцкай. Оттон-мастан туттан (тардыһан) сылдьар кэпс. — нэһиилэ сылдьар, атаҕар нэһиилэ уйуттан турар. ☉ Еле держаться на ногах, еле ходить (настолько ослабеть после болезни)
Оҕонньорбут ыалдьан баран, саҥа туран эрэр. Билигин даҕаны оттон-мастан туттан сылдьар. ГНС СТСДТ. Оту-маһы кытта туһун (тутан көр) — күөгэйэр күҥҥэр сырыт. ☉ Быть в расцвете сил
Оту-маһы кытта тустар Омуннаах эдэр сааспар Кэллим эмиэ эргиллэн Киэҥ төгүрүк алааспар. НАГ АБС. Отун-маһын бэлиэтээтэ — саһар, хагдарый (маҥнайты хаһыҥ кэнниттэн). ☉ Блёкнуть, желтеть, засыхать (после первых заморозков; букв. (осень) оставила свои отметины на растительности). Отун-маһын бэлиэтээн, күһүн кэлэн иһэрэ биллибит

I
аат. Элиэҕэ майгынныыр эрээри арыый кыра, тыҥырахтаах сиэмэх көтөр. ☉ Хищная птица из семейства ястребиных, похожая на коршуна, но меньшая по размерам, канюк, сарыч. Туораабыты тураах сиир, салыйбыты сарт сиир (өс ном.). Үгүс сиэмэхтэр тыыннаах харамайдары бултаһаллар: мохсоҕоллор, хотойдор, сартар, кыыртар, кутуйахсыттар уо. д. а. ББЕ З
◊ Сарт кутуруга бот. — от арааһа. ☉ Род многолетних трав семейства сложноцветных, ястребинка. Сарт кутуруга буол — күһүн буолан, хагдарыйан саһархай дьүһүннэн (күһүн от-мас бастакы саһарыытын этиллэр). ☉ Начинать желтеть от первых заморозков (о растениях в начале осени)
Күһүн чугаһаан, отмас сарт кутуруга буола хагдарыйан эрэрэ. ПАК АаТХ
II
аат. Маһы кэтит тымтык курдук гына тыыран тугу эмэ оҥорорго бэлэмнэммитэ. ☉ Широкие щепки, из которых плетут корзины и пр. (раньше такое плетение ставили также в окно вместо стекла). Көнө саастаах маһынан сарт тыыраллар
□ Көмүлүөк оһох иннигэр …… эдэригэр бэрт үчүгэй сэбэрэлээх киһи кырдьыбыта, сарт тымтайтан ылан, үтэһэҕэ мунду балыктары үөлэ олорор. Р. Кулаковскай
Балаҕаннарын сарт түннүктэрэ кылбаһан көһүннүлэр. «ХС»
◊ Сарт түс — өрүһүлтэтэ суох саккыраа (хол., киһи көлөһүнүн этэргэ). ☉ Литься градом (о поте, слезах)
Буруону [тыал] сабыта охсон, дьиэ иһэ ыыс-быдаан. Харахтарын уута сарт түһэр. Болот Боотур
Бэрт өр сүүрүктүүн хатыһан, ийэ-хара көлөһүнэ сарт түһэн, Оппоос адьас ыксаабытын кэннэ, кытыл чугаһаатар чугаһаан истэ. В. Тарабукин. Сарт бар — быыһа суох тэһин, саккырас буол (хол., дьиэни, иһити этэргэ). ☉ Течь, капать сплошным потоком (напр., о жидкости, льющейся с потолка, из повреждённой посуды)
Өс киирбэх хоспоххо көтөн түс, Хоспохпут букатын сарт барбыт …… Олоруох быһыылаах манна кус Халҕанын тэлэччи астаргын. Урсун
ср. тюрк. йар, дьар ‘расщепить’, йарт ‘доска’