пехота || пехотный; пехота офицера пехотный офицер; пехотаҕа сулууспалаа служить в пехоте. пехотинец пехотинец. пешка шах. пешка || пешечный; пешка атааката пешечная атака; пешканы сиэртибэлээ = жертвовать пешку.

туохт.
1. Туох эмэ туһугар үбүнэн эбэтэр аһынантаҥаһынан босхо биэр. ☉ Безвозмездно вносить денежные средства или какие-л. предметы в пользу чего-л., жертвовать чем-л. [Сэмэн Сэмэнэбис:] Билигин сэриигэ бааһырбыт дьон туһаларыгар үчүгэйдик сиэртибэлээбит киһи уордьаны ыла сыһыа этэ. Н. Неустроев
Мөссүйүөн аһылларыгар бүтүн дьиэни сиэртибэлээбитим. Болот Боотур
Билигин биэс мөһөөҕү …… эһиги училищеҕытыгар сиэртибэлиибин. Н. Якутскай
2. Туохха эмэ сүтүктэн (хол., сэриигэ) эбэтэр биири батыһан атыҥҥа сүүйтэр, ночоотур. ☉ Принести что-л. в жертву
Мин, наада буоллаҕына, бэйэбин сиэртибэлиирбин кэрэйиэм суоҕа диэбит бигэ тылбын, быһыыта, толордум. Эрилик Эристиин
Норуоту босхолуур иһин үтүө дьон олохторун сиэртибэлииллэр. А. Сыромятникова
Дьахтар улахан туһугар кыранан сиэртибэлиир. Олох сокуона оннук. Э. Соколов
3. саахымат., дуобат. Кыайар сыалтан күүстээх фигураны мөлтөх фигураҕа уган биэр. ☉ Жертвовать какой-л. фигурой (в шахматах, шашках)
Харалар иккис ньыкааларын сиэртибэлииллэр. ПВН СБК
Фомин сиэртибэлиэм диэн былааннаммыта сыыһатын сибилигин эрэ көрөн, төбөтүн быһа илгистибитэ. НСС ОоО

туохт.
1. Ким эмэ тугу эмэ толоруохтааҕын бэйэҥ эппиэтинэскэр ыл; кими, тугу эмэ көмүскээн тылгын биэр. ☉ Принимать на себя ответственность за обязательства другого лица, ручаться; взять на поруки кого-л. [Маҥ найгы киһи:] Бу киһигит балыыһа маһын уоран оскуолаҕа атыылаабыт
[Тимэп пий:] Дьэ, ити баар дии, м э ктиэ лээбит киһиҥ. Күндэ. «Биэр, т укаам, — Даарыйа эмээхсин сүбэлээн унаарыйда. — Охо ноостоох Мэхээлэ иккиэн мэктиэлииллэр буолбат дуо?» Амма Аччыгыйа
Баа һынайбыт [атын] атыытын тута аҕа лыҥ диир. Платон Алексеевич мэктиэ лээн сарсыҥ ҥа диэри, үп хомуйуохха диэ ри, иэс ыһы гынна. «ХС»
2. Кими, тугу эмэ сөбүлээн, биһирээн өйөө. ☉ Давать положительный отзыв о ком-чём-л., рекомендовать кого-л.
Микиитэ алтынньы бырааһынньыгар баартыйаҕа киириэх буолла. Дайыылап кинини мэктиэлиэх буолла. Амма Аччыгыйа
[Васька] тыраахтар ыларыгар көмөлөспүт, мэктиэлээбит табаарыстарын түһэн биэрбэтэҕинэ табыллар. В. Яковлев
3. көсп. Туох эмэ иһин тыыҥҥын толук уур. ☉ Жертвовать своей жизнью ради чего-л.
Ийэ дойду өрөгөйдүүрүн туһугар сырдык тыыннарынан мэктиэлээн сэриилэспит ньургун уоланнар ийэ лэригэр, уруй-айхал буоллун эһиэхэ. Амма Аччыгыйа

аат. Туох эмэ төлөбүрүгэр бэриллэр мал, үп. ☉ Выкуп, возмещение, плата за что-л., компенсация
Бука, бу таас толугар саар тойон Бэйэҕин саарбаҕа суулуо. Эллэй
Туох да толуга суох, тааҕы үрдүнэн биэрэр дьон эбит дии. В. Миронов
♦ Олоххун (тыыҥҥын) толук биэр (уур) — ким, туох эмэ иһин өлөргүн да кэрэйимэ. ☉ Отдавать свою жизнь за кого-что-л., поступаться кем-чем-л. ради кого-чего-л., жертвовать
Ийэ сүрэҕэ Оҕом иннэ диэтэҕинэ, Олоҕун да толук ууран, Ууга түһэр, уокка киирэр Улуумодун турунуулаах. Күннүк Уурастыырап
Быыһаппыт иэһэ суох эрээри тоҕо тыынын толук ууран быыһыы сатыаҕай? Софр. Данилов
Сорохпут сырдык олоҕун Дьол иһин толук биэрбитэ. И. Эртюков. Толук тутун — 1) кимҥэ эмэ туох эмэ иһин тугунан эмэ төлөө, бэриктэ биэр. ☉ Возмещать, восполнять что-л. чем-л. [Арыгы] Тойокко-хотукка Толук туттар Тойон айах буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сөдүөччүйэ эрэйдээх, кинээс дуу, Балааҕыйа эмээхсин дуу таарыйдахтарына, толук туттуом диэн булунаахтаабыт биир иһит арыгытын таба көрбүт. Амма Аччыгыйа; 2) эргэр. Кэрэххэ сүөһүнү тутун, сиэртибэлээ (ойуун туһунан). ☉ Приносить в жертву верхним или нижним злым духам скот для умилостивления их гнева, жертвовать (о шаманах). Былыр ойууннар чоккуруос харахтаах маҥаас сылгыны эбэтэр күөх эбириэн ынах сүөһүнү толук тутталлара үһү
□ [Өбүгэлэрбит] табаны толук тутта сылдьыбыттарын көрдүөхтэрин сөптөөх аҕыйах чахчылардаахпыт. Багдарыын Сүлбэ. Толук түс кэпс. — кими эмэ көмүскэс, быыһаан ыл. ☉ Заступаться за кого-л., выручать кого-л.
Гриша, доҕоччугуом, мин эн тыыҥҥар толук түспэтим, кыайбатым. А. Сыромятникова
«Мин көҥүллээбитим. Миигиттэн ыйыппыттара», — диэн Өлөксөөндүрэ эмээхсин толук түстэ. Н. Босиков
Тыын толуга көр тыын II. [Түөрэҥэй ойуун:] Тыын толуга диэн тугу туттуллуо буолла, былырыын бу дьиэ таһыгар күөх эбириэн тарбыйах турар диэн эппитэ ээ били кыыс. Күндэ
Оттон балыгым, бу тыыным толуга, баранарыгар тиийдэ. Н. Заболоцкай
ср. алт. толу ‘выкуп; дар; обмен’, хак. толыҕ ‘выкуп’, бур. долиг ‘откуп’

туохт.
1. Тирэххин сүтэрэн, соһуччу хамсаныынан, эмискэ үөһэттэн аллара (тиэрэ, умса, ойоҕоскунан, туора эҥин) сууллан түс; сиргэ, аллара суулун (сүүрэр атахтааҕы барытын этэргэ). ☉ Падать сверху вниз, опускаться, валиться на землю (о человеке и животных)
Дуня туох эрэ диэн ааттаһардыы дуу, ыарыыланардыы дуу аргыый саҥарбытынан аан модьоҕотугар нукаай курдук туора охтон түстэ. А. Фёдоров
Кирилэ утуйан барбыт эбит дуу, хата аттан охто сыста. Н. Заболоцкай
Кутуйах охтон таралыс гынаат, ойон турда, төбөтүн чолос гыннарда, хатаннык чыыбырҕаата. Т. Сметанин
2. Тирэххиттэн, оннугуттан арахсан иҥнэйэн, сууллан аллара, сиргэ түс (туох эрэ предмети этэргэ). ☉ Падать, опрокидываться (о каком-л. предмете)
Оҕо хойуу мутуктаах суон тиит охто сытарыгар кэлэн иҥнэн хаалбыта. Суорун Омоллоон
Логлоруттаҕас хатырыктаах баараҕай тиит нуоҕалдьыйа хамсаата, силиһэ-мутуга адаарыйа өрө бачыгыраан оҕунна. М. Доҕордуурап
Сыарҕа охторо кэлбитэ. Н. Босиков
3. көсп. Наһаа сылайан эбэтэр киэптэтэн сылаарҕаа, мөлтөө-ахсаа. ☉ Ослабеть, обессилеть, падать от усталости
Мааҕын сарсыардааҥҥыттан дэриэбинэни быһа сүүрэбин диэммин ыран охто сыстым. А. Софронов
Мин уолум ити куһаҕан дьахтары баһыгар ытыаран иэдэйдэ, кэргэнин букатын көрбөт-харайбат, уолум ыран охторугар тиийдэ. Далан
Ийэлээх аҕа охтуохтарыгар диэри ас таһан муҥнаналлар. И. Федосеев
△ Ыран, сутаан өрүттүбэт турукка киир (сүөһүнү, кыылы этэргэ). ☉ Падать от голода, истощения (о скоте, животных)
Кини саас хаар хараара илигинэ сутаан охтоллоро буолбут сүөһүлэри көҥүл-босхо хомуйар. Н. Якутскай
Тиийэн тойоҥҥор табаларбыт бары суолга оҕуннулар диэн эт. Болот Боотур
△ Атаххар уйуттубат буол, сытынан кэбис (сылайан, сэниэҥ эстэн). ☉ Валиться с ног (от усталости, изнеможения). Аҕалара үлэтиттэн кэлээт, мааҕын охтубута
□ Дьиэтин түүн булла, аһаабакка оронугар оҕунна. Болот Боотур
4. көсп., кэпс. Эмискэ өрүттүбэт гына ыарый. ☉ Свалиться, слечь от болезни
Ол саас тойоммут, сэбиргэх дьаҥыгар охтон, аҕыйах хонукка ыарытан өлөр. Амма Аччыгыйа
Бука, турбат охтуутун оҕуннаҕа. Болот Боотур
Ол дьыл кыһын оройо ааһыыта аҕата охтубута, букатын суорҕан-тэллэх киһитэ буолан хаалбыта. В. Яковлев
△ Өл, тыыныҥ быһын (сүнньүнэн сэрии кэмигэр). ☉ Погибать (обычно на войне), жертвовать жизнью
Нуучча норуотун чулуу уолаттара, төһөлөөх мөлүйүөнүнэн охтоннор, сырдык тыыннарын толук уурбуттара буолуой. Суорун Омоллоон
Эһиги үөрэргит, дьоллоох буоларгыт иһин кинилэр охтубуттара, бу олоҕу кинилэр эһиэхэ кэриэс хаалларбыттара. Т. Сметанин
5. көсп., кэпс. Ордук ыллар (туох эмэ санааҕа, дьарыкка), үлүһүй. ☉ Целиком отдаться какой-л. идее, занятию, чувству
Доҕоор, эн миигин итэҕэй, эрэн, сымыйаҕа охтума, мин туох да буруйум, айыым суох. А. Софронов
Аҕам онтон ыла булдунан дьарыктанар баҕатын ууратан, наар үлэҕэ охтубута. Р. Кулаковскай
Өссө олус бытархайга охтон, сөбүлээбэт дьонун эккирэтиһэр, былыргыны ньоҕойдоһор дииллэр. Р. Баҕатаайыскай
♦ Охтоохтон охтума, саалаахтан самныма көр ох. Эмээхсиннэрэ: «Охтоохтон охтумаҥ, саалаахтан самнымаҥ», — диэн алгыы хаалар. Саха фольк. Салгыныттан оҕун кэпс. — утарылаһааччыгар күүскүнэн лаппа баһыйтар, кыайтар. ☉ Не устоять против кого-л. по силе
Биһиги киһибит быдан мөлтөх эбит, салгыныттан охто сылдьар. Е. Неймохов
ср. тюрк. аҕ, ау ‘наклоняться в сторону, свалиться, упасть, опрокинуться’

I
аат.
1. Олох олорон бүтүү, тыыннаах сылдьыы бүтүүтэ. ☉ Конец жизни, смерть. Өлүүттэн быыһан
□ Өлүүнэн тыынааччы өстөөҕү ирдиибит, Өр кэмҥэ буулаабыт өһүөнүн иэстиибит. А. Абаҕыыныскай
Абаҥ-сатаҥ, абааһы көрүүҥ өһөгөйдөөх өстөөх өлүүтүнэн түмүктэннин. Т. Сметанин
2. Улахан ыарыы, киһи үксэ ыалдьар ыарыыта, сыстыганнаах ыарыы, уһуннук үтүөрбэккэ ыалдьар ыарыы. ☉ Заразная болезнь, эпидемия. Буоспа өлүү. Дьэҥкэ өлүү. Одуруун өлүү. Хотугу өлүү. Сотуун өлүү. Босхоҥ өлүү
□ Ол кыһыныгар ойоҕостотон (сэбиргэхтэтэн) ыалдьыбытым, онтон ыла сэллик өлүү буолан аалларан ыалдьа сылдьыбытым. Күндэ
3. Иэдээн, алдьархай, сор-муҥ. ☉ Беда, горе, несчастье
Өлүү бөҕө үтүрүөтэ, алдьархай бөҕө ааҥнаата, кыайтарархотторор күнүм кэллэ! Ньургун Боотур
«Биһигини туга да суох хааллараҕыт дуу, – Татьяна модороон тарбахтардаах суон илиитин мускуйбахтаата, – өлүү да буолар эбит». М. Попов
4. Күнү ый хаххалаан көстүбэт буолуута, ыйы сир күнтэн хаххалааһына. ☉ Затмение луны, затмение солнца. Күн өлүүтэ. Ый өлүүтэ
□ Ыраахтааҕы сараатаҕына, күн өлүүтэ буолар дииллэрэ. Амма Аччыгыйа
♦ Өлүү айаҕын (суолун) бүөлүү түс — иэдээн-алдьархай буоларын тохтотоору бэйэни толук биэрэри кэрэйимэ. ☉ Быть готовым жертвовать собой ради предотвращения большой беды
Быраһаай, Ваням, өлүүм айаҕын Бүөлүү түһээри санаан турабын, Эйигин бастаан эрдэ үөрдэрбин Эппэтэх иэйиим сүрэхпэр ытыыр. И. Егоров. Өлүү айаҕын өҥөйөн тур — өлүү-тиллии кирбиитигэр тур. ☉ Быть на грани жизни и смерти, находиться на краю гибели
Бэҕэһээ таптыыр киһим алдьархайга түбэстэ, Бүгүн оннооҕор ордукка киирэн биэрдэ: Күнэ өлбөөрдө, Өлүү айаҕын өҥөйдө, Көрдөрбүтүнэн туран, Көстө иэдэйдэ. С. Данилов
Өстөөх тыылыгар тахса сылдьаммыт Өлүү айаҕын өҥөйөн туран, Сиэхсит фашистан өһү аахсаммыт, Кырыы сиринэн төннөн испиппит. И. Егоров. Өлүү киэнэ дүбдүргэнэ, сах киэнэ быһылаана фольк. — иэдээннээх ыксал, тиэтэл. ☉ Окаянная суматоха, дьявольская сумятица. Өлүү өллөйдөөх, алдьархай абыраллаах — куһаҕан да үчүгэйдээх буолар. ☉ соотв. нет худа без добра. Өлүү-сүтүү көтөллөнөн — дьон элбэхтик ыалдьар, өлөр ыарыытын аҕалан, тарҕатан. ☉ Неся смерть, гибель, болезни (эпидемию, моровое поветрие). Улуу дьыл оҕуһа, Дьаҥ-дьаһах таһаҕастанан, өлүү-сүтүү көтөллөнөн Көмүскүүр күнүҥ дьонун Күһүҥҥүттэн ыла күл-көмөр гынар буоллуҥ… Өксөкүлээх Өлөксөй. Ыт өлүүтүгэр өлө сыспык- кын — туох да солуута суохха өлө сыспыккын. ☉ Чуть не пропал из-за сущего пустяка
Дьэ кырдьык, ыт өлүүтүгэр өлө сыспыккын, көрөн туран бу маннык дириҥ хаспахха киириэҥ суох этэ, арыый мэччэркэй соҕуска сытыаҥ этэ. Т. Сметанин
◊ Өлүү дьирибинэй балык миф., фольк. — олоҥхоҕо баар Уот Кудулу байҕалҕа, өлүү уутугар да сылдьар кыахтаах балык. ☉ Мифическая рыба, имеющая способность плавать в Гибельном огненном море или в мёртвой воде (в олонхо)
Ытык Хахайдаан Өлүү дьирибинэй балык буолан [байҕал] Өһөхтөөх дьэбэрэтин Үс күөс быстыҥа холобурдаах Үлтү сырбайан сылдьан …… Көрдүү сатаата. П. Ойуунускай. Өлүү уута фольк. — олоҥхоҕо баар тыынар тыыннаах тулуйбат, бэл сымара таас үлтү барар уута. Арай Ньургун Боотур, Мүлдьү Бөҕө курдук орто дойду улуу бухатыырдара тимир сордоҥ балык буолан сөтүөлүөхтэрин сөп. ☉ Мёртвая вода (в олонхо)
Өлүү уута өрө түллүүтүгэр уҥуоргу очуос таас хайа үрдүгэр сордоҥ балык «лас» гына түстэ да, киһи киһинэн буола түстэ. Ньургун Боотур
Аҥаар өттүгэр арҕахтаах эһэ кэтэҕэр Өлөр өлүү уута Өлбөөдүйэ көҕөрөн көстүөҕэ. П. Ойуунускай. Өлүү чөркөчүөк төрдө фольк. — олоҥхоҕо Аллараа дойдуга саамай күүстээх абааһылар олорор сирдэрэ. ☉ Обиталище самых сильных абаасы Нижнего мира (в олонхо)
Хараҕым кырыытынан өлүү Чөркөчүөх төрдүнэн өҥөйөн көрдүм. П. Ойуунускай
ср. тат. үлем ‘смерть’
II
аат.
1. Түҥэтиигэ кимиэхэ, туохха эмэ тиксэр туох эмэ сороҕо. ☉ Часть, доля, достающаяся кому-л. при дележе
Бандьыыттар күөрэйдэхтэринэ, быйыл сайын Аймаан кытылыттан икки өлүү сири ылбыппыт эмиэ иэстэниэ. Эрилик Эристиин
«Бэҕэһээ тойонум аах эт сиэбиттэрэ, онтон ити өлүүбүн аҕаллым», — диэтэ Байбал. Күндэ
2. мат. Биир чыыһыланы атыҥҥа түҥэтииттэн ылыллар чыыһыла. ☉ Частное
Түҥэтииттэн тахсар чыыһыланы өлүү диэн ааттанар. ШИН А
◊ Өлүү ыйааһын физ. – биир кубическай сэнтимиэтир бэссэстибэ кыраамынан ыйааһына. ☉ Удельный вес
Тоҕо тимирбэт? Туустаах буолан дуу өлүү ыйааһына ньулуун уутааҕар ордук ыарахан. И. Данилов
1963 сыллаахха тохсунньу алта күнүгэр кэнники түөрт сыл устатыгар үлэҕэ киллэриллибит бырамыысыланнас сүрүн пуондаларын өлүү ыйааһыннара түөрт уон икки бырыһыан буолуоҕа. «Кыым»
ср. алт. үлү, др.-тюрк. үлүг ‘доля, часть’

I
туохт.
1. Тугу эмэ туох эмэ иһигэр киллэр, хаалаа, батар. ☉ Вкладывать, всовывать, вдевать что-л. во что-л. [Чыычаах] ол олорон таас биир үлтүркэйин айаҕар укта. Күндэ
«Кэпсэт, тэҥнэһиэхпит дуо?!» — диэтэ Сөдүөччүйэ, уҥуох тарбахтарынан иннэ үүтүгэр сабы угаары кыҥастаһа олорон. Амма Аччыгыйа
Ыаҕайатыттан хаппыт балыгын сүөкээн баран, куһун укта. Т. Сметанин
2. Кими, тугу эмэ ханна эмэ киллэр (хол., балыыһаҕа, хаайыыга). ☉ Помещать, устраивать, водворять кого-л. куда-л. (напр., в больницу, тюрьму)
Оҕонньоттору балыыһаҕа угаллар. Амма Аччыгыйа
Балачча өр буолла, иччитэх балаҕаҥҥа ат уга барбыт бандьыыт киирэн биэрбэтэ. Н. Заболоцкай
[Пистолет — Семёновка:] Тойонуом, хаайыыга угума! С. Ефремов
3. Дуобакка, саахымакка фигураны, ньыкааны атын ньыкааҕа, фигураҕа соруйан биэрэн сиэт. ☉ В шашках, шахматах отдавать свои фигуры противнику, жертвовать
Биэс дуобаты уган биэрэн, түгэхтэн биирдэ эргитэн ылыы буолла. НСС ОоО
4. көсп. Сүүйүүлээх оонньууга харчыта туруор. ☉ Делать ставку, ставить на кон (напр., на скачках). Сүүрүк акка уктум
♦ Атаҕын да укпат көр атах
Мин тыыннааҕым устатыгар эн амайа сытыйбыт Кутуругуҥ [киһи аата] бу дьиэҕэ атаҕын да укпата буоллар үчүгэй буолуо этэ. Р. Кулаковскай
Оҕонньор өһүргэнэн, киҥэ-наара холлон барбыт, онтон ыла икки ыйы быһа атаҕын да укпатах. БТТ
Ат атаҕар уган көр атах. Сүүйсүүлээх, сүүлүктэһиилээх ат сүүрдүүтүн алыптаах абыгар ылларан, баардарын-суохтарын барытын ат атаҕар уган биэрбит. ГНС СТСДТ
Атаххын да угума көр атах. Киэр бар! Икки харахпар көстүмэ, мин дьиэбэр атаххын да угума! «ХС»
Атаххын ук — тумсугун ук диэн курдук (көр тумус). [Семён Данилов] уус-уран литератураҕа атаҕын саҥа укпута. ОГГ СМ
Биир угунньаҕа (угунньахха) ук көр биир. Уол маачаха ийэтэ Миитэрэйдээх Киргиэлэйи биир угунньаҕа укпут. Н. Заболоцкай
(Ким эмэ) айаҕар уган биэр (бырах) көр айах. Кэбис, мээнэ саҥарыма, аны ки7ини ол дьон айаҕар уган биэрдэхтэрэ дии. Эрилик Эристиин
«Ээйии, онно олох барбаппын, абааһы оҕонньорун айаҕар уган биэримэҥ», — диэн көрдөспүтэ үһү. С. Юмшанов
Өй ук көр өй. [Ньукулай:] Үгүһү да саҥаран туһалыыр биллибэт, син онон өй угар суох. А. Софронов
Биһигини сүбэлээччи, өй уган биэрээччи тойоммут Бииктэр үһү. Л. Попов
Куһаҕан эмиэ үчүгэйдээх — Өйү угар дэһэллэр. Айталын. Санааҕа ук — кимтэн, туохтан эмэ санаарҕаа, мунчаар. ☉ Вгонять в задумчивость кого-л. [Күкүр Уус:] Миигинньик курдук дьоннору бу үйэ улахан моһуокка, санааҕа укта. Суорун Омоллоон
Муос мустуукка угуллубут сурук Костяны улаханнык аймаата, ыгылытта, санааҕа укта. Н. Габышев
Санаа ук — өй ук диэн курдук (көр өй). [Киирик:] Ол табаарыстар миэхэ санаа уган, онтон ыла кыһыл бартыһаан буолтум. С. Ефремов
Ким эрэ Эйнштейнтэн автограбын көрдүүргэ санаа укпута. ЭБЭДьА
Сөмүйэтин уга сытар сирэ көр сөмүйэ. Оҕонньор алааһын күөлэ — сөмүйэтин уга сытар сирэ. Тарбаххын айаҕар уган биэримэ көр тарбах. Сэрэн, кутталлаах киһи быһыылаах, тарбаххын айаҕар уган биэримэ. Төбөтүн уган биэрдэ көр төбө. [Тарбыыкын] тоҕо итинник ыар буруйга төбөтүн уган биэрэ сатаата. М. Попов
Тумсугун угума көр тумус. «Ааныскаа, айманыма. Биһиэхэ тумсуларын угуохтара суоҕа», — диэтэ Сидоров. М. Доҕордуурап
Ээйиис! Бу хотуммут, хотоҥҥо тумсун угаат, туох буолла? «ХС»
Тумсугун ук көр тумус. Үлэҕэ тумсугун саҥа уган иһэн, аккаастана сылдьарыҥ табыллыбат. Р. Баҕатаайыскай
Тыын ук көр тыын II. Иэдэйиэх киһини Дьонноро кэлэннэр Тыын уган тураллар. С. Данилов
[Үрүйэ] Утаппыкка тыын угар Уйгулаах да уу буоллаҕыҥ. И. Федосеев
[Кавказ чараас былыттара] Соҕуруу халлаан тыын угар Таммаҕа буолан түстүннэр. И. Эртюков. Уган биэр — бэйэҥ быыһанаары, үчүгэй буолаары, атын киһини түбэһиннэр, буруйдат. ☉ Подвести, подставить кого-л.
Соруйан төттөрүлэһэҕин. Хата Бүөккэни уган биэриэхпин баҕарбатаҕым диэ. Далан
Эн биһигини, чугас ыалгын, көмүскэһиэххин билиминэ, уган биэрэ сылдьаҕын. Эрилик Эристиин
Чэ, олус мунчаарыма, эйигин уган биэриэхпит суоҕа. М. Попов
Уокка уган биэр көр уот II. [Бурхалей] Эрбантей бэйэтин кэргэттэрин уокка уган биэрэн атах балай барбытын бастаан соһуйа, хоргута иһиттэ. Эрилик Эристиин
◊ Бугул (от) ук — от кэбиһэргэ сыарҕаҕа оту, бугулу тиэй. ☉ Укладывать, грузить сено (копну) на сани, дровни для стогования
Сөдүөт бугул уга сылдьар. Амма Аччыгыйа
Ийэм от угар, мин оҕус сиэтэбин, кыдамаһыппыт Уус Мандар диэн киһи. И. Гоголев
Кирилл тыраахтар сыарҕатыгар от угар. Нэртэ. Күүстэ ук — ким эмэ санаатын көтөх. ☉ Придавать силу кому-л., подбадривать кого-л.
Киэһэ аттыгар кэлэн олорон баран: «Крепись, крепись, надо брать себя в руки», – диэбитэ кыыс киниэхэ күүс угаары. Суорун Омоллоон
[Тыыл дьоно] күүтүүлэрэ саллаакка күүс угара. Т. Сметанин
Киһи ыарахан күнүгэр көмөҕө кэлэр, күүс угар амарах санаалаах, ыраас дууһалаах дьон сир олоҕун симииллэр. «ХС». Үптэ ук — ханнык эмэ тэрээһиҥҥэ харчыта биэр, харчынан көмөлөс. ☉ Вкладывать деньги (в какое-л. предприятие, мероприятие)
[Максим:] Мөлүйүөн үбү уктахха күндү отон саада үүнэн мөлбөйүө үһү. Амма Аччыгыйа
ср. др.-тюрк. сох, тюрк. сук ‘засовывать, вкладывать, втыкать’
II
аат.
1. Ханнык эмэ туттар тэрил, сэп-сэбиргэл (хол., сүгэ, өтүйэ, хотуур) тутааҕа, тугу эмэ (хол., былааҕы) илиигэр тутар өттө. ☉ Ручка, рукоятка, черенок какого-л. инструмента, древко (знамени, флага). Өтүйэ уга. Сүгэ уга. Быһах уга
□ Чоочо хараҕа суох эрэйдээҕи дэйбиирин үрүҥ көмүс угунан төбөҕө сырбатан эрдэҕинэ, анарааҥҥыта харытын тоһуйан биэрдэ. И. Гоголев
Александр уонна Миронов кыһыл былааҕы икки угуттан күөрэччи анньан, уулуссаҕа тахсан бастаатылар. М. Доҕордуурап
Үҥүү уга кыыл ыараханын кыайан уйбакка эрдэ хар гынан хаалла. Н. Заболоцкай
2. Үүнээйи (сэппэрээк, от, сир аһа, сибэкки) сэбирдэхтээх умнаһа. ☉ Стебель, куст
Атырдьах ыйын үтүө күнэ — Кинилэр үрдүлэригэр, Отон уга, сир симэҕэ Иннилэригэр тэлгэнэр. С. Данилов
Витя бэрт хойуу астаах ук анныгар хаптас гынан хаалла. Н. Заболоцкай
Оттуҥу үүнээйилэр уктара сымнаҕас, сүмэһиннээх, күөх буолар. КЗА АҮө
◊ Быһах угун саҕа көр быһах
Быһах угун саҕа Быыкаа эрэйдээх Олорбута биир сылга Син дьиэни дьиэлээн. Баал Хабырыыс
Биир быһах угун саҕа уол оскуолаҕа эһиил киириэ. С. Федотов
Дьэдьэн уга көр дьэдьэн. Алаас саҕата барыта дьэдьэн уга. Кыа уга (кыа от) көр кыа. Оччолорго ас, таҥас чычырбас, Оҕуруот аһа дуол суоҕа, Буолара дьылы туоратар ас: Кииһилэ, кириэн, кыа уга. Эллэй
Көһүйэҕэ буһарыллыбыт кыа уга сүрэҕэлдьээбиттии сырдьыгыныыр. М. Доҕордуурап
Кыстык угун саҕа балаҕан көр балаҕан. Айаннаабытын иккис күнүгэр уҥа биэрэккэ кыстык угун саҕа кыракый балаҕан турарын көрөн, Сүөдэр болуотун кытыыга тигиһиннэрэр. Н. Якутскай
Таһырдьа арҕааттан түспүт күүстээх силлиэ кыстык угун саҕа балаҕан эркинигэр хаары тибэн бурҕачытара. Күннүк Уурастыырап. Сүгэ уга көр сүгэ. Ырыынакка араас кээмэйдээх сүгэ уга атыыланар
□ Ырыа Маппый уола Дабдыыр Дьаакып оһох чанчыгар сүгэ уга хатыҥы суора олорор. Эрилик Эристиин
Ук биэрэр — аан аһар диэн курдук (көр аан I). Хата эн этииҥ айымньыны сыаналааһыҥҥа ук биэрэр, ханнык даҕаны киритиэрийи суох гынар. Далан
Паапа үбэ кулаактааһыҥҥа сөп түбэһэрин билэ-билэҕин собус-соруйан мөккүһэҕин. Аны билигин кэлэн соруйан дьоҥҥо ук биэрэн этэ тураҕын. «ХС»
ср. др.-тюрк. сап, тюрк. сап, сып ‘ручка, рукоятка; стебель’

I
баас
II
туохт.
1. Убаҕаһы эбэтэр туох эмэ бытархайдары тугунан эмэ сомсон ыл. ☉ Набирать, черпать что-л. жидкое или единичное чем-л.
Хамыйаҕынан бас. Күрдьэҕинэн бас.—Аргыый аҕай болтуотун кэтэн, хаста да чаанньыгар уу баһан таһааран, саһаан хардаҕастарын быыһыгар бырдьыгыныы умуллан эрэр уокка кутта. Амма Аччыгыйа
Саламаатын буһаран хонууга таһааран уурда уонна хамыйаҕынан баһан кыһыл чааскыга кутта. М. Доҕордуурап
Петухов оҥочотун уутун баһыар, ыраах айаҥҥа оҥостуор диэри, туораан иһээччи чугаһыыр. Н. Якутскай
2. Тугу эмэ тугунан эмэ иилэн өрө көтөҕөн ыл. ☉ Поднимать вверх что-л., зацепив чем-л.
Уус Мандар эмиэ тэбиэһиргээн, ытыһыгар силлии-силлии кыдама сотото өҕүллүөр диэри оту баһан ылан, үөһэ элит да элит буолла. И. Гоголев
Сииҥэстиир уола [оҕус аата] муоһунан тоҕо баһан кэбиһэн баран, өстөөҕүн иннигэр тахсан өҥүс баһын кынчаччы таттаран турбута. Эрилик Эристиин
3. көсп. Үүнүүнү, быйаҥы дэлэйдик хомуй, мунньун. ☉ Собирать в изобилии урожай
Уолба алаас барахсан Баһан ылар үүнүүлээх Манчаарыта, өлөҥө Балаһанан долгулдьуйан Баарыстана сыппыта. Күннүк Уурастыырап
Сүрүн улахан ходуһалары отторо ситэрин кэтээн сылдьан, кылгас кэм иһигэр баһан ыларга кыһаллаллар. «Кыым»
△ Элбэхтик, өлгөмнүк бултуй (хол., балыкка). ☉ Добывать в большом количестве, иметь хорошую добычу (напр., на рыбалке)
Сынньалаҥ, чуумпу күнүнэн туһанан, балыгы баһан ыла кэлбит дьон буолуохтаахтар. Н. Заболоцкай
Кини сайынын аатырар балыктаах Хоохучча диэн кумахха байым балыгы баһар биригээдэҕэ үлэлиир. А. Сыромятникова
4. көсп. Тугу эмэ олус үлүннэрэн, дарбатан, омуннаан эт, кэпсээ. ☉ Слишком, чересчур преувеличивать, раздувать что-л. Дьэ, онон, наһаа баһан этии айыы-саат буолар. М. Доҕордуурап
Өллө эрэ диэҥҥит үрдэтэн Ааһан арбаамаарыҥ, Эбэтэр түһэрэн, киртитэн Баһан этэр буолумаарыҥ. Баал Хабырыыс
Этэрин эт да, баһыма! С. Тимофеев
♦ Бас да арыы, быс да сыа (быс да сыа, бас да арыы) – олус дэлэй, өҥ-тот (хол., олох). ☉ Зажиточный, богатый (о жизни)
Билигин биһиги олохпут, сахалар этэр үгэстэринэн, бас да арыы, быс да сыа буоллаҕа. М. Доҕордуурап. Бастар бараммат – бүттэр бүппэт, олус элбэх. ☉ Неиссякаемый, неисчерпаемый (букв. сколько ни черпай, все не кончается)
Уулаатар бараммат, уостан сүппэт уйгу быйаҥ улаатыах этэ, бастар бараммат, кэстэр кэхтибэт кэтит кэскил дэри-дэлэгэй тэлгэниэх этэ. П. Ойуунускай
Онтон ыла Чурумчуку Уолбат ойбон уйгуланна, Тохтор хороммот тоттонно, Бастар бараммат баайданна. Эллэй
Онтон бу күөллэргэ чыыр бастар бараммат элбэх этэ. С. Курилов (тылб.). Баһан эт – туох эмэ итэҕэһи-быһаҕаһы олус үлүннэрэн, дарбатан эт, кэпсээ. ☉ Говорить, преувеличивая недостатки, сгущать краски
Баһан эппиттэрин иһин кириитикэни тулуйан иһиттэҕим дуу? Г. Колесов. Хараҕыттан (хараҕа) уу-хаар баһа-баһа (баһан) – ытамньыйа-ытамньыйа. ☉ Со слезами на глазах
Балайда гынан баран, хааһын кыратык түрдэс гыннарбыта уонна хараҕыттан уу-хаар баһа-баһа: «Бэрэкилээтэй, бассыыс!» – диэбитэ. Суорун Омоллоон
«Кыыһыран титирэстээн мүччү үктээтэҕим дии», – Лука, бэйэтин сэмэлэммиттии хом түһэн сытан хараҕыттан уухаар баһа-баһа [кэргэнигэр] эттэ. М. Доҕордуурап
«Эбээ, эбээ! – диэбитинэн Элээрэн киирдэ кыысчаан. – Хайдах буоллуҥ, эбээ, эн? Хайа... Тоҕо...» – диэн иһэн Хараҕа уу-хаар баһан, Хап-сабар тураат, быһа Таһырдьа диэки тэбиннэ. «ХС»
III
аат.
1. Киһи-сүөһү, кыыл, харамай биир тутаах миэстэтэ, төбөтө. ☉ Голова (человека или животного)
Сыана кэтэҕэр баһа кэлгиэлээх бүтүннүү хаан-сиин буолбут бартыһаан көстөр. П. Ойуунускай
Кыыс сүр босхо баҕайытык баһын эргичиҥнэппитигэр баттаҕа бүтүннүү үрэллэҥнээн харахтарын саба түспүтүн ып-ыраас, сипсинньигэс тарбахтарынан, сааһын алдьаппакка сэрэнэн арыйан кэбистэ. А. Софронов
Андриан оҕонньор баһын бүк түһэрэн, балачча олордо. М. Доҕордуурап
2. Туох эмэ үөһэ эбэтэр илин уһуга. ☉ Верхняя или передняя часть чего-л.
Күн тиит баһыгар түһэн эрэрэ. Амма Аччыгыйа
Дохсун силлиэттэн тыа баһа имиллэн биир кэм ыдьырыйа хамсыы турда. М. Доҕордуурап
Бурхалей тыытын баһын көстөр арыы диэки туһаайан кэбистэ. Эрилик Эристиин
3. Туох эмэ саллаҕар эбэтэр кэтит сүрүн өттө эбэтэр оннук уһуга, төбөтө. ☉ Утолщенная, расширенная часть или конец чего-л.. Ньуоска баһа. Кыраабыл баһа. Күрдьэх баһа
△ Атах таҥаһын илин төбө өттө. ☉ Передняя часть (носок) обуви
Уҥа саппыкытын баһа бүтүннүү балай хаан буолбут. КГР СЛ-8
4. Туох эмэ бүтэр уһук өттө, бараныыта. ☉ Удаленная часть или конец чего-л.
Антах уулусса баһын диэки эмиэ харабыл сылдьара көстөр. Эрилик Эристиин
Күөл икки баһа уонна куулата хара маһын саҕаттан сөкү уонна дулҕа этэ. Далан
Ньукуус оҕонньордоох Баарда диэн сайылык илин баһыгар олохтоохторо. ТГС ЫА
5. көсп. Туох эмэ саҕаланар сирэ (хол., өрүс, үрэх). ☉ Место, где что-л. берет начало (напр., река, ручей); верховье, исток, устье реки
Өлүөнэ баһын диэки бара сылдьан биир эмэ атыыһыты кытта билсэн, табаар үлүгэри иэс хоторон аҕалан нэһилиэкпэр лааппы аһыам. Күндэ
Үс үөстээх Өлүөнэ өрүс бастара Өргөн өтүүнү сыыйа тарпыт курдук Субуллан, сыыйыллан көстүбүттэрин Өҥөйөн көрөн ааста [сөмөлүөт]. Нор. ырыаһ.
6. көсп. Атыттары салайааччы, баскөс киһи, баһылык. ☉ Руководитель, глава чего-л.
Иван Иванович – нэһилиэк баһа. —Мин бэйэбэр бэйэм баспын. Күндэ
7. көсп. Кинигэ, айымньы улахан чааһа, үллэһигэ. ☉ Раздел книги, произведения, глава
Роман бастакы баһын тылбааһа аан бастаан 1948 сыллаахха «Хотугу сулус» альманахха бэчээттэммитэ. Софр. Данилов
тюрк. баш, бас
♦ Баайы баһынан – олоҕо суохтук, олус дэлэйдик (кэпсээ-ипсээ, саҥар-иҥэр). ☉ С увлечением, прибавляя много лишнего (говорить, рассказывать)
Баайы баһынан тыллаһар (өс хоһ.). Дьаакып отутуттан тахсыбыт, сытыы сирэйдээх-харахтаах, этэ-этэ күлбүт, баайы баһынан, халлараан, сымыйаччы тыллаах-өстөөх, «салыҥнаах балык курдук» киһи. А. Софронов. Бас баттах – 1) мээнэ, иннин-кэннин өйдөөбөккө, билбэккэ эрэ (саҥар). ☉ Необдуманно, бестолково, легкомысленно (говорить)
«Василий Егорович, эн сэрэн, бас баттах тыллаһаргын мантан антах уураттаххына сатанара буолуо», – диэтэ Кылбанов. С. Данилов
Георгий ветфельдшер Третьякованы сыыһа бас баттах саҥарарбытын өйдөөтө. С. Дадаскинов
Ардыгар бас баттах тыллаһан, урукку идеалларын барытын киргэ-буорга тэпсэн барар. «ХС»; 2) үлүбээй, түбэһиэх, туох да сыала-соруга суох (сүүр, бар). ☉ Бесцельно, куда глаза глядят, напрасно (идти, бежать)
Хамаандаҕа бокуой биэрбэккэ, бас баттах сырсан иһэн, табыллыбыт кус курдук, салгыҥҥа даллахтыы сытар этилэр. Эрилик Эристиин
Мишка үүрүллүбүт сириттэн тэйдэр тэйэн, бас баттах сэлии, хаамыы икки ардынан анньан, быһа мөкүнүҥнүү, лэппэрэҥнии истэ. Н. Заболоцкай; 3) сиэри, бэрээдэги аахсыбакка, санаабыккынан көҥүл (бар, сырыт). ☉ Никому не подчиняясь, самовольно, без удержу
Бу оҕолор, аҕалара суох буолан, олус бас баттах барбыттар. ГНС АаК
Бас баттах бардахтарына киһини-сүөһүнү былдьыахтара, аан дойдуну аймыахтара. И. Никифоров
Бас баттах барар хаһан да аанньаҕа тириэрдибэт. ФЕВ УТУ. Бас быстар кэпс. – туох да иһин, отой (сөбүлэспэт, буолуммат). ☉ Ни за что, ни в какую (не соглашаться). Биригэдьиирдээ диирбитин бас быстар буолуммат. Бас быстар сыаната кэпс. – олус ыарахан сыана, иирбит сыана. ☉ Очень высокая, бешеная цена. Ханнык да маҕаһыыҥҥа киир – барытыгар бас быстар сыаната. «Саха с.». Бас быстарынан кэпс. – туох да улахан толкуйа суох, мээнэ. ☉ Не думая, безрассудно, очертя голову
Бас быстарынан айаннаабыппыт ити баар. Ким да хостообот гына батыллан хааллыбыт. «ХС». Баскар дылы иэскэ бар кэпс. – төлөрүйбэт курдук гына иэскэ киир. ☉ Увязнуть в долгах по уши
Аныгы үйэҕэ дьадаҥы киһи оҕото байыан кэриэтэ баайдарга баһыгар дылы иэскэ барар буолбат дуо? А. Софронов. Баскар (төбөҕөр) ытыар – бэйэҕиттэн алын киһини көҥүл ыытан, тугу этэрин барытын толоро үөрэтэн, кини эрэ этэринэн сылдьарга тиий, баһылат. ☉ Своей мягкотелостью, попустительством дать повод кому-л. сесть себе на голову
Билиҥҥиттэн кини мин баспар ыттыбатын, билиҥҥиттэн мин үрдүбэр тахсыбатын. Суорун Омоллоон
Мин уолум ити куһаҕан дьахтары баһыгар ытыаран иэдэйдэ. Далан. Баскын (төбөҕүн) абырахтан көр абырахтан. Баскынан тур, атаххынан тур – 1) бэйэҥ билэргинэн сырыт, гын, хайдах да буол. ☉ Поступай по своему разумению, делай что хочешь
Баскынан тур, атаххынан тур – бэйэҥ дьыалаҥ. —Баскынан тур, атаххынан тур, бэйэҥ иннигин бэйэҥ илиннээр, миигиттэн тугу да ыйытыма. ПЭК СЯЯ; 2) хайдах да буолтун иһин, хайаан да. ☉ Как бы то ни было; во что бы то ни стало
Баскынан тур, атаххынан тур, сарсыарда культиваторда бэлэмнээ. С. Ефремов
Испирдиэн Эристиин киэһэ аайы Дьиэтигэр Тэмтээкэйдээн киирэр, Сарсыарда …… Барарыгар бастаан баһын абырахтанар. А. Софронов. Баскын биэр – 1) ким-туох эмэ иһин олоххун толук биэр, өл. ☉ Погибнуть, быть убитым, сложить голову (букв. отдать голову)
Сэрии толоонугар баһын биэрдэ. А. Олбинскай; 2) кэпс. ким эмэ былааһыгар, дьаһалтатыгар киир. ☉ Попасть под чью-л. власть, подчиниться кому-л.
Баҕа өттүбүнэн Баспын биэрэн Барар суолум маҥхайда. Көҥүл өттүбүнэн Күүспүн күөттэрэн Көтөр сирим көҕөрдө. А. Софронов. Баскын кырбана олор кэпс. – тугунан да дьарыктаммакка мэнээк олор. ☉ Бездельничать, бить баклуши (букв. сидеть, колотя свою голову)
Күнү быһа баһын кырбана олорор киһи баар дии. «ХС». Баскын (төбөҕүн) өндөт – кирийэ сылдьан баран аһаҕастык турун. ☉ Поднимать голову, начинать действовать, активно проявлять себя
Кини ээр-сэмээр Россияҕа контрреволюция эмиэ баһын өндөтөрүн кэтэһэ сылдыбыта. «ХС». Баскын салан – бэйэҕин бэйэҥ дьаһанан атын киһиттэн тутулуга суох сырыт. ☉ Быть независимым, полновластным хозяином себе самому (букв. головой своей управлять)
Сыл – хонук, өтөрдөөҕүтэ бэйэлэрин да бастарын сатаан саламмат тойооскулар этилэр. «ХС». Баскын (төбөҕүн) сыс (сыстар) – өр толкуйдуу сатаа. ☉ Ломать голову над чем-л. [Атыыһыттар] хайдах эргинэллэрин толкуйдаан бастарын сынньа-сынньа, сыыйа-баайа тарҕаспытынан бардылар. «ХС»
Аата, эн солуута суохха баскын сыстардаҕыҥ. «ХС»
Онон мээнэ, туһата суохха баскын сынньар сатаммат. А. Сыромятникова. Бас тутун – кими-эмэ бас-көс, баһылык тутун, аптарытыаттаа. ☉ Признать кого-л. главой, старшим, лидером, авторитетом
Баар-суох бас туттар киһилэрэ – кини. НАГ ЯРФС I. (Моойдоох) баскын уур – туох эмэ туһугар өлөргүн да кэрэйимэ, бэйэҕин сиэртибэ биэр. ☉ Не жалеть свою жизнь, жертвовать собою (букв. сложить свою голову во имя чего-л.)
Төрөөбүт дойдубут, тапталлаах норуоппут иннигэр эдэркээн сааспытын, баспытын даҕаны ууруохпут. А. Абаҕыыныскай
Норуот иннигэр охсуһаҥҥын, Баскын эрдээхтик эн уурдуҥ. Эллэй. Баскын холбоон – кимниин эмэ өйгүн-санааҕын түмэн, сүбэлэһэн (тугу эмэ гын). ☉ В согласии, вместе, дружно (делать что-л.)
Норуот баһын холбоон, уһун дьоллоох олоҕу уруйдаан, оҥорон олохтоото. Н. Түгүнүүрэп. Баһа байҕал (байҕалга), кутуруга куйаар (куйаарга) – 1) ыраах сирдэринэн тэлэһийэн айаннаа, сырыт. ☉ Скитаться, бродяжничать по странам и весям
Барбыппыт иккиэн биир айаҥҥа. Дьэ онтон кэлин, киэҥ сырыыланан, Баспыт байҕал, кутурукпут куйаар. Эллэй
Ээ, ол кинилэр диэн бастара байҕалга, кутуруктара куйаарга буоллаҕа эбээт. «ХС»; 2) олус сатабыллаах, булугас-талыгас. ☉ Весьма предприимчивый, удачливый. Мытаха баһа байҕал, кутуруга куйаар киһи ээ. А. Федоров. Баһа барар – улаханнык эппиэттиир, буруйга-сэмэҕэ тиксэр. ☉ Совать голову в петлю
– Онон Пластинов олох уларыйыа диир дуу? – диэн учуутал ыйытар. – Инньэ диир. Ити мин эйиэхэ эрэнэн эттим. Киһи баһа барар дьыалата. Д. Очинскай. Баһа батарынан – түбэһиэх, үлүбээй, сыала-соруга суох. ☉ Куда глаза глядят (букв. насколько пролезет голова)
Оттон билигин араас биричиинэнэн сопхуостарыттан барбыт ыччаттар тоҕо төннүбэттэрий? Кинилэр дьиҥэр, этэргэ дылы, бастара батарынан ханна баҕарар бара тураллара баар. «ХС». Баһа биллибэт – 1) чуолкайдык биллибэт. ☉ Точно неизвестно, неясно
Маннык буолар буоллаххына, аны эйиэхэ сылдьар да баһа биллибэт. А. Софронов
Күн диэки үстэ да көрөрбүт баһа биллибэт. М. Доҕордуурап. Эн урут суруйбутуҥ курдук суруй бу аадырыска. Ыларым баһа биллибэт, сотору уларыйарым буолуо. Саллааттар с.; 2) ахсаана биллибэт, элбэх. ☉ Бесчисленное множество
Баһа биллибэт элбэх кур даҕаны, саҥа даҕаны оттор тураллар. МНН. Баһа биллэр – ол диэн биллэр дьыала. ☉ Это же всем известно
Биһиги чой оройбут толкуйа диэхтээн баһа биллэр ини. «ХС». Баһа дэлби барда – төбөтө дэлби барыах курдук олус ыарыйда. ☉ Голова раскалывается (трещит) у кого-л.
Оҕонньор, арыгылааххын дуо, бэҕэһээ арыгылаабытым – баһым дэлби барда, ону абырахтыам этэ. А. Софронов. Баһа саллайар – 1) улаатан, элбээн ис. ☉ Увеличиваться, возрастать, становиться больше
Кур иэс диэн оннук. Сыллата үүнэн баһа саллайан иһэр. Н. Заболоцкай; 2) туох эмэ бөрүкүтэ суох балаһыанньаҕа киир, түбэс. ☉ Попасть в неприятную ситуацию
Аны сууттанан баһым саллайара кэллэҕэ. М. Доҕордуурап. Баһа суох арбаа кэпс. – кими эмэ кэмэ суох арбаа, олус хайҕаа. ☉ Хвалить, превозносить когол
безмерно, чересчур. Сэдииһэп тойон бэйэтин кытта биир олоҥхоһуту илдьэ сылдьар. Кинини туох да баһа суох арбыыр да, ханнык эрэ олоҥхоһут эбит. Эрилик Эристиин. Баһа хатта кур. – өллө, суох буолла. ☉ Умереть, дать дуба
«Хаһан эрэ бу уол көнөтүгэр баһа хатыа», – диэн баран, эмиэ күлэн арсайда. Н. Заболоцкай. Баһа ыаҕастаах уу курдук <дьалкыҥнас> – ким эмэ төбөтө күүскэ ыалдьар (үксүгэр хамсаатаҕына). ☉ У кого-л. сильно болит голова (в основном при движении – букв. в голове плещется, как в берестяном ведре)
Миитэрэй туран, сүгэтин булан, маһын кэрдэн көрөөрү гыммыта – баһа ыаҕастаах уу курдук дьалкыҥнас. Амма Аччыгыйа. Баһыгар батаран өйдөөбөт кэпс. – тугу да өйдөөбөт, өйдүүрүгэр кыаҕа да тиийбэт. ☉ Совершенно не понимать что-л. в силу слабых умственных способностей (букв. не укладывается в голове)
Төһөлөөх баҕабын мин хаайан сытарбын баһыгар батаран өйдөөбөт. С. Данилов. Баһыгар быта да суох – туох да баайадуола, харчыта суох. ☉ Не имеющий никакого личного имущества, богатства, денег (соотв. голь перекатная). Күтүр уонна баһыгар быта да суох. А. Федоров. Баһым хас буолуой – кэһэтиэхтэрэ, буруйга тардыахтара диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В значении «строго наказать, покарать»
[Миитэрэй олус долгуйан олорон Дьөгүөрдээнтэн тугу эрэ ааттаһар-көрдөһөр. Киһитэ ол көрдөһүүнү ылыммат, дьулайар.] «Баһым хас буолуой? – диир Дьөгүөрдээн. – Кэбис, Миитэрэй, эн миигин итиннэ булкуйума». Амма Аччыгыйа. Баһын батар кэпс. – наадата суоҕу, эбэтэр абааһы көрөргүн бэйэҕиттэн араар, кимиэхэ эмэ биэр. ☉ Избавляться от ненужного, отдавать, сдавать кого-что-л. кому-л.
Эргэ миэбэлбин баһын батардым. НАГ ЯРФС I
Ытым ытырыыгынан батымаары гыммытын иһин баһын батардым. СГФ СКТ. Баһын булкуй кэпс. – кими эмэ булкуйан, санаатын уларыт, өйүттэн таһаар. ☉ Морочить кому-л. голову, сбивать с толку кого-л.
Эдэрдэри бастарын булкуйан быыбарга ыытымаары гынар. НАГ ЯРФС I. Баһын (төбөтүн) быһа илгистэр – 1) мас-таас курдук аккаастанан сөбүлэспэтин биллэрэр. ☉ Выражать решительное несогласие, отказ
Люся, сыал ытыаххын баҕараҕын дуо? Кыыс баһын быһа илгиһиннэ. Эрилик Эристиин
Шура күлүүс тылын ылбата, саҥата суох баһын быһа илгиһиннэ. Н. Якутскай
Куһаҕан сыананы ыллыҥ дуо? Суох! Өндөрүүс баһын быһа илгистибитэ. «ХС»; 2) туохтан эмэ сонньуйбуккун, сөхпүккүн, дьиибэргээбиккин биллэр. ☉ Выражать удивление, поражаться чему-л. [Сэмэнчик:] «Киһи күлэ да саныыр ээ, мин оҕонньорго “Моисей таҥара” буолан көстүбүт үһүбүн!» – диэн баһын быһа илгиһиннэ. «ХС»; 3) туохтан эмэ наһаа абаран, кэлэйбиккин, хомойбуккун биллэр. ☉ Выражать разочарование
Мэхээлэ оҕонньор баһын быһа илгистэр: «Һэ, дьэ бу үһүөйэх арсыын өрбөххө бүтүн сүөһү баран хаалара дьэ кытаанах суол... Киһи истибэтэҕин истэр». Күндэ. Баһын быһа эт – туох эмэ куһаҕаны туой, түөс. ☉ Накликать беду, напророчить кому-л. неприятное (букв. сказать так, чтоб (его) голова отсеклась). – Күн ыраахтааҕы илиитэ уһун... Уһун илии быстар күнэ кэлиэҕэ!.. – Эн олустаатыҥ ээ. Баспытын быһа эттиҥ. А. Федоров. Баһын иһэ бап-баллыгырас – тохтоло суох элбэх саҥалаах. ☉ Болтливый, любящий много говорить
Кинилэр ити иккиэйэҕин сылдьар кэмнэригэр бастарын иһэ бап-баллыгырас, тугу эрэ элбэҕи бэрт уһуннук кэпсэтэллэр. И. Никифоров. Баһын (төбөтүн) сыс кэпс. – 1) ким эмэ өйүн-санаатын иирт, булкуй. ☉ Запутывать, сбивать с толку кого-л.
Дордууска бастаахтара дьокутааттары барыларын бастарын сыстылар, өйдөрүн сүүйдүлэр быһыылаах. «ХС»; 2) тугу эмэ тобула сатаан кими эмэ толкуйга түһэр. ☉ Заставить кого-л. поломать голову над чем-л.. Баһын хатар кур. – өлөр, суох оҥор. ☉ Убить, прикончить кого-л. (букв. высушить голову ему)
Түөкүн, буруйдаах туран, мөккүһэ оонньообуккун баскын хатарыам. Эрилик Эристиин
Сарсыныгар, сэрии кэмигэр түөкүнү баһын хатарбытым. Р. Кулаковскай. Баһыҥ барыа – улахан буруйга-сэмэҕэ тиксиэҥ. ☉ Станешь предметом обвинения, осуждения (букв. не сносить головы)
Биһиги ити дьыаланы бүгүҥҥү мунньахха кыайан быһаарыахпыт суоҕа да баспыт барар. Амма Аччыгыйа
Ол сыыһа буоллаҕына баһыҥ барар. А. Федоров. [Кулуба:] Эн, Сэмэн, итини кэпсээн оҥосто сылдьар буолаайаҕын. Итинник сымыйа кэпсээн үрдүк тойот кулгааҕар киирдэҕинэ киһи баһа барыа. Н. Неустроев. Баһыҥ батарынан бар – төһө сатанарынан быысарыт булан бар. ☉ Идти, продвигаться, пользуясь любой возможностью
Дьэ онон эн, дыгаар, бу дойдуга икки харахтаахха көстүө суохтааххын. Ханна барар сиргэр баһыҥ батарынан бар. Д. Очинскай
Умнаһыт муҥнаахпын. Бу эмиэ баһым батарынан баран эрэбин. В. Протодьяконов. Баһыҥ саллайдын, кутуругуҥ суптуйдун – бара тур, түргэнник суох буол, мантан букатын тэй. ☉ Убирайся вон (букв. пусть твоя голова увеличится, а хвост сузится)
Окко түспүт оҥорууҥ биллин, сиргэ түспүт силиһиҥ – мутугуҥ биллин. Баскыт саллайдын, кутуруккут суптуйдун. Ньургун Боотур. Кыычыкын оҕуһун баһа буол – уһуннук буһан, оргуйан биэримэ (үксүгэр кэччэгэй дьон көҥөнөн өр кэмҥэ астара буспатах аатырбытын этэргэ). ☉ Долго вариться, не доходя до готовности (обычно о скупых людях, к-рые долго готовят еду, испытывая терпение гостя)
Кыычыкын оҕуһун баһа буоллаҕай, күөһү хотор! Баал Хабырыыс
«Аата эн, Кыычыкын оҕуһун баһа буолан буһан биэрбэтэҕэр дылы, сааһыҥ ситэн биэрбэтэҕин?» – Иван уус түргэн-түргэнник саҥаран барда. М. Доҕордуурап
Хой баһын туой (тыллас) көр хой. Ээ, бу да киһи, олох хой баһын туойда. Н. Лугинов
Мин үнүрүүн кэпсэтэн көрбүтүм кыыһым, онус кылаас оҕотун курдук, хой баһын тыллаһар. Софр. Данилов
◊ Бас бил – тугу эмэ бэйэҥ туһанар, дьаһайар бырааптаах буол. ☉ Иметь личную собственность, владеть чем-л. [Ыстапаан] уҥуоҕа босхо барыар дылы үөрээхтээтэ …… сааһын тухары бачча харчыны бас билэн, бэйэм киэнэ диэн тута илигэ. А. Софронов
Бу манан Дьаакыбылап кулуба бас билэр сирэ бүтэрэ. Н. Якутскай. Бу Чоочо баай былыр чугастааҕы нэһилиэгин сириндойдутун олоччу бэйэтэ күүһүнэн, сэпсэбиргэл туттан бас билэн олоорто үһү. Саха фольк.
△ Кимиэхэ эмэ муҥур тойон, баһылык буол. ☉ Возглавлять, подчинять кого-л.
Баайын-дуолун харайар Бас билэр чаҕар дьоннорун хаҥатан биэрбитэ. С. Зверев
Маннааҕы баайдар дьадаҥылары, нуучча помещиктара бас билэр бааһынайдарын сирэйэхараҕа суох ыгалларын-түүрэллэрин курдук баттаабаттара диэн этиэххэ сөп. С. Курилов (тылб.). Бас билии – ким, туох эмэ тус бэйэтэ туттар, дьаһайар мала-сала, баайа-дуола. ☉ Материальные ценности, имущество, принадлежащие кому-л. или находящиеся в полном распоряжении кого-чего-л., личная собственность
Төһөлөөх эмэ киһи көлөһүнэ аҕыйах мүнүүтэ иһигэр мэлийэн, ханнык эрэ түбэспиччэ киһи бас билиитэ буола охсон хааллаҕа. Д. Таас
Холкуос уопсай бас билиитигэр сүүсчэкэ ынах сүөһүлээх. «ХС»
Онтон ыла бары көмүстээх сирдэр государство бас билиитигэр киирбиттэр. «Кыым». Бас билээччи – тугу эмэ бас билэр киһи. ☉ Владелец какого-л. состояния, собственник
Билигин да ходуһа уруккутунан дэбиличчи үүнэн муоралыы долгуйар. Арай маны барытын бас билээччи уларыйбыт. Амма Аччыгыйа
Сирэй бас билээччи ким даҕаны итиччэ харчыны бэйэтэ илдьэ сылдьыбат. Д. Таас
Кыбартыыраҕа баар малы-салы кыбартыыраны бас билээччи бэйэтэ сыаналыыр. «Кыым». Бас быата – көлөнү быалыырга баһыгар кэтэрдиллэр тэһииннээх, үксүгэр кэтит, хаптаҕай быа. ☉ Часть сбруи – ремни с поводками, надеваемые на голову упряжного животного
Уҥа оһох чанчыгар хамначчыт уол бас быатын абырахтыыр. Эрилик Эристиин
Мин салаалаах тоҥ мутугу тоһутан, уһуктуу кыстым уонна бас быа оҥорон кэтэртим, онтум кэтэҕэр сөп түбэһэр – бөрө өсөһөн быаны тартаҕына «имнэнэн» биэрэр гына мутукпун баайдым. Т. Сметанин
Аан бастаан сылгы хонууттан үүрүллэн аҕалыллан кыбычыыҥҥа эбэтэр кыараҕас далга быанан оҕуурданан бас быа кэтэрдиллэр. АНП ССХТ. Бас бэрин – 1) өстөөххөр хотторон, киниэхэ эбэтэр ким эмэ былааһыгар бэрин. ☉ Потерпеть поражение, покориться чьей-л. воле, власти
Барон Тизенгаузен бөтөн бара-бара, норуокка баһын бэринэрин, былааһы норуот илиитигэр туттарарын туһунан этэн бобуллаҥнаан баран, иилинэ сылдьар ыспаагатын устан Орджоникидзеҕа уунна. Амма Аччыгыйа
Греция, суох, баһын бэриммэт талаанньыт аймаҕар, Бастаанньа батталы билиммэт Уотунан кытыастар. С. Данилов
Колчак 1-гы Сибиирискэй аармыйатын командующайынан А.Н. Пепеляев анаммыта, киниэхэ барыта уон биэс тыһыынча кэриҥэ киһи бас бэриммитэ. «ХС»; 2) кимиэхэ-туохха эмэ баһыйтар, иннигин биэр. ☉ Чувствовать превосходство над собой, подчиниться кому-л. в чем-л. [Лариса:] Хайдах ол кини ити үлүгэр хаалынньаҥ оҕонньорго баһын бэринэн, эргэҕэ билиэн баран, эйэлэһэн олороруй? Суорун Омоллоон
Үчүгэйин! Бу маннык, бу курдук ити эрчимнээх илиилэргэ бас бэринэн кэбиспит киһи. Н. Лугинов
Дьукаахпыт Хобороос барыныбары билэр, сатыыр. Дьиэлээх эмээхситтэр киниэхэ бүгүттэрдии бас бэринэллэр, хаһан даҕаны мөккүспэттэр. «ХС». Бас сыгынньах – бэргэһэтэ, былаата суох. ☉ Без головного убора, с непокрытой головой
Бу олордохторуна өтөх ортотунан биир киһи бас сыгынньах, ырбаахынан, кэннин хайыһа-хайыһа сүүрэн тэбэн иһэр. Н. Түгүнүүрэп
Үөдэн үнүгэһэ куруук мин таҥаспын таҥнар буоллаҕа. Иирээки киһи курдук, бас сыгынньаҕын барарбар тиийдэҕим. И. Гоголев. Бас уҥуоҕа – мэйиини хаххалыыр, хамсаабат гына силбэспит бөҕө хаптаҕай уҥуохтартан турар төбө уҥуоҕа, дьардьама сүрүн чааһа. ☉ Череп
Куобах баһын уҥуоҕунан оҕус гына оонньуурум, Аны көтөр моделынан оонньотобун оҕобун. П. Тобуруокап
Дьардьамаҕа бас уҥуоҕун, көҥдөй көҕүс уҥуохтарын (сиһи, агданы) уонна лабаалар, илии, атах уҥуохтарын араартыыллар. КЗА АҮө
Бас уҥуоҕа хамсаабат гына силбэспит хаптаҕай уҥуохтардаах. СИиТ. Киһи баһыгар – киһи аайы. ☉ Каждому, всем без исключения
[Өктөөбүрүскэй өрөбөлүүссүйэ иннинэ] сүүс биэс уон тыһыынча саха баһыгар сыл устатыгар биир эрэ киһи эбиллиилээх эбит. И. Алексеев
Киһи баһыгар отуттуу сигэриэтэни, биирдии суу табааҕы, түөртүү киһиэхэ биирдии бытыылка арыгыны түҥэппиттэр. ДАЛ УуУоО. Үрэх баһа <сир, дойду> – түҥкэтэх, ыраах, киһи-сүөһү олохсуйбатах сирэ. ☉ Необжитая, дикая, отдаленная местность
Мин куоппутум үрэх баһа – Дьон тиийбэт сиригэр, Киһи саҥата, сүгэ тыаһа, иһиллибэтэх сиригэр. С. Данилов
Бу үрэх баһа дойдуга мэнээк тыллаһар сэттээх-сэлээннээх. Далан
Микииппэрэп кинээс дьонноро, буутунан табаҕы, куһуогунан таҥаһы тиэйэтиэйэ, илин-арҕаа эргинэ көтүтэллэр. Үрэх бастарыгар олорор булчуттары түөкэйдии бараллар. М. Доҕордуурап. Үрэх (үрүйэ) ыһыытыыр баһа – хайа эмэ үрэх, үрүйэ саамай саҕаланар сирэ, баһа. ☉ Начало, исток какой-л. реки
Арай, дьол быатыгар, ынахтарын бу иннинээҕи чугас толоонтон буллун, оччоҕо Туруйалаах үрүйэ ыһыытыыр баһыттан тахсан булуталаатым диэн этиэ этэ. Эрилик Эристиин
Кинилэр Лампара үрэх ыһыытыыр баһыгар ньиэби көрдүүр эспэдииссийэ түһэн олорор сиригэр тиийэн бөртөлүөккэ олорон барбыттара. П. Аввакумов
Сэниэ-сээбэс эстэн, сыра-сылба баранан, итиннэ тиийэн сынньанан, манна кэлэн олорон түүн үөһүн саҕана бэйэтин үрэҕэр түһэр салаа үрүйэ ыһыытыыр баһыгар кэллэ. «ХС». Эҥил (өҥүс) бас – киһи-сүөһү, кыыл санныттан үөһээ моойугар сыстар сирэ. ☉ Верхняя часть плеча человека, ближе к шее
[Тускаев Абылановы] харытыттан харбаан ылла уонна өҥүс баска саайда. Эрилик Эристиин
Ньургун киһитин эҥил баһыттан лаппа ылан уонна хонноҕун анныттан тутан туора-маары илгиэлээн тэмтэритэн иһэн умса садьыйан түһэрэр. Н. Лугинов
Сатыров оҕонньор оронугар эҥил баһыттан тардыстан, тиэрэ түһэн сытара. И. Федосеев
Кытыан сатана уола ытыыр-күлэр ыккардынан, ыгыста-ыгыста, өҥүс баһын туппахтанар. «ХС»

I
туохт.
1. Салгыны тыҥаҕар эҕирийэн ыл уонна таһаар. ☉ Дышать
Тыыннаххына, тыыныҥ сырылыысырылыы маҥан былаат буолан унаарар. Суорун Омоллоон
Ынаҕа …… буус гына тыынан баран, сытынан кэбистэ. М. Доҕордуурап
[Хаппыт Суруксут:] Тыыным хаайтарар, тыынаары гыннахпына сэбиргэҕим анньар. Күндэ
Үчүгэйиэн көҥүл сылдьар, Бу сир ийэ түөһүгэр көҥүл хаамар, Бу ыраас салгынынан көҥүл тыынар! Т. Сметанин
△ көсп. Салгый, саба биэр, билин (хол., сылаас эбэтэр тымныы салгынынан). ☉ Обдавать, овевать чем-л. (напр., тёплым или холодным воздухом)
Силиппиэн Харайдаанап күнү быһа сиилэс угуутугар үлэлээн, сылайа быһыытыйан, …… өссө да сып-сылааһынан тыынар кырдалынан дьиэлээн истэ. Софр. Данилов
Өлүү... аргыарынан тыынан Оҕолоох ийэҕэ сыылар. П. Тобуруокап
Сэтинньи маҥнайгы аҥаарынааҕы кэмнэр хаҕыс тыалынан тыыннылар, үрүҥ хаарынан үллүктэннилэр. М. Доҕордуурап
2. көсп. Бэйэҕиттэн таһаар, уһуур (хол., буруону эбэтэр паары — тугу эмэ этэргэ). ☉ Выпускать дым или пар (напр., о чайнике)
Саа, өрө кэҕийэн кэбиһээт, тунаархай буруонан төлө тыынар. Амма Аччыгыйа
Кыракый буор оһох уота улахан хардаҕаһы кыһыл тылынан сылайбыттыы салаан ылаыла, күөх буруонан тыынан быгыахтыыр. М. Доҕордуурап
Чаанньык үрүҥ паарынан тыынан, сыыгыныы тыаһыы турар. Улдьаа Харалы
3. көсп. Саҥар, эт. ☉ Говорить. Онуоха айыы аймахтара, күн улуустара эттилэр: «Э, дьэ, биэбэйбит! Эттэҕиҥ, тыыннаҕыҥ, саҥардаҕыҥ тоҕо баҕас одурууннааҕай эбитэй?» Ньургун Боотур
[Омуннаах Уйбаан:] Дьэ, бу эмээхсин тыла уһуктаммыт даҕаны доҕор. Киһини тыыннарымаары гынаҕын дуо? Н. Неустроев
Чэ эрэ, дэриэтинньик, тыына баҕалаан көр эрэ. Искин дэлби үктээн кэбиһиэм ээ. Эрилик Эристиин
4. көсп. Тугунан эмэ үлүһүй, улаханнык баҕаран, интэриэһиргээн туран дьарыгыр. ☉ Увлекаться чем-л., проявлять большой интерес, быть расположенным к чему-л.
Аан дойдуга биллэр ааттаах бөдөҥ учуонайдар наука тирээн турар боппуруостарыгар мөккүөрдэрин истэҕин. Онно туох барыта науканан тыынар. Бары наука интэриэһинэн олороллор. Н. Лугинов
Карловскай аата бу дьыалаҕа суоҕун суох да буоллар, таарыйа хайдах-туох олорорун, тугунан тыынарын көрөн ааһар тоҕо табыллыбат буолуой? В. Гаврильева
Ис сүрэҕиттэн сөбүлүүр үлэтэ …… киниэхэ кыайан көстүбэтэҕэ. Кини өйө-санаата, этэхаана спордунан тыынара. С. Федотов
♦ Биир тыынынан тыыналлар — бары биир санааны этэллэр, туохха эмэ толору сөбүлэһэллэр. ☉ соотв. в одну дуду дудеть (букв. одним дыханием дышат)
Бу сырыыга оҕолор бары биир тыынынан тыыннылар. Тэҥн. биир куолаһынан саҥар. Кыл бычык тыын көр кыл. Ыарыһах киэһэнэн бэргээн, кыл бычык тыынан барда. Балайда өр сүүрэммин кыл бычык тыынар буоллум. Муннунан да, айаҕынан да тыыммат көр мурун. Эмээхсин кулубалаахпын диэн кынчайан да көрбөт, муннунан да, айаҕынан да тыыммат. И. Гоголев
Онтон киэһэ оҕонньор муннунан да, айаҕынан да тыыммата. «ХС»
Оройунан тыыммыт — оройунан <төбөтүнэн> көрбүт диэн курдук (көр орой II). Ити оройдорунан тыынар одьунаастар курдук мин даҕаны уол оҕо аатыран сылдьыбытым күн бэҕэһээҥҥигэ дылы. Софр. Данилов
Өрө (үөһэ) тыын көр өрө. Маайа ааспыт олоҕун санаан, үөһэ тыынан ылар. Н. Якутскай
Таня хайдах эрэ холкутуйбуттук өрө тыынан ылла уонна суунан баран остуол аан орон диэки өттүгэр кэлэн олордо. М. Доҕордуурап
Настаа, маҥнай утаа куттанан баран, эмээхсин сэргэхсийбититтэн өрө тыыммыта. Н. Борисов. Тыын быһаҕаһынан тыынар — түргэн-түргэнник эппэҥнээн тыынар, бөтүөхтүүр (сүүрэн, хааман). ☉ Дышать с трудом (от быстрой ходьбы, бега), запыхаться
Мордосов кэпсээн бүтэриитэ, ийэтэ Варвара Николаевна тыын быһаҕаһынан тыынан директорскайга көтөн түстэ. Далан
Аҕата оҕонньор утаакы буолбат, тыын быһаҕаһынан тыынан, көхсүн тыаһа күрдүргээн бу умса-төннө түһэн татыгыраан кэлэр. Р. Кулаковскай
Өр-өтөр буолбатахтар, уолаттар тыын быһаҕаһынан тыынан, өрө мэҥиһэн кэлбиттэр. «ХС»
Уолугунан тыыммыт — оройунан <төбөтүнэн> көрбүт диэн курдук (көр орой II). Уолан киһи обургу — Уолугунан тыынна, Уһугунан дугунна, Оройунан оонньоото. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ама да кини бүгүҥҥү күнэ буолбутун, кырдьыбытын-буорайбытын, муҥу көрбүтүн, кини да уол оҕо буолан, уһугунан дугунан, уолугунан тыынан сылдьыбытын өйдөттө. Амма Аччыгыйа
Дьэ, өрө көрөн, уолуктарынан тыынан, хаҥыл ат курдук, халыан дьон... Н. Лугинов. Хабахха тыын — ончу саҥардыма, бэйэтин санаатын көҥүл этитимэ. ☉ Не иметь возможности свободно говорить, высказывать свои мысли
[Балбаара:] Саҥарба! [Сүөкүлэ:] Көр эрэ маны! Хотун баарына хабахха тыыныыһыкпыт дии. И. Гоголев. Этэн-тыынан турда көр эт-тыын I. Киһибит, саҥата суох бэйэтэ, дьэ этэн-тыынан турда ээ!
◊ Өрө (үөһэ) тыын — салгыны күүскэ эҕирийэн тыын. ☉ Вдыхать в себя воздух
Быраас, иһиллээри: «Үөһэ тыын», — диэтэ. Сайа тыын үрд., поэт. — эккин-сииҥҥин бүтүннүүтүн курдаттыы киирэрин курдук дуоһуйа, астына тыын (сибиэһэй салгынынан, туох эмэ, хол., сибэкки үчүгэй сытынан). ☉ Вдыхать что-л. с удовольствием, каждой клеточкой своего тела (напр., свежий воздух, аромат цветов)
Хонуу уутун, ынах түүтүн уонна киитин сыта былааһыктаах тыллан эрэр сэбирдэх, күөгэйэ тэлгэммит сибэкки, саҥа бытыгыраабыт күөх от сыттара, …… Симон этин-хаанын сааһын аахтара барытынан сайа тыынан киирэргэ дылылар. Л. Попов
Кини [харыйа] иннэлэрэ күндьыл мүөттээх салгынынан сайа тыыммыттара, хараан киэһэлэр чуумпуларын иһиллээбиттэрэ дуо? Күндэ
ср. др.-тюрк., тюрк. тын ‘дышать’
II
1. аат.
1. Тыыннаах харамайдар тыынар уорганнарынан тыҥаларыгар салгыны эҕирийиилэрэ уонна таһаарыылара (кислороду иҥэринээри уонна углекислай гааһы таһаараары). ☉ Дыхание
Муостара адаарыҥнаан, тыыннара күдээриҥнээн, сотолоро хараарыҥнаан, табалар субу өрө мэҥийэн кэлээт, …… тоҥуу хаарга тохтуу биэрдилэр. Амма Аччыгыйа
Тымныыта бэрдиттэн киһи тыына тута туман буолан бургучуйан тахсар. Н. Лугинов
Биһиги, быраастар, киһи олоҕун иһин кини тиһэх тыыныгар диэри охсуһуохтаахпыт. И. Федосеев
2. Тэмпэрэтиирэтэ хамсааһыныттан туохтан эмэ тахсар, илгийэр салгын. ☉ Пар
Үрэх тыына охсон, хаһыҥнаан хаалымтыа буолуо. М. Доҕордуурап
Муора тыына уорааннаах буолан оннооҕор сөтүөлээбэккин. ДФС КК
Кыһын обургу тымныы тыына күнтэн-күн кырыгыран-кыйыһыран иһэр. Амма Аччыгыйа
Үкэр куйаас тыына сырылаччы саккыраата. Суорун Омоллоон
Сарсыардааҥҥы сөрүүн салгын чэбдик тыына биллэрэ. И. Федосеев
3. Киһи-сүөһү, харамай тыыннаах буолуута олоҕо. ☉ Жизнь
[Сайсары:] Кэпсээн суох. Бу ханна бардыҥ, ити туоххун лиһиргэтэҕин? [Бокуом:] Бу диэки кэллим. Бу тыыным харабылын, саабын лиһиргэтэбин. Суорун Омоллоон
Чааһыҥ кэллэ да, [хотуурдаах хотун] хотуурунан тыыҥҥын быһа далайан кэбиһиэ буоллаҕа... Амма Аччыгыйа
[Абыраамап:] Биһиги тыыммытын көмүскэнээри эрэ сааланабыт-сэптэнэбит. Л. Попов
△ Киһи ис айылгыта, дууһата. ☉ Душа (человека)
Өссө кыыс арыйбыта Уол дириҥ дууһатын, Кини уйан тыынын, Аһыныгас сүрэҕин. Н. Харлампьева
Эн биһи кэпсэтиэх биир тыла суох — Сүрэхпитинэн, тыыммытынан өйдөһөн! Д. Апросимов
4. миф. Этэ-сиинэ суох, айылҕаны таһынан дьиктилээх күүс, иччи. ☉ Бесплотное сверхъестественное существо, дух
Куһаҕан тыын дьалбарыйдын диэн дьиэ, ампаар тоҥ муннуктарын буруонан арчылыыллар. А. Фёдоров
[Төрүт былыргы дьон] айылҕаҕа дьон курдук эрээри быдан модун күүстээх «тыыннар» олороллор, ол «тыыннар» чаҕылҕанынан тамнааттаналлар, тыалы түһэрэллэр дии саныыр буолбуттара. КФП БАаДИ
Булчут муораҕа киирэн мэлийэн хааллаҕына, кинини куһаҕан тыыннар илдьэ бардахтара дииллэрэ. Ю. Рытхэу (тылб.)
5. көсп. Туох эмэ (хол., айымньы) саамай сүрүнэ, төрүтэ. ☉ Основа, суть, сущность чего-л. (напр., произведения)
Ити кини бастакы кинигэтэ буолан дуу, кинигэтин тыына барыта таптал уонна уодаһын, эрэл уонна муунтуйуу, эдэрдии сайаҕастык уонна көнөтүнэн төлкөлөөһүн былааһыктааҕа. «ХС»
Испэктээк тыынын бүтүннүүтүн Бэйиэт уобараһа сүгэр. «Кыым»
△ Киһи олох олороругар, тыыннаах буоларыгар саамай сүрүн суолталаах туох эмэ (хол., сахаларга — ынах сүөһү). ☉ Что-л., имеющее важное значение для обеспечения жизнедеятельности человека (напр., для якутов — крупный рогатый скот)
Сүөһү биһиги баайбыт, аспыт, быһата, тыыммыт. Е. Неймохов
[Даарыйа эмээхсин:] Бэйэбит оҕобут диэн, ити бэстилиэнэй тыыммытын [түүлээҕи] эйиэхэ туттарар быһыыбыт ээ, сэгэриэм. Күндэ
Ас киһи тыына, Үөһээ Сырдык Айыылар киһиэхэ ыыппыт бэлэхтэрэ буолар. В. Кондаков
6. көсп. Туох эмэ (хол., саас) буолаары гыммытын, чугаһаабытын сибикитэ, билгэтэ. ☉ Примета, предвестие чего-л. (напр., весны)
Ити быыс кэм этэ: дэлэй олох тыына саҥа биллэн эрэрэ. Далан
Манчаары чуҥкуйбут, тулаайахсыйбыт сүрэҕэр олох, таптал тыына кый ыраахтан ил гына илгийэр. И. Гоголев
Илинтэн арҕаа хас килэмиэтири бардахтарын ахсын алдьархайдаах сэрии амырыын тыына ордук биллэн испитэ. Софр. Данилов
2. даҕ. суолт. Сүрүн, тутаах суолталаах, төрүт. ☉ Главный, решающий, основной
Муҥ саатар, кыратыттан иннэ-сүүтүк, чэй-табах, улаханыттан саа сэбэ курдук тыын табаардары бырахтара сатыам. Болот Боотур
Ити уочаркаларга кини оччотооҕу тыа сирин саамай тыын боппуруостарын ылара уонна олорго ааҕааччылар болҕомтолорун түмэ тардарга кыһаллара. КНЗ ТС
Сиэссийэҕэ өрөспүүбүлүкэ олоҕор тыын суолталаах боппуруостар көрүллүөхтэрэ. «Кыым»
♦ Биир тыынынан көр биир. Ойуун табаҕын тардан бүтүүтүгэр кутуруксут чорооҥҥо кымыс аҕалан биэрбитин биир тыынынан биэстэ-алтата омурдан киллиргэтэн баран, оргууй аҕай олбоҕор тиийэн олорунар. Күннүк Уурастыырап
Биэс биэрэстэ сири уһаппакка-кэҥэппэккэ биир тыынынан сатыы быһа охсон кэбистэ. Н. Заболоцкай
Маннык ахсаан чабырҕаҕын биир тыынынан ким төһө элбэҕи этэригэр куоталаһа оонньооһун буолара. Дьүлэй Бүөкээн. Куһаҕан тыын (абааһы) буулаабыт — кими эмэ ыарыы булан баран арахпат, ким эмэ наар ыалдьан тахсар. ☉ Пристать к кому-л., засесть в ком-л. (о болезни — букв. чёрт (злой дух) преследует). Оҕонньор эрэйдээҕи куһаҕан тыын буулаабыт
□ [Баһыыкка:] …… кыыспытын Абааһы буулаабыт, Ойууну ыҥыран, Дьалбыта тардыахха. Суорун Омоллоон
Нууччаны абааһы буулаабат, нуучча нуучча ыарыытыгар эрэ ыалдьар буоллаҕа дии. Болот Боотур
Кыл тыынынан — кыл тиэтэлинэн (көр кыл). [Кыргыттар] кыл тыыннарынан сыыһа-халты аһаат, үлэлэригэр тэбинэллэрэ. Г. Колесов
Оҕонньор аны өй булан төттөрү түһүө, ыыталыа суоҕа дии санаан, оҕолор кыл тыыннарынан хомунан, таба буута быстарынан ойутан хааллылар. С. Никифоров
Уһун Баһылай, ойоҕор кэлэн кыл тыынынан чэйдээт, кыһыллар эккирэтэн иһэллэрин Силиппиэн этэрээтигэр баран тыллаабыта. А. Бэрияк
Суон тыын, халыҥ тыын нор. айымнь. — үрүҥ (хара) тыын диэн курдук. [Айыы Дьураҕастай бухатыыр:] Дьэ, убайдаах эдьиийим! Эһиги эппит тылгытыттан туоруом суоҕа. Халыҥ тыыммын харыйдаатыгыт, суон тыыммын толуйдугут. Саха фольк. [Айыы Умсуур эдьиийим!] Дьэ, ыраах да буолларгын чугас буол, суох да буолларгын баар буол! Суон тыын толуура, халыҥ тыын хардайа буол эрэ! Ньургун Боотур
Сыккырыыр (суккуруур) тыына эрэ көр сыккыраа. Сеня ийэтэ сөтөл буолан, суккуруур тыына эрэ сылдьар. Н. Босиков
Маайа сүрдээх өр уһуннук сатыы хааман …… Дьокуускай куораты суккуруур тыына эрэ булбута. «ХС». <Сырдык> тыынын толук уурар — ким, туох эмэ туһугар олоҕун биэрэр, өлөр. ☉ Принести в жертву свою жизнь
Нуучча норуотун чулуу уолаттара, кыргыттара …… аан дойду сэриилэригэр төһөлөөх мөлүйүөнүнэн охтоннор, сырдык тыыннарын толук уурбуттара буолуой. Суорун Омоллоон
Киһиэхэ төрөөбүт дойдута Таптыыр оҕотун тэҥнээҕэ: Кини кэскилин туһугар Тыынын да толук ууруоҕа. С. Данилов
Өрүһүллүбүт, быыһаммыт махталлаах норуот Ийэ дойдуларын туһугар тыыннарын толук уурбут саллааттар кэриэстэрин умнубат. «Кыым». Тыыммар (дууһабар) өһүм суох — тыыннаах сылдьыахпын баҕарабын; өлөр кутталга киирэн биэрбэппин. ☉ Я не хочу умереть; я не пойду на смертельный риск (букв. я не враг своей душе)
Бэйэ тыыныгар бэйэ өһө суох (өс хоһ.). Бэйэлээх бэйэм тыыммар өһүм төрүт суохха дылы. В. Скрябин. Тыыммын уолдьаһыннар- да — өлөрө сыста. ☉ Чуть не убил. Бу киһи холуһун, тыыммын уолдьаһыннараары гынна. Тыына-быара хаайтарар — туохтан эмэ (хол., тугу да гыммат буолууттан) тэһийбэт-тулуйбат. ☉ Испытывать тоску, изнывать (напр., от безделья). Тугу да гынара суоҕуттан тыына-быара хаайтарда. Тыынабыара ыгыллар — 1) туохтан эмэ ыксыыр, ыгылыйар (хол., куттанан). ☉ Испытать чувство безысходности, запаниковать (напр., от страха)
Тогойкин иэнэ тымныйталаан ылла, баттаҕа адаарыҥныы хамнаан, бэргэһэтин өрүтэ сүкпэхтииргэ дылы гынна, тыына-быара ыгылынна. Амма Аччыгыйа
Болугур оҕонньор үйэлээх сааһыгар хаста-хаста буурҕаҕа ылларда, хаар анныгар сытта, өлө сыста этэй! Ол тухары, бу бүгүҥҥү курдук, кини тыына-быара ыгыллыбыта суоҕа. Н. Якутскай
Айан киһитэ көхсө кыараҕастыйан, тыына-быара ыгыллан барда. Н. Заболоцкай; 2) тыына-быара хаайтарар диэн курдук
Киһи тыына-быара ыгыллыах, бадыкыбүдүкү киэһэтэ эргийбитэ. Күннүк Уурастыырап
Тугу да үлэлээбэккэ, таах олороруттан тыына-быара ыгыллара. Н. Якутскай. Тыына-быара ыксыыр — туохтан эмэ (хол., ыарыыттан, куйаастан) ханна да барыан, хайдах да буолуон билбэт буолбут. ☉ Изнемочь (напр., от болезни, жары)
[Кэтириис:] Сүөдэр, ороммор илдьэ тарт, тыыным-быарым ыксаата. А. Софронов
Күнүс олус куйааска, бырдахха, сүөһү ордук тыынабыара ыксыыр бириэмэтигэр, Доропуун оҕонньор сүөһүнү сөрүүн сиргэ хорҕотон, сынньатан абырыыр. Н. Заболоцкай
Тыына-быара ыксаабыт [муус көтөҕөн иһэр] Хачыгыр көтөн түһэн дьиэ ортотугар тиийэн эрдэҕинэ, били аан аспыт уол эккирэтэн кэлэн, этэрбэһин соһуллан иһэр быатыттан үктээтэ. Эрилик Эристиин. Тыына быһынна (тымныйда) кэпс. — өллө, суох буолла. ☉ Умереть, скончаться
[Ол курдук] Тыһыынчанан суол омук Тыына тымныйбыта баар үһү. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Мотуона испиискэтин хаатын] тыына быстаары аҕай сытан, кырдьаҕас эбэтигэр саҥата суох туттаран кэбиспит. Күннүк Уурастыырап
Муҥнананмуҥнанан баран нөҥүө күнүгэр оҕо тыына быстыбыта. Болот Боотур. Тыына ыараабыт (күлүгэ хараарбыт) кэпс. — киһини өлөрөн ыар көрүҥнэммит; ханнык эмэ ыар айыыны оҥорон санаатыгароноотугар таһаҕас оҥостубут. ☉ соотв. камень на душе
Миигин да өлөрөн ордук үтүө ааттаныаҥ суоҕа... Дьөссө тыыныҥ ыарыа, күлүгүҥ хараарыаҕа. Ньургун Боотур
Үтүөҕэ тиксиэҥ суоҕа, Хата, Тыыннааҕы быстахпына, Тыыным ыарыа, Күлүгүм хараарыа. А. Софронов. Тэҥн. тымныы (хараҥа) күлүктэн. Тыына эрэ баар — арыычча тыыннаах эрэ. ☉ Едва жив. Оҕонньор эрэйдээх тыына эрэ баар. <Сыккырыыр> тыына эрэ орто — улаханнык ырда-быһынна, нэһиилэ тыыннаах эрэ хаалла. ☉ Сильно истощиться, едва остаться в живых
[Туртас] кытыыны былдьаһа сатаахтыыра да, күүһэ-күдэҕэ бараммыт, сыккырыыр тыына эрэ ордон иһэр быһыылааҕа. И. Федосеев
Уолаттар ийэлэрин булан өрүһүйэ барбыттар да, аараттан сыккырыыр тыыннара эрэ ордон, төннүбүттэрэ. И. Данилов
Тыын былдьаһыга (былдьаһыыта) көр былдьаһыы. Тыынар тыыннаах тыын былдьаһыгар куотар, Ханна эмэ хаспаҕы булан саһар. С. Данилов
Атым аны тыын былдьаһыгар ууга баттыа диэн дьиксинэр. С. Дадаскинов. Тыын быстарынан (быстыаҕынан) — улахан ыксалынан, тиэтэлинэн. ☉ В крайней спешке
Хайа, бэйэлэрэ даҕаны тыыннара быстарынан сылдьаллар ини. Д. Таас
Аттарым эрэйдээхтэр тыыннара быстыаҕынан …… ыстанан кэбистилэр. В. Башарин
Арай …… эбэм уҥа сыһыыны хайыы-үйэ ортолообут. Биһиги кини кэнниттэн эмиэ тыын быстарынан ыстаммыппыт. Д. Васильев. Тыын быһаҕаһынан тыынар — аҕылыыр, бөтүөхтүүр (тугу эмэ олус түргэнник, ыксыы-ыксыы оҥорон). ☉ Запыхаться (делая что-л. поспешно, торопливо)
«Оо дьэ, күүс эһиннэ... Өллүбүт!» — Дьэкиим, тыын быһаҕаһынан тыынан, быстах-быстах саҥарара иһилиннэ. Д. Таас
Балбаара ыаллара саһан сытар бүтэҥи сыбар тыаларыгар тыын быһаҕаһынан тыынан биир оҕонньор тиийэн кэлбитэ. Б. Лунин (тылб.)
Тыын киллэрдэ көр киллэр. Ньургуһун тыын киллэрэн, илиитин хамсатан баран эмиэ нам барар. Суорун Омоллоон
Балбаара сарылаабытынан сиргэ сууллан түһэн өр соҕус талбаара сытан баран, тыын киллэрэн ыҥырҕаан ытаан барда. Эрилик Эристиин
Томмот хаста да өйүн сүтэрбитэ. Ону тыын киллэрэ-киллэрэ, дьүһүлээбиттэрэ. «ХС». Тыын көһүттэн түөлбэ. — быстаран, хоргуйан өлөөрү олорор киһи эбэтэр ыал туһунан этэллэр. ☉ Оголодать, изголодаться (о человеке, семье)
[Куба] ааттаһардыы тоҥхолдьуйа-тоҥхолдьуйа утары хайыспытыгар …… сах сиэтин, манан да уһуннук тыын көһүттэр биллибэт дии санаат, туран кэлбитим. ИИА К
Тыынын салҕаа көр салҕаа. Бөрө, айаҕа таптаран өлөөрү да сытан, Тыынын салгыы кэлбит булчуттан Кутуругун купчутан ааттаспат, Аһыытын килэтэр, суоһурҕана көрсөр! И. Гоголев
[Хандыы:] Биир биэбит маска түспүтүн бэҕэһээ тыынын салҕаатыбыт. А. Фёдоров
Дьон сонно тута, ураҕастарын быраҕаат, быһахтарын оруу-оруу, дөйүтүллүбүт муҥнаахтары [табалары] тыыннарын салгыы охсон тэл мастарга соһоору сырсан кэллилэр. А. Кривошапкин (тылб.)
Тыынна салҕаа көр салҕаа. [Сэллик атыыһыт] аҕыйах манньыатынан тыын салҕаныах айылаах, күн тура-тура иэстэрин ирдээн, тэлиэгэлээх атынан куораты биир гына айаннатан таҥкынатара. Н. Лугинов
[Сыа хаар] Көтөргө-сүүрэргэ Күүстээх тымныыга Көмүс ньээкэ уйа буолар, Тымныынан аҥылыйбытын иннигэр Тыын салгыыр, абырал буолар. И. Федосеев. Тыын сирин таарыйтарбыт — өлөрдүү бааһырбыт. ☉ Быть смертельно раненым (букв. у него задето жизненное место). Тайах тыын сирин таарыйтарбыт. Тыын сирэ — кыыл эбэтэр киһи тыыннаах буоларыгар сүрүн суолталаах уоргана. ☉ Жизненно важный орган (животного, редко — человека)
Эмээхсин, сонньуйаат, кэпсээтэ: «Мин уолум ньыгыл таас кэриэтэ. Сэгэрим хонноҕун анныгар Арай биир сымнаҕас, тыын сир баар». И. Гоголев
Тыын сиригэр таптарбын диэн чыыбыспын тардан кэбиспиппэр, часкыйбытынан ыстанан турбута, иккиһин ыппытым — умса баран түспүтэ. ВА ИиТ
Сиэгэн …… тайахха үрдүгэр ыстанан, дириҥник батары харбаан тыҥырахтарынан кытаахтаат, били ыстаал бөҕө тиистэринэн туппут кыылын тыын сирин — моонньун, сүнньүн быһа кэрбиир. «ХС». Тыын таһаарбакка — кыратык да ордорбокко (эс, суох гын). ☉ Без остатка, подчистую (уничтожать)
Бу алааска куобах үөскээри гыннаҕына, тыын таһаарбакка, бултаан эһэн кэбиһэллэр. ГНС СТСДТ. Тыын толуга — быыһанаары толук, сиэртибэ курдук бэриллэр туох эмэ. ☉ Жертва ради спасения жизни. Бэйэ мэнньийиитэ буолбут, Тыын толуга буолбут Үстээх хаардаах Хара дьаҕыл атыыры Үтэйэн иһэбин. Саха фольк. Тыын тыыҥҥа харбас — тыыннаах хаалаары тугу да оҥороргун кэрэйимэ. ☉ Идти на всё ради спасения своей жизни
[Бииктэр:] Туох гынаары кини кэлтэччи биһи сүрэхпитигэр быһахтанарый, синэ-биир — тыын тыыҥҥа харбас — Дьууру сайылаан кэбиһиэх! Суорун Омоллоон
Сэрии сокуона кытаанах — «тыын тыыҥҥа харбас» диэн ол буоллаҕа. Далан
Купуулар туттахтарына, биһигини аһымматтара чуолкай, онон тыын тыыҥҥа харбас. Е. Неймохов. Тыын хорбох — таах сибиэ, халтай, туһата суох. ☉ Зря, напрасно (букв. в ущерб духу, энергии)
Ээ, [тыраахтар чүмэчитин ыла барбыт уол] кэлэрэ чугаһаабыта буолуо. Бостуой, тыын хорбох... Р. Кулаковскай. Тыын ук — 1) туохтан эмэ (хол., ыалдьан, аччыктаан) ыксаабыт, муҥур уһукка тиийбит киһиэхэ көмөлөс, быыһаан ыл. ☉ Помогать, спасать кого-л., попавшего в беду (букв. вложить жизнь)
Иэдэйиэх киһини Иккис күн, киэһэлик, Дьонноро кэлэннэр Тыын уган тураллар. С. Данилов
Куличкин …… төгүрүктээһиҥҥэ түбэһэн аччыктаан быстарбыт табаарыстарыгар тыын укпутун туһунан кэпсиир. Н. Тобуруокап
Ыарыы буулаан, санааҥ түһэр, Ыраас күнүҥ саппаҕырар. Арай маннык мүнүүтэҕэр Амарах эмчит тыын угар. С. Спиридонова; 2) тугу эмэ ханнык эмэ (үксүгэр саҥа) ис хоһоонноо, саҥардан биэр. ☉ Вносить во что-л. новое содержание
Ойуунускай саха литературнай тылын байыппыта, онуоха кини ийэ тылтан бэл сорҕото умнуллан, эргэрэн эрэр өттүлэрин кытта сатаан туһанан, ол тылларга саҥа тыын укпута. Н. Заболоцкай
Биһиги хуорбутун сүнньүнэн торумнаабыппыт, дьардьаматын эрэ бэлэмнээбиппит. Онон билигин кинини симиэхпитин-киэргэтиэхпитин, тыын угуохпутун, мөссүөннүөхпүтүн, уобараһын айыахпытын наада. АҮ
Биһиги суруйааччыбыт Юрий Чертов айымньытыгар, чуолаан, Хотугу сиргэ дьон кэлэн олохсуйуута, ол сири баһылааһына, уларыта тутуута, саҥалыы тыын уган биэриитэ көрдөрүллэр. «Кыым». Тыыныгар топпут түөлбэ. — тыын быһаҕаһынан тыынар диэн курдук. Эмээхсин эрэйдээх, оҕолору сырса сатаан, тыыныгар топпут. Тыыныгар тур (тиий) — кими, тугу эмэ өлөр. ☉ Лишать жизни, убивать кого-л.
Өскө кыайан куоппатахпына, ити дьиикэй тутатына тыыммар туруо. Р. Кулаковскай
[Таабылап:] [Өлөксөөс] аҕатын дьарыйбыппын биллэҕинэ, түүлэ-битэ да суох, кырдьык тыыммар турар киһи буолуо. Н. Туобулаахап
Харчылаах дьахтар диэннэр талыахтарын, кырбыахтарын, биитэр тыыныгар туран баран кистиэхтэрин да сөп. «ХС». Тэҥн. тыынын быс. Тыын ыл — кыратык сынньана, уоскуйа түс. ☉ Перевести дух, передохнуть, отдышаться
Кыратык тыын ылаат, Эмиэ үҥэн барара, Кыччыгыйдык сыҕарыйаат, Эмиэ сыта түһэрэ. Күннүк Уурастыырап
Мин кыратык тыын ыла түһээт, эмиэ киһибин соһоору оҥостон эрдэхпинэ талах быыһыттан биир киһи утары сүүрэн кэллэ. С. Никифоров
[Ыттар] бастакы уохтарыгар наһаа омуннаахтык түһэн күүстэрэ тахсан хаалааччы, ону тыын ыллара түһэр үчүгэй буолар баҕайыта. С. Тумат. Тыынын атыылыыр кэпс. — ким, туох эмэ туһугар тугу да оҥорорун кэрэйбэт, туохха барытыгар сөбүлэһэр. ☉ соотв. продавать душу кому-л.
Ийэ барахсан оҕо иннигэр бу курдук тыынын атыылыыр. Эрилик Эристиин. Болот, төһө да тыынын атыылаан туран мииннии-оттуу сатаатар, Огдооччуйаны кыайан өрүһүйбэтэҕэ. Н. Заболоцкай. Тыынын биэрэр — олохтон туоруур, өлөр; туох эмэ туһугар олоҕун сиэртибэлиир (үксүгэр кыргыһыыга сылдьан). ☉ Умереть, скончаться; жертвовать жизнью во имя чего-л. (обычно на поле боя)
Наада кэлиэ — Дойдукам, Тыыммын биэриэм Эн тускар! Эллэй
Аҕаларбыт сэриигэ сэргэстэһэ кэриэтэ сылдьан сырдык тыыннарын биэрбиттэрэ. Н. Габышев
Мин аҕам сэттэ уон иккис сааһыгар диэри хаһан да ыалдьыбатах бэйэтэ биир күн аһаабыт кэннэ, ороҥҥо өйө суох охтубута, ол кэннэ, биир күөс быстыҥа буола илигинэ таҥараҕа тыынын биэрбитэ. УАЯ А
Тэҥн. олоххун биэр. Тыынын (тыыҥҥын) былдьаһар көр былдьас. Тыын былдьаһа сытар киһини утары көрөр диэн баар — итини тулуйуохха наада. Күрүлгэн
Баһылай адьас мөлтөөн, тыынын былдьаһан чиччигинээтэ уонна аргыый мас төрдүгэр уйуттумуна түһэн барда. «ХС»
Тыынын быс көр быс. Бу дойдуга киһи тыынын быһаары кэтээччи-манааччы эрэ элбэх: буурҕа, аас-туор олох, муора үрүҥ эһэтэ, торҕон бөрө үөрэ. Н. Якутскай
«Бачча сыл тухары көлөһүммүн босхо сиэбитин үрдүнэн, аны тыыммын быһара хаалбыт эбит буоллаҕа», — диэн баран, киһим саҥата суох бөтөн барда. Н. Заболоцкай
Өстөөх …… сүүһүнэн тыһыынча киһи хаанын тоҕор, тыынын быһар. «ХС»
Тэҥн. тыынын иһиллээ (тыҥыраҕын хастаа). Тыынын иһиллээ көр иһиллээ. Дьэ, хайа түргэнинэн, бу Айаал ороспуонньугу, сир да анныгар буоллар ситэн, …… тутан аҕала охсуҥ, тириитин тэнитиэхпин, тыынын иһиллиэхпин, тымырын баттыахпын. Суорун Омоллоон
Аны мин истэрбэр Глаша туһунан ону-маны саҥарыаҥ да, тыыҥҥын иһиллиэм. Л. Попов
Тэҥн. тыынын быс. Тыынын тарт — тыыныгар тур (тиий) диэн курдук. [Уот Уһутаакы:] Уой да, тойон убаккаам! Тахса охсон тыынын тардыый! Суорун Омоллоон
Эһигини аллара таҥара дьиэтин таһыгар, ыстаапка илдьэбит. Онно дьону хайдах кэбилээбиккит курдук бэйэҕитин кэбилээн туран, тыыҥҥытын тардыахпыт. Эрилик Эристиин
Айыы тойон таҥара, тылбын иһит. Ньукуус уола Тимэппий — тыыннаах абааһыны, Уоһук кыыһа Өрүүскэ дэриэтинньиги тыыннарын тарт! Күндэ. Тэҥн. тыынын быс. Тыынын таһаарар — тугу эмэ гынан (хол., ытаан) мунньуллубут кыһыытын-абатын, муунтуйбутун таһаарар, санаатын, чэпчэтэр; дуоһуйуор диэри кимниин эмэ кэпсэтэрипсэтэр. ☉ соотв. отвести душу
Мин ийэбин хомоттум — төрүт да кэпсэтэр киһи баҕалаах буолан олорор эмээхсини күлүү гынан сыыстым дии саныыбын уонна кэпсэтэн, муунтуйбутун аһаран, тыынын таһаарабын. Далан
Сахаар оҕонньор билигин даҕаны …… дьыл баһыгар-атаҕар хайаан да тыынын таһаара, чэпчии-сэргэхсийэ, кэргэнин уҥуоҕар тиийээччи. В. Яковлев
Кыысчаан сылтан ордук кэмҥэ ыар баттык гыммыт санаата чэпчиэр, тыынын таһаарыар диэри күүскэ ытаабыта. И. Федосеев
△ Хас да күн устата тэптэн туран тыалыран, силлиэрэн баран уоскуйар, налыйар (күнү-дьылы, халлааны этэргэ). ☉ Проясниться, успокоиться, побушевав в течение нескольких дней (о погоде)
Тоҕус күн хачааллаан, Тоҥорбут бу халлаан Дьэ тыынын таһаарда, Дьэҥкэрдэ, ылаарда. Болот Боотур
Үнүр түүннээх күн тухары силлиэрбит халлаан чуумпуран, тыына тахсан баран, аны, түүннээх күн хаардаан намылыппыта. В. Яковлев
Сир-дойду чэмэлийэ сырдаата, киэҥ халлаан тыына тахсан, киэлитэ кэҥээн, киһи хараҕа саатар саҥа түспүт ыраас хаара кылбааран сытта. С. Никифоров
Тыынын тымныт — тыыныгар тур (тиий) диэн курдук. Элбэх киһи тыынын тымныппыт баҕайы. Тэҥн. анараа дойдуга атаар, баһын хатар, буору уоптар, ийэтигэр-аҕатыгар атаар (ыыт), күн сириттэн (күнтэн) сүтэр, өбүгэлэригэр ыыт, сиһин үөһүн быһа тарт (үктээ), тыынын быс, тыынын иһиллээ (тыҥыраҕын хастаа), тыынын тарт, умса (умсары) уур, үрүҥ күнтэн сүтэр. Тыынын уһат — тыынна салҕаа диэн курдук. Күн ийэм, Күөмэйбин көлдүөрүт, Тыыммын уһат, Тылбын сымнат! А. Софронов
Саханы тыынын уһаппыт, бу уһун тымныы кыһыннаах сиргэ олохсуйарыгар көмөлөспүт сүөһүнэн Дьөһөгөй оҕото — саха сылгыта буолар. В. Кондаков. Тыыҥҥар тот түөлбэ. — 1) тыыныҥ хаайтар, аҕылаа, боптор. ☉ Страдать одышкой, задыхаться. Хайа, тыыҥҥар тотон олороохтуугун дуу?; 2) ыксаа, тиэтэй. ☉ Торопиться, спешить
Тохтоо, бэйи, олус тыыҥҥар тотума. Тыыҥҥар турун кэпс. — бэйэҕэр тиийин диэн курдук (көр бэйэ). Ол киһи тыыныгар турунан өлбүтэ. Тыыҥҥын (кэтэн) манан көр манан. «Адьас тыатааҕы оҕонньор уораҕайын үрдүгэр сылдьар курдук санан, — Уһун Лэппиэрэй уолун эмиэ такайан барда, — хара тыа харахтаах, хонуу сир кулгаахтаах: тыыҥҥын манана сырыт». Л. Попов
[Тииҥ Мэйии] киһиэхэ көмөлөһөрдөөҕөр бэйэтин тыынын мананара. Г. Угаров. Тыыҥҥын тэскилэт — улахан иэдээнтэн, өлүүттэн тугу да быраҕан туран куот, быыһан. ☉ Спасаться бегством от беды, смерти
Хас да сүөһү өлө сытар, биир ат кэлин сотото тостон баран, тостубутуттан алларааҥҥытын онньоҕунан барбыт этэрбэс курдук онньоччу үктэнэ-үктэнэ, тыын тэскилэтэн куотаары тула эргийэ сылдьар. Эрилик Эристиин
[Бандьыыттар] табаларын, наарталарын, астарын-үөллэрин, саппаас сааларын барытын хаалларан, тыыннарын эрэ тэскилэттилэр. ВНГ ГОПХ
Кинини уҥуох тутуохтааҕар Киргиэлэй бэйэтин тыынын нэһиилэ тэскилэтэн турар. «ХС»
Үрүҥ тыыммын өллөйдөө көр өллөйдөө. Хара тыыммын Харыйдаан хаххалаа, Үрүҥ тыыммын өрүһүйэн өллөйдөө! П. Ойуунускай
Үрүҥ тыын өллөйө көр өллөй II. Өйдүүр инигин, били эн биһи Өлөртөн саспыт тааспытын Биһиэхэ иһэн, киниэхэ түһэн Буулдьа чаһырҕаан ааспытын. Оччоҕо үрүҥ тыыммыт өллөйө, Хара тыыммыт харыһыга Буолбут курдуга, үрдүү үллэйэр, Буордаах тааспыт боһомото. И. Эртюков
«Үтүөнү үтүөнэн боруостуох буолларгын, мин эйигин ол эккирэтэн иһэр тоҕус аттаах дьонтон быыһыам этэ», — диир оҕонньор үрүҥ тыын өллөйө буолаарай диэн. Л. Габышев. Үрүҥ тыынын өрүһүй фольк. — кими эмэ улахан иэдээнтэн, өлөр өлүүттэн быыһаа. ☉ Спасать кого-л. от гибели, спасать чью-л. жизнь (букв. белое его дыхание спасать)
«Ол тоҕо кэллиҥ?» диэтэххинэ — эн үрүҥ тыыҥҥын өрүһүйэ, халыҥ тыыҥҥын халхалыы кэллим. Ньургун Боотур
Алдьархайга түбэспит Айыым аймахтарын Үрүҥ тыыннарын өрүһүйэн көрбөккө эрэ Төннөрүм аата диэн суох! Суорун Омоллоон
[Эдэр ойуун — Дыгыҥҥа:] Дьэ биһиги кырдьаҕастарбыт эйигин үрүҥ тыыммытын өрүһүйэр киһилээхпит диэн эрэнэр этилэр. «Чолбон». Үрүҥ (хара) тыын — киһи олоҕо. ☉ Жизнь (человека)
Хара тыыммын Харыйдаан хаххалаа, Үрүҥ тыыммын Өрүһүйэн өллөйдөө! П. Ойуунускай
Оҕоҥ үрүҥ тыынын субу илиибэр тутан турабын. Күндэ
[Эдэр ойуун — Дыгыҥҥа:] Дьэ, биһиги кырдьаҕастарбыт эйигин үрүҥ тыыммытын өрүһүйэр киһилээхпит диэн эрэнэр этилэр. «Чолбон». Хара тыыммын харыстаа фольк. — өлөртөн быыһаа, абыраа. ☉ Защищать, спасать кого-л. от смерти, гибели (букв. чёрное дыхание моё защити)
Хара тыыммын харыстаа, үрүҥ тыыммын өллөйдөө! Саха фольк. Субу дьорҕоот дьоннорунан Чурумчукуга Чупчуруйдаан үрүҥ тыынын өллөйдүүр, хара тыынын харыстыыр сурук суруйбут эбит. Эллэй
◊ Тыына кылгаата (тыынара кылгаата) көр кылгаа
[Местников] кислородунан тыынан сытар эбит. Онтукатын араардар эрэ, муннун төбөтүгэр, уостарын тулатыгар күөхтүҥү күлүктэр көбүтэлээн тахсаллар, тыына кылгаабытынан бараахтыыр. Амма Аччыгыйа
Онтон улам ыраатан истэхтэрин аайы, тыыннара кылгаан, көлөһүннэрэ сарт түһэн барбыта. А. Сыромятникова
Маҥнай ыалдьааччы үлэлии үөрэммит үлэтиттэн ордук илистэ сылайар буолбутун итиэннэ күүскэ хамсаннаҕына (түргэнник хаамтаҕына, кирилиэһи дабайдаҕына) аҕылыырын, тыына кылгыырын бэлиэтиир. АВД РОХ. Тыын ат (таба) — суһал сырыыга анаан сылайбыт миҥэни солбуйар саҥа, сэниэлээх миҥэ (ат, таба). ☉ Ездовой или упряжный скот (конь, олень) на замену выдохшегося для выполнения срочного дела
Онно Сутуруоха төрдүгэр кинини билсэр биир баай эбээн тыын табалары бэлэмнээн олорор буолуохтаах. Болот Боотур
Ньукулаас, илин дал кэтэҕэр тыын аты бэлэмнээн турабын. А. Бэрияк
Кинээс кинээһи хайаан дьүүллүө баарай, инньэ гынан били хаһаахтарга ас-таҥас уонна эттээх тыын аттары биэрэн, Дьокуускай куоратыгар тэрийэн ыыппыта үһү. ФГЕ СТС. Тыына уһаата — 1) аҕылаан, эппэҥнээн баран холкутук тыынан барда. ☉ Начать дышать ровно, выровнять дыхание
[Ат] Үөрэммит сиригэр, Үүммүт салгыныгар Тыҥата кэҥээтэ, Тыына уһаата. П. Ойуунускай; 2) холкутуйа, кыратык уоскуйа түстэ (хол., улахан ыарыһах ыарыытын тииһигин кэмигэр). ☉ Успокаиваться, получать временную передышку от чего-л. (напр., от сильного приступа болезни)
Саһыл ааһа көтөр, куобах төттөрү ыстанар. Ол аайы куотааччы тыына уһуур, эккирэтээччи эрэйэ элбиир. Амма Аччыгыйа
Өс киирбэх, онтон ыла сыыйа-баайа тыына уһаан, ыарыыта намыраан үтүөрэргэ барбыт. «Чолбон». Тыына (тыына-быара) хаайтарар — тыынарыгар салгына тиийбэт. ☉ Дышать с трудом, задыхаться
[Хаппыт Суруксут:] Тыыным хаайтарар, тыынаары гыннахпына сэбиргэҕим анньар... Күндэ
Тибиэт үрдүк хайаларын салгына убаҕас, кислорода аҕыйах буолан киһи мэйиитэ эргийэр, тыына хаайтарар, аҕылыыр, баһа туох да сүрдээхтик ыалдьар. Х АаКА. Тыын былдьаһыга — тыынар тыыннаах өлүөн иннинээҕи туруга. ☉ Предсмертная агония. Оҕонньор тыын былдьаһыгар сытаахтыыр
ср. др.-тюрк., тюрк. тын ‘душа; дыхание’