1. та сторона; анарааттан с той стороны; 2. тот; тамошний; анараа киһи тот человек; анараа өттүгэр по ту сторону # анараа дойду тот свет, потусторонний, загробный мир.

1. аат. Туох эмэ ордук ыраах, тэйиччи өттө. ☉ Более отдаленная сторона чего-л.
   Эн анарааттан хойутаан да турбут эбиккин. Н. Заболоцкай
   △ Туох эмэ атын, нөҥүө өттө. ☉ Другая, противоположная сторона чего-л.
   Иванов истиэнэни тоҥсуйда, анарааттан охсумахтаатылар. Амма Аччыгыйа
2. даҕ. суолт. Чугас турар (баар) буолбатах. ☉ Не находящийся близко, рядом; другой, дальний
   Анараа киһи улахан сэргэх киһи эбит. Амма Аччыгыйа
   Анараа киһи баһын быһа илгистэр. Эрилик Эристиин
   Анараа киһи ырыаҕа ырыа харда суох. Саха фольк. Кинилэр анараа кыараҕас суолунан түһэн хааллылар быһыылаах. Н. Заболоцкай. Утар. бэтэрээ
   др.-тюрк. ынару
   ♦ Анараа дойду — былыргы итэҕэл өйдөбүлүнэн аат, абааһы дойдута, өлбүт киһи барар дойдута. ☉ По старинным религиозно-мистическим представлениям — ад, страна, населенная чертями, загробный мир
   Күтүр дойду түөкүннэрин дьүүллүүргэ, анараа дойду албынын дьаныйарга анааммын айбытым. Ньургун Боотур. Анараа дойдуга айаннаа (аттан) — өл (былыргы итэҕэл быһыытынан: орто дойдуга олорон, бүтэн өлбүт киһи барар дойдутугар айаннаа диэн өйдөбүллээх). ☉ Отправляться на тот свет
   Анараа дойдуга айанныы сыспытын Атын эмчиттэр Абыраан тураллар. Р. Баҕатаайыскай
   Анараа дойдуга аттана сыстым быһыылаах. Аны хайдах буолар биллибэт... В. Яковлев. Анараа дойдуга атаар — кими, эмэ өлөр (былыргы итэҕэл быһыытынан: өлбүт киһи барар дойдутугар ыыт диэн өйдөбүллээх). ☉ Отправить на тот свет
   Кини элбэх маннык көкөтү анараа дойдуга атаарда ини. Софр. Данилов

1. аат.
2. итэҕ. Былыргы сахалар өйдөбүллэринэн куһаҕан тыыннар дойдулара, ойуун өллөҕүнэ кута онно тиийэр. ☉ По представлениям древних якутов: место пребывания злых духов, загробный мир, куда отправляются души умерших шаманов
   Онон, дьэ киһи эрэ буоллар, дьабыныгар көппүт курдук этэллэр. Күннүк Уурастыырап. Ойуун, эппитин курдук, сарсыарда күн кытара тахсыыта дьабыныгар көппүтэ. И. Гоголев
   Аныаха дылы кини [былыргы үйэтинээҕи удаҕан] кэлэн баар буолуо дуо? Дьабыныгар да көттө ини. М. Доҕордуурап
3. үөхс. Киһини сэнээн, үөҕэн этэр тыл, баҕайы. ☉ Ничтожная тварь, дрянь, негодяй
   Дьабын, аны үөҕэн эрэҕин дуу? Болот Боотур
   «Сонуоккун биэрбэккин! Ходуһаҕыҥ биэрбэккин! Эн бу туоххун саныы-саныы киэбирэр дьабыҥҥыный?» - Сэмэн өрө көбүөлүү түстэ. Амма Аччыгыйа
   Дьабын, дьиккэр, күн ыраахтааҕыга өстөммүккүн, үҥэр таҥараны умнубуккун эккиттэн-хааҥҥыттан иэстээн биллэриэхтэрэ! М. Доҕордуурап
4. даҕ. суолт. Дьабыҥҥа сыһыаннаах, дьабын киэнэ буолар. ☉ Относящийся к месту пребывания злых духов, загробному миру
   Хотунуом, эн толомон тойон аҕаҥ Тиһэх дьабын айаныгар аттанарыгар Ким киниэхэ илин-кэлин сүүрүөй? И. Гоголев
   [Аал уотум] Аллараа аат дьабын аймаҕыттан Аргыар буолан аргыйдахтарына, Хаҥырҕастаах үөттүрэххинэн Дьалбарыта далбаатыы тураар. П. Ядрихинскай

1. аат.
2. Төрөппүт оҕолоох дьахтар. ☉ Мать
   Ийэтэ оҕотун сүүһүттэн эмиэ убураан ылан баран, эргиллэн утуйан барбыта. Суорун Омоллоон
   Ийэтин кыыс эрдэҕинээҕитин курдук, имэрийэн эрэрдии унаарыччы көрбүт саһархай харахтаах, мап-маҥан төгүрүк сирэйдээх, тэтэркэй иҥнээх. Софр. Данилов
   Кини санаатыгар, орто дойду үрдүгэр бу таптыыр ийэтиттэн ордук үчүгэй, аһыныык уонна күүстээх ким да суоҕа. Н. Якутскай
3. Оҕолоох тыһы сүөһү, кыыл, көтөр. ☉ Самка, имеющая детеныша
   Тыы дьигиҥнээбитигэр маатыргыы түстэ [кус оҕолорун] ийэлэрэ. Софр. Данилов
   Тиий да торбосторгун ийэлэриттэн араартаа. М. Доҕордуурап
   Кини [бөрө] хас да сыллааҕыта ийэтин үөрүгэр сылдьан итинник сыттаах кыылларга түбэһэн, бэрт аһы аһаан турардааҕа. Р. Кулаковскай
4. кэпс. Дьиэ үлэтин, кэргэттэрин көрөр-харайар дьахтар. ☉ Женщина, ведущая домашнее хозяйство, хозяйка
   Дьукаахтарбыт ийэлэрэ Настааччыйа, этэр тылын иһитиннэрэ үөрэммит киһи быһыытынан, эрэмньилээхтик күөрэлдьитэн саҥарбыт, томтоҕор хоҥоруулаах, үрдүк уҥуохтаах хатыҥыр эмээхсин. Амма Аччыгыйа. Ыал ийэтэ, түҥтаҥ таҥнаат, аанын аһар. А. Федоров
5. Муҥха ньолбоҕор быһыылаах саппыйа курдук чааһа (үксүгэр тард. ф-ҕа турар: ийэтэ - балык онно муҥха кынаттарыттан үтүрүллэн киирэн, хааттаран мунньуллар). ☉ Средняя часть невода, куда попадает рыба, мотня (часто употр. в ф. принадлежности: ийэтэ)
   Ийэтиттэн сибилигин аҕай сүөкэммит кып-кыһыл лабычааннаах лэчигирэс соболор …… ыраас мууска кутуруктарынан охсуоланан өрүтэ тэйиэккэлии, лаһыччахтыы сыппыттар... А. Бэрияк
   Кумахха, ийэ иһигэр, быластаах сыаҕаан (сыалыһар) баҕайы бөҕүллэҥниир. Н. Габышев
   Арай Урустаан көрбүтэ муҥха ийэтин түгэҕэр, быспыт дүлүҥ курдук, тууччах балык ньолболло сытар эбит. ПН ТОК
6. көсп. Төрөппүт курдук саныыр, тапталлаах, ахтылҕаннаах туох эмэ (ордук манньыйан, ууллан эбэтэр киэн туттан этэргэ). ☉ Что-л. родное, близкое (говорится с особой нежностью или гордостью)
   Кини [күн] айымньылаах сардаҥата бу сир ийэни угуттуур, сырдатар буолан киһи тылынан сатаан хоһуйбат кэрэ мичил дьүһүннээх буолбат дуо, доҕотторуом! Суорун Омоллоон
   Үчүгэйиэн көҥүл сылдьар, бу сир ийэ түөһүгэр көҥүл хаамар, бу ыраас салгынынан көҥүл тыынар! Т. Сметанин
   Кэскил, үлэ, бөҕө эйэ, Киһи аймах таптала Күүрэр, түмсэр киинэ буолла Сэбиэт сирэ - мин ийэм. П. Тобуруокап
7. даҕ. суолт.
8. Оҕолоох, туҥуй буолбатах, урут эмиэ төрөөбүт (тыһы кыыл, сүөһү, көтөр туһунан). ☉ Имеющая детенышей (о самке животных, зверей)
   «Бу эйиэхэ!» - Лев …… бартыбыалыттан мамонт муоһуттан оҥоһуллубут оҕолоох ийэ таба ойуутун ойутан таһааран күөрэччи уунна. Р. Баҕатаайыскай
   Сайын ийэ кус от иһиттэн оҕолорун батыһыннаран киллэртиирин саһан кэтииллэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Ийэ сүөһү эрээри, аппаҕа төрөппүт. А. Сыромятникова
9. көсп. Төрөөбүт-үөскээбит, кыра эрдэҕиттэн улааппыт (үксүгэр сир-дойду туһунан). ☉ Родной, отчий
   Кини ийэ алааһыттан Арахсаары турбута. Эллэй
   Ийэ тэлгэһэбэр Им имири сүтүүтэ, Барык-сарык буолуута, Тиийэн кэлбитим баара. С. Зверев
   Саха омук дьонуттан Саллар сааскыт тухары Сата буурай махталы, Умнуллубат уруйу ийэ норуотугар, Арассыыйа албан ыччатыгар Иэскит курдук иэйэҥҥит Туттараахтаан тураарыҥ! С. Зверев
10. көсп. Дьиҥнээх, олохтоох (туох эмэ киэбин-таһаатын туһунан: хол., халааннаабыт өрүс уу ылбыт биэрэгэ, боротуохалара киирбэттэр, дьиҥнээх сүнньэ; күөл таһымнаан тахсыбыт сирэ аахсыллыбат, бэйэтин дьиҥнээх хаатын иһинээҕи уута). ☉ Настоящий, собственный (напр., об исконном русле реки, не считая проток и тех мест, к-рые залиты половодьем)
    [Уот кудулу байҕал] Күндүл күөх көхсүгэр Көтөр кынаттаах Көччүйэн үөскээбит, Ийэ киэлитигэр Көмүс хатырыктаах Эгэлгэ балыга Эммэнийэ элбээбит. С. Зверев
11. көсп. Эдэр маһа суох, лиҥкинэс, улахан, сиппит мастаах (тыа туһунан); сиппит, улахан (тиит, хатыҥ туһунан). ☉ Без молодой поросли, из одних взрослых деревьев (лес)
    Ок-сиэ, ким манна бу курдук хара мастаах ийэ тыа үүнэн тахсан күнү-ыйы хаххалаатын диэн анаабыта буолуой? Н. Неустроев
    Ийэ хара тыа иэнинэн сыыйыллан, үөдэнтаһаан буолан, үрэллэн сытарын көрдүлэр. М. Доҕордуурап
    Ийэ толуу тиит куоҕайа Иэрийбэхтии куугунуур. Күннүк Уурастыырап
    Онно быар куустан, ийэ хатыҥ Дьоллоох кыыһа тиийэрбин кэтэһэр. «ХС»
    ♦ Ийэ аата ийэ - кинини (ийэни) киминэн да солбуйбаккын диэн этии. ☉ Мать никем не заменишь, она у нас единственная (букв. мать есть мать)
    Бука, оҕолорбутугар ийэлэрин сүтэрии охсуулаах буолуо... Ханныгын да иһин ийэ аата ийэ буоллаҕа. Далан. Ийэ курдук ийэттэн төрөөбүтүм (айыллыбытым) фольк. - дьоһун-мааны холоонноох ийэттэн төрөөбүтүм (төрүппүнэнууспунан эйигиттэн итэҕэһэ суохпун). ☉ Я родился от достойной, почтенной матери (происхождением нисколько не хуже других). Мин да аҕа курдук аҕаттан айыллыбытым, ийэ курдук ийэттэн төрөөбүтүм. Саха фольк. Ийэлээтэр ийэм фольк., үрд. - ийэни арбаан, улуутутан, киниэхэ сүгүрүйэн өрө күүрүүлээхтик туһаайан этии. ☉ Торжественно-возвеличивающее обращение к матери, подчеркивающее особое почтение, любовь к ней
    Ийэлээтэр ийэм, аҕалаатар аҕам! Дьэ күн туллара, күһэҥэ быстара буолла, хаарыан сах буолла! Саха фольк. Мин бу балаҕаны булуохпуттан, эбэлээтэр эбэм буолбут, ийэлээтэр ийэм буолбут эн эрэ бааргын. Н. Якутскай
    Ийэтигэр эппэтэх тылын этит - ийэтин-аҕатын ырыатын ыллат диэн курдук. Ийэтигэр эппэтэх тылын этиттилэр, иннин ыллылар. ТТИГ КХКК. Ийэтин хамыйаҕыттан сыстыбыт - ийэтиттэн куһаҕанын утумнаабыт, ийэтин куһаҕан өттүн баппыт. ☉ Унаследовать от матери ее отрицательные черты, качества. Ийэттэн төрүү сыгынньах - адьас, букатын таҥаһа суох. ☉ соотв. в чем мать родила, в костюме Адама и Евы
    Улаатан, ситэн баран, ол дьахтар мүччү туттаран, тохсунньу ыйга, ийэттэн төрүү сыгынньах күрээн, бу суол устун атахбалай мэнээк сүүрбүт уонна биир суон тиит төрдүгэр, олорбутунан, тоҥон өлбүт. Болот Боотур. Ийэ-хара көлөһүнэ саба түстэ (таҕыста, тоҕунна) - үлэлээн-хамсаан, сылайан-элэйэн улаханнык тириттэ. ☉ Сильно вспотеть, изойти потом
    Эрбантей икки киһи сүгэһэрин сүгэн, ийэ-хара көлөһүнэ тохтон, баар күүһүнэн айаннаан, тиийэн кэллэ. Эрилик Эристиин
    [Оҕонньор] ийэ-хара көлөһүнэ саба түстэ, уй-май баран сыттыгар туора сыппахтаата. М. Доҕордуурап
    Уйбаанабына эмээхсин Саха сирин быйаҥнаах буоругар эдэр сааһыттан кырдьыар диэри элбэх ийэ-хара көлөһүнүн тохпута. С. Никифоров
    ◊ Ийэ буор - 1) сир кырсын ылбыт кэннэ кэлэр ыраас, чиҥ араҥа. ☉ Подпочвенный слой; слой земли под дерном; основной слой земли
    Ийэ буоругар диэри хас.  [Манньыаты] Ийэ буор хотун харайан сыттаҕа. И. Гоголев
    Сааһын-үйэтин тухары сытар ийэ буорун булларан баран, тиэтэл муҥунан иинин томточчу буор кутан, көмнөхпүт ол! «ХС»; 2) ким эмэ төрөөбүт-үөскээбит, улааппыт сирэ (ийэ дойду диэннээҕэр кыараҕастык өйдөнөр: хол., төрөөбүтүөскээбит өтөҕүҥ, алааһыҥ, оройуонуҥ). ☉ Родная сторона, родное пепелище (место, где находится родной дом, - имеет более узкое, чем в ийэ дойду, значение)
    Оо, кэрэтин, баайын, төрөөбүт ийэ буорум! Суорун Омоллоон
    Тэлгэһэттэн тэлэһийэн сырыттахха, Алаастан арахсан сырыттахха, Иитиллибит ийэ буор Эчи ахтылҕаныан! Т. Сметанин
    Ийэ дойду көр дойду. Биһиги биир ийэ дойдулаахпыт - Арассыыйа.  Ийэ дойдуга сылга уонунан тыһыынчалаах түүлээҕи туттараллар. И. Данилов
    Тыйыстыҥы, ол эрээри бэйэҥ туспа кэрэ, дьикти буоллаҕыҥ, мин хоту ийэ дойдум! Н. Заболоцкай
    Ийэ дойдуларын тыатын сытын бэйэлэригэр иҥэрбит оҕолор ханна да сир уларыйыахтара суоҕа. С. Ефремов. Ийэ кут итэҕ. - былыргы саха өйдөбүлүнэн: үс куттан саамай сүрүн кут (дьахтарга айыыһыт ийэ куту иҥэрдэҕинэ оҕо үөскүүр. Киһи өллөҕүнэ анараа дойдуга ийэ кута барар. Өскөтүн оҕону наһаа улаханнык куттаатахха, ийэ кута «тэйэн биэрэр», онон сааһын тухары ыарыһах буолар). ☉ Главная из трех частей души человека (букв. мать-душа; согласно религиозным представлениям якутов, при зачатии ребенка она внедряется божеством Айыысыт в женщину-мать
    Если сильно напугать дитя, то у него ийэ кут «отскакивает», от этого он на всю жизнь становится робким и болезненным. Ийэ кут крадут и мучают злые духи, отчего человек болеет; после смерти человека в загробный мир переходит именно эта часть души). Ийэ буорга Ииннэнэр күммүтүгэр Ийэ куппутун Илдьэ барыталаар. Өксөкүлээх Өлөксөй
    [Көмүс күн] өрөһүлтэтэ суох өлөр өлүү тирээтэҕинэ этирик түөстээн эрэйдээбэккэ, эппитин-хааммытын эммэккэ салгын куппутун саба тут, ийэ куппутун илиигэр ыл. Эвен фольк. Мин бүгүн Буор кут, Ийэ кут, Салгын кут Дууһабыныын кэпсэтэбин. Н. Босиков. Тэҥн. буор кут, салгын кут. Ийэ кылын - 1) эр киһиэхэ кэргэнин ийэтэ. ☉ Теща
    Эн үчүгэй кийииккэ тиийэн ийэ кылын буол. Далан
    Оттон Кириһээн бирикээсчик буолбутун …… Сургууһут Соппуруон уонна урукку бирикээсчик - Микиэйэп ийэ кынна Мааппа эмээхсин сөбүлээбэт этилэр. Д. Таас
    «Тукаам, Петя, кэл, аһаа»,- дии-дии, ийэ кынна чарапчыланан көрө турар эбит... М. Доҕордуурап; 2) кэпс. көннөрү кэпсэтиигэ эр киһиэхэ кэргэнин дьахтар өттүнэн аҕа саастаах аймахтарын: эбэтин, эдьиийин (көр аҕас кылын), аҕатын, ийэтин эдьиийдэрин, балтыларын; абаҕатын, убайын, таайын кэргэннэрин (көр тастыҥ ийэ кылын) - эмиэ ааттыыллар. ☉ В просторечии может обозначать: а) бабушку жены, б) старшую сестру жены (см. аҕас кылын), в) тетку жены, г) жену родного или двоюродного брата жены, д) жену родного дяди жены (см. тастыҥ ийэ кылын)
    Ханныгын да иһин тастыҥ ийэ кынным буоллаҕыҥ гынан баран, бүгүн куһаҕан тыллаах - өстөөх кэлбиккин. С. Курилов (тылб.). Ийэ кыыл итэҕ. - 1) былыргы саха өйдөбүлүнэн: ойуун кута; ойуун кута иҥэриллибит кыыла, көтөрө (үксүгэр: эһэ, бөрө, ыт, хотой, суор). ☉ По представлениям древних якутов: дух шамана; воплощение души шамана - животное (обычно медведь, волк, собака, орел, ворон), в которое шаман вселяет свою душу (букв. мать-зверь); 2) ким эмэ таҥара оҥостор, сүгүрүйэр кыыла. ☉ Тотем
    Сэргэ түҥ былыргыттан, инньэ ийэ кыылтан …… көмүскэли көрдүүр, эрэйэр сахтан, күн бүгүҥҥэ диэри …… үйэлэри уҥуордаан, ити киэн туттуулаахтык хардыылаан кэллэ. Багдарыын Сүлбэ. Ийэ мас - 1) мас таһын суорбут кэннэ кэлэр чиргэл, кытаанах өттө (былыр аалга үөс гыналлара эбэтэр өһүө маһа буолара). ☉ Ошкуренный ствол дерева (используется как основная доска лодки, киль судна, матица); 2) эргэр., харыс т. өлбүт киһини уган көмөр хоруоп. ☉ Гроб; 3) эргэр., харыс т. өлбүт киһини көмөргө иин түгэҕэр халыҥ хаптаһыннарынан хоппо курдук оҥоһук (хоруобу буор баттыырыттан харыстаан). ☉ Ящик из грубых досок, внутри которого устанавливался тесовый гроб с покойником, чтобы на него не давила насыпаемая сверху земля
    Эрдэтээҥи «чинчийээччилэр» ийэ маһын хаппаҕын алдьаппыттар. «Кыым». Тэҥн. тэбиэх. Ийэ сайын поэт. - от-мас ситэн, силигилээн, куйаас түһэн сайын саамай муҥутаабыт кэмэ. ☉ Самая лучшая пора лета (букв. мать-лето)
    Сырдык күммүт тыкпыт, Сылаас кыымын ыспыт, Итии-куйаас түспүт, Ийэ сайын күлбүт. Күннүк Уурастыырап
    Сырал куйаас сыламнаан Ийэ сайын эргийдэ, Хара тураах дааҕырҕаан Халыҥ тыаҕа кирийдэ. П. Тулааһынап
    Ийэ сир көр ийэ дойду. Нууччалар, украинецтар, татаардар, сахалар …… Арассыыйа бары норуоттара биир дьиэ кэргэнэ буолан, күүстэрин түмэн, дьоллоох олоҕу туталларын, …… ийэ сири бука бары көмүскүүр-харыстыыр улуу иэстэрин туһунан эттэ. Амма Аччыгыйа
    Хаанымсах агрессор эһиннэҕинэ, хара дьай ийэ сиртэн халбарыйыа, хаан тохтуута уурайыа, дириҥ ынчык эстиэ. Суорун Омоллоон
    Ийэ сирбит иннигэр мэктиэ тылбыт бэриллэр. Эллэй. Ийэ тыл - төрөөбүт тыл, кыра оҕо эрдэхтэн саҥара үөрэммит тыл. ☉ Родной язык, родная речь
    Утаттахха сөрүүн ууну Уймахтаан да ылбыттан Ордук истиҥ дуоһуйууну Буллум ийэ тылбыттан. Р. Баҕатаайыскай
    Аҕыйах ахсааннаах бытанан олорбут хотугу норуоттар ыраахтааҕылаах Арассыыйа бэйэлэрин ийэ тылларынан суруктара-бичиктэрэ суоҕа. «ББ»
    Улуу нуучча омук тылын Ийэ тыл тэҥэ биллилэр. Эллэй. Ийэ уу - 1) күөл (үрэх, өрүс) саамай дириҥ сирэ. Атын өттүнээҕэр тымныы уулаах буолар. ☉ Самое глубокое место в озере, в реке, основная впадина с холодной, студеной водой
    Идэмэрдээх тымныы ийэ ууларга иһитэн биспит Искэхтээх балыга - Искэҕин ыан, Ирбэнньик ыччаты элбэттэ. Өксөкүлээх Өлөксөй; 2) үрэх, өрүс бэйэтин олохтоох уута. ☉ Вода основного русла реки
    Боруоданы сууйарга аналлаах уу …… комбинат ортотунан дохсун дьулусхан курдук суккураан ааһар уонна эмиэ ийэ уутугар төннөр. И. Данилов. Ийэ ууһа - 1) былыр уус баһылыгынан дьахтар буоларын саҕанааҕы кэм. ☉ Матриархат
    Үс күлэр ньүкэни Үс үйэ тухары Үллүбэт гына Үлтү тэпсиэхтэрэ, Ийэ уустары Имири быһыахтара. П. Ойуунускай
    Эпоска ийэ ууһунан олоруу тобоҕо баара эмиэ ыйыллар. Эрчимэн; 2) эргэр. аҕа ууһун сороҕо: биир удьуор аймахтыы дьон. ☉ Материнский род (каждое из ответвлений отцовского рода)
    Ама мин курдук үтүө киһи Хара-Массар ийэтин ууһугар төрүө дуо? Эрилик Эристиин. Ийэ хотун (хотун ийэ) - сир-дойду иччитин ытыктаан, киниэхэ сүгүрүйэн хоһуйан ааттааһын. ☉ Церемонно-почтительное обращение к духам-хозяевам какой-л. местности, реки и т. д. (букв. мать-госпожа, госпожа-мать)
    Айыыһыт хотун ийэм.  Аҕыс адаардаах аартык ийэ хотуну арыйбытынан барда. П. Ойуунускай
    Симэһининэн силигирбит Сир ийэ хотун Сиэр биэ Сиэлинэн тэлэйэр Силик сибэккитэ Сиэттиһэн тахсан сипсиһэ кэпсэппитэ. С. Зверев
    тюрк. ана, инэ

I
туохт.
1. Салгыҥҥа уйдара сылдьан кэл-бар, айаннаа. ☉ Летать
Үөһэнэн көт. Сөмөлүөтүнэн көт. Тыал хоту көт. — Күөх толоон уҥуор сэттэ туруйа көттө. Эллэй
Ол кэлин өттүттэн ат сылгы сиэлинэн-кутуругунан кынаттанан көтөн тиийэн кэллэ да, лап гына үктэнэ түстэ. Ньургун Боотур
Көтөр оҕотун үөрэтэр Үрдүккэ, ыраах көтөргө. И. Эртюков
△ Тыалга үүрдэрэн түргэнник сыҕарый (былыт туһунан). ☉ Быстро передвигаться, нестись, лететь по ветру (об облаках)
Тыал түһэр, үрүҥ былыттар өрүкүһэ көтөллөр. Суорун Омоллоон
Былыттар көтөллөр соҕуруу, Күн былыт кэтэҕэр тимирдэ. Баал Хабырыыс
△ Өрө ыһыллан таҕыс, өрө ыһыллан тахсан тарҕан, күөдүпчүлэнэн тахсан ыһылын (хол., кумах, быыл, уот эҥин). ☉ Подниматься, взлетать, распыляться (напр., о пыли, искрах)
Быыл көтөр. Кумах көтөр. — Түүннэри харыйа куулаттан кыым көттө, киэҥ түннүк сандаарда. П. Тобуруокап
Тыалынан күөртэнэн кыым ыһылла көттө. М. Доҕордуурап
Халлааҥҥа көппүт уоттаах хардаҕастар түспүт сирдэрин аайыттан өрт баран, …… чугас эргиннээҕи сир барыта кутаа уотунан кырбаста. М. Доҕордуурап
Крепенко үрэҕи туоруур тимирбетон муоста салгыҥҥа көппүт [дэлби тэптэриллэн]. А. Фадеев (тылб.)
2. Паар буолан симэлий, көтөн суох буол. ☉ Испаряться, улетучиваться; парить (напр., о тумане)
Арыгы уоҕа көппүт. Эмп көтөн хаалбыт. Туман көппүт. — [Дьоннор] тиритэннэр көхсүлэриттэн буруо курдук туман көтөр. М. Доҕордуурап
Тарҕатыллыбыт ноһуому буорга саба хоруппакка эрэ хаалларар сатаммат: азота аммиак буолан көтөн хаалар. СОТ
3. Туох эрэ мэһэйи, үөһэ тардыллыбыты үрдүнэн ой. ☉ Прыгать, перепрыгивать, перескакивать через какое-л. препятствие, планку, веревку и т. п. Ат күрүөнү намыһаҕынан көтөр (өс хоһ.)
Маппыр тимир күрүөнү үрдүнэн көтөн таҕыста уонна дьиэтин диэки тыастаахтык хаама турда. Л. Попов
Икки оҕо быаны икки уһугуттан туталлар. Атын оҕолор уочаратынан быаны көтөллөр. ОСБОо
4. Үөрэммэккэ (ситэ үөрэммэккэ) кылааһы, кууруһу уҥуордаа, үрдүкүгэ таҕыс. ☉ Перескочить через класс, курс и продолжить учебу ступенью выше
Дьэ онтон ситэ ый аҥаара буолбакка, бэһис кылааһы көтөн, алтыс кылаас үөрэнээччитэ буоллум. Н. Заболоцкай
Тихон Терентьевы оскуолабыт историятыгар аан бастаан кылааһы көппүтүнэн, эбэтэр биир сыл икки кылааһы бүтэрэр буолбутунан …… эҕэрдэлиэҕиҥ. Н. Босиков
5. Олус түргэнник элэстэнэн онно-манна бар-кэл. ☉ Легко, быстро, свободно идти, ехать, мчаться, нестись
[Өрүүнэ:] Миитэрэй доҕотторун булсан, дьэ көтөн эрэр. А. Софронов
[Күкүр Уус:] Көмүһүм оҕото, дьүөгэтигэр көтө турда. Суорун Омоллоон
Быһый тыалтан чэпчэкитик хайыһардьыт көтөн иһэр. Эллэй
Аттар көтөн уунаҥнатан, туйахтара хараарбытынан, бу ситэн кэлэн истилэр. Н. Заболоцкай
[Мичил] манна күнүс оҕуруокка үлэлээтэ да, киэһэтин көҥүлүнэн көтөр. Мээчик, лапта, араас күрэхтэһиилэр, киинэ. И. Федосеев
△ Олус эрчимнээхтик, күүстээхтик уонна түргэнник элэҥнэс буола хамсаа, быыстала суох баран-кэлэн элэҥнэс буол. ☉ Очень энергично, быстро и легко двигаться, беспрерывно мелькать, лететь, мчаться молнией
Мас эрбиир араама эрбиилэрэ үөһэ-аллара ирбинньик көтөн элэгэлдьистилэр. М. Доҕордуурап
Тэлэгирээмэлэр быыстала суох көттүлэр: тууста уонна тууста! И. Данилов
6. Бэлиэтэммэккэ хаал, түһэн хаал (туох эрэ баар буолуохтааҕа миэстэтигэр суох буолбутун туһунан). ☉ Быть пропущенным, упущенным (напр., о буквах, словах в тексте)
Манна бүтүн этии көппүт. Көппүт буукубалары эбии суруйталааҥ. Сурук бэлиэлэрэ көппүттэр. — Кешаны Бүттүүнэп испииһэккэ көтүтэн кэбиспит этэ. Уол ону ирдэспитигэр: — «Көтөн хаалбыт ээ, алҕас тахсыбыт», — диэн кэбиспитэ. М. Ефимов
7. кэпс. Быстан, эстэн, суох буол, таһыччы бүтэн хаал (хол., ас-таҥас туһунан). ☉ Исчерпаться, иссякнуть, исчезнуть (напр., о продуктах питания)
Ити бириэмэҕэ хотугу дойдуга арыгы ас көппүтэ ырааппыт кэмэ этэ. Болот Боотур
Гражданскай сэрии кэнниттэн саа сэбэ олох көтө сылдьыбыта. М. Чооруоһап
Хотун чэй-табах, таҥас-сап көппүтэ ырааппытын, бары көрдүүллэрин эрэ билэллэрин …… эҥин туһунан эппэхтээн баран, кыраны эмэни ыытыах буолла. «ХС»
△ кэпс. Туһата суох түргэнник, чэпчэкитик ороскуоттан. ☉ Легко, быстро и бесполезно, впустую спустить, проиграть (напр., деньги)
Нанайбах сүүрбэ биэс солкуобайа амтана биллибэккэ көттө [хаартыга]. Болот Боотур
Бөлөнүүскэй баай сэттэ сүүс сүөһүтэ, аҕыс ампаар түүлээҕэ, үрүҥ көмүс харчыта, көмүс сэбэ-сэбиргэлэ, киис-үүс таҥаһа буруо курдук көппүтэ үһү. Н. Павлов
8. көсп. Таһыччы умнан кэбис, бутулун (кырдьыыттан, ыарыыттан, долгуйууттан — өй-санаа туһунан). ☉ Начисто забывать, выпадать, вылетать из головы (от старости, болезней, волнения — о мыслях, памяти, уме)
Санаабыт санааларым сайҕанан көппүттэр, Үөрэппит тылларым өйбүттэн сүппүттэр. П. Ойуунускай
Уһун сордоох, мэйиим көтөөрү, оҕобун умнан кэбиһэн туран, баппыыска биэрдэҕим. Суорун Омоллоон
Тоойуом, өй-санаа көппүт киһитэ олоробун. Эрилик Эристиин
Киһи өйө-санаата көтүөх курдук, бары-барыта тиэрэ эргийдэ. А. Сыромятникова
9. көсп. Эмискэ киэҥник, түргэннник тарҕан, сабардаа (хол., тыл-өс, сурах эҥин). ☉ Широко и быстро распространяться, разноситься, разлетаться (о слухах, новостях)
Онтон соҕотохто соһумар сонун өрө күүдэпчилэнэн таҕыста, тарҕана көттө, дьалкыйда. Амма Аччыгыйа
Ити кыһыныгар Улуу Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ кыайбытын …… туһунан бастакы сурах улуустары, нэһилиэктэри тилийэ көппүтэ. Э. Соколов
10. көсп. Түргэнник ааһан, устан ис (күн-дьыл, кэм туһунан). ☉ Быстро проходить, пролетать (о времени)
Дьыллархонуктар ааһа көтөн элэгэлдьиһэн иһэллэрэ түргэнин сөрү диэн сөҕөн кэбистим. Амма Аччыгыйа
Күн-дьыл көтөн, күһүн кэлиэ, Күлүк хараҥа күһэйиэ. Күннүк Уурастыырап
Сэрии будулунан көмүллэн Үгүс күннэр көттүлэр. Баал Хабырыыс
Күн-дьыл көтөн иһэр. Т. Сметанин
11. Сорох сыһыаттары, сыһыат туохтуурдары кытта силлиһэ эбэтэр холбуу суолталаах ситимнэри үөскэтэр уонна араас дэгэттээх көмө туохтуур суолтатын ылар: 1) ааһан иһэн, таарыйа, таарыччы буолар (оҥоһуллар) хайааһыны көрдөрөр (үксүгэр эмискэ, эрчимнээхтик). ☉ В сочетании с некоторыми наречиями и деепричастиями образует семантически полуслитные сочетания, где выступает в роли вспомогательного глагола с различными оттенками: 1) действие, которое осуществляется на ходу и обычно с особой силой и интенсивностью. Хайа көт. Тоҕо көт. Дьөлө көт. Ибили көт. Быһа көт. Сиирэ көт. Көҥү көт. Сиирэ-халты көт. Тосту көт. Булгу көт. Иҥнэри көт. Ойо көт; 2) туохха эрэ туһаайыллыбыт, үксүгэр эмискэ, эрчимнээхтик оҥоһуллар хайааһыны көрдөрөр. ☉ Действие, осуществляемое для какой-л. цели, обычно с особой силой и интенсивностью. Мүччү көт. Туора көт. Тахса көт. Ааһа көт. Тула көт. Күөйэ көт. Төгүрүччү көт. Эргийэ көт. Эрийэ көт. Куота көт
♦ Былаҕайга көт (былдьан) — быстах оһолго түбэһэн суорума суоллан, алдьархайга, иэдээҥҥэ түбэс. ☉ Попадать в беду, несчастье, сгинуть (от несчастного случая)
Былатыаммыт былаҕайга көттө. П. Ойуунускай. Быһа көт — олус сытыы, тэбэнэттээх, сүүрбүт-көппүт буол. ☉ Быть очень шустрым, быстрым, энергичным, напористым
Уон алталаахсэттэлээх сааспар Быһа көтөр Быыппастыгас бэйэлэнэн Кытыгырас атах, Кырыытынан тыкаарай, Кыдьараҥ дьиэрэҥкэй Кыыс оҕо Кылаан бэрдэ буоларбар Сыһыыга-хонууга көрбүт дьон сыһыаран ааттаабыттара. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оо, күтүр, сүөдэстэнэҥҥин, кыра дьону быһыта көтүөҕүҥ. П. Ойуунускай. Дьабыныгар көппүт миф. — былыргы саха итэҕэлинэн, ойуун өллөҕүнэ, кини кута-сүрэ олохсуйар дойдутугар аттаммытын этэргэ. ☉ По представлениям древних якутов, душа умершего шамана отправляется в загробный мир и находит покой. Эллэй Боотур аҕыс уолу төрөтөр, олортон Намылҕа Силик, маҥнайгы ойуун, дьабыныгар көтөр
Саха фольк. Аныаха диэри кини [Сыланньай удаҕан] кэлэн баар буолуо дуо? Дьабыныгар да көттө ини. М. Доҕордуурап
Ураанньыктаах хоҥоруулаах, баһырҕастаах атахтаах кулуну өлөрөн, уордаах Хара Кыталык айыытын алыкылаатылар, дьабыныгар көппүт улуу ойууннарын кэриэстээтилэр. И. Гоголев. Ойуун уол өлөөру сытар сириттэн сүтэн хаалар, тыыннааҕынан мэлийэр, ону оччоҕо «дьабыныгар үөһэ көттөҕө» диэн ааттыыллар
БСИ ЛНКИСО. Илимсалым көт көр үлүм-салым көт. Лааһар …… туох кэпсээннээх дьон кэлбиттэрин истэрдии тутунна, илим-салым көттө. ОИП Х
[Петя] Дораҕа да илим-салым көтөн, мас кыстаста, бэйэтин да балааккатыгар киллэртээтэ. В. Яковлев. (Кимтэн эрэ ким эрэ) көтүө дуо — (ким кимтэн эрэ) атын, ураты буолбат, атылыы буолар диэн этэр олук. ☉ Человек как человек, дети как дети (все одинаковы или подобны друг другу)
Оҕо оҕоттон көтүө дуо? Кыһыҥҥы бытарҕан тымныыттан сылаас дьиэҕэ бүгэн олорон оонньуурбут. Сэмээр Баһылай
Көҥдөй оҕото көтүө дуо? Көҕүйдэҕэ дии. Күн Дьирибинэ. Көлүөнэ көппөт (хаан хаалбат) — ыччат куруук баар, олох салҕана турар. ☉ Новое поколение будет всегда, жизнь продолжается, она вечна. Көрүлүү көт — олох үөрүүтүн билэн, кыһалҕата суох көҥүлбосхо сырыт. ☉ Свободно, беспечно наслаждаться жизнью, веселиться
Көрүлүү көттүм, тайаара дайдым. И. Эртюков
Көмүс долгун алааспар Көрүлүү көтө дайбакка, Көҥүл тыына туойбакка Балаҕаҥҥа сыттамый, Балаадыйан хаалламый? А. Абаҕыыныскай. Көтөн түс — 1) олус түргэнник киир, эмискэ баар буола түс. ☉ Внезапно войти куда-л., вдруг очутиться где-л., влететь куда-л. [ТаалТаал эмээхсин] ханан да барар сирэ суоҕуттан, көлүйэтигэр көтөн түһэр
Саха фольк. Соҕотох хаалбыт тиһэх тордоххо маҥан таба таҥастаах уонна хара бэкир киһи көтөн түспүттэрэ. Далан
Натаа эппиэтэ суох сайылыгар тиийэн көтөн түстэ. Суорун Омоллоон; 2) эмискэ өйгө киир (санаа, толкуй туһунан); эмискэ айахха киир (ырыа, тыл, саҥа). ☉ Вдруг взбрести в голову, осенить (о мысли, решении); вдруг очутиться на языке (о песне, слове)
Дьон саҥатын истээт, мин, тоҕо эрэ куттанным да, сааттым да быһыылаах, саһыах санаа көтөн түстэ. Н. Неустроев
Уоһугар туох көтөн түспүтүнэн кини ыллыыр диэххэ букатын түктэри. Амма Аччыгыйа
Деомид Баклановка бу киһи кыһалҕатын туһанар өй көтөн түһэр. Н. Якутскай. Көтөр былыт көлдьүнэ көр аас I. Көтүөҕүн халлаан ыраах (тимириэҕин сир кытаанах) — кэлиэхбарыах сирэ суох буолбут, муҥур уһугар тиийбит. ☉ Попасть в безвыходное положение, деваться некуда. Көтүөн кыната эрэ суох — олус үөрэн сүргэтэ көтөҕүллүбүт. ☉ соотв. он на седьмом небе от радости или ног под собой не чувствует (не чует)
Бу сүүрүүгэ Мэҥэ-Хаҥалас ата кыайан, хатыҥыр оҕонньор көтүөн кыната эрэ суох буола түстэ. Н. Босиков. Кута-сүрэ көппүт көр кутсүр. Күдэҥҥэ көппүт — сир үрдүттэн суох буолбут, туох да хаалбакка букатыннаахтык эстибит. ☉ Исчез насовсем, уничтожен бесследно
Төрөөбүт норуотум! Күн сирэ көрүөҕэ: Күөрэйбит көлдьүн күүс Күдэҥҥэ көтүөҕэ. Эллэй. Киниэхэ [өстөөххө] туох да тиксибэтин наадатыгар туох баар гранатаны, ботуруону чохчолоон баран, үлтү тэптэринэн күдэҥҥэ көтөргө диэн биир санаанан быһаарыы тахсыбыта. «Ленин с.». Күллүүн көттө — оннуттан мэлийдэ, урусхалланна, туох да орпото, суох буолла. ☉ Исчезать бесследно с лица земли
Массыынанан биһиэннэрэ манна сүүрдэн кэлиэхтэрэ, — Хаһан сэрии бүттэҕинэ, Өстөөх күллүүн көттөҕүнэ. Дьуон Дьаҥылы. Күөххэ көттө <көҥүл барда> — сайыҥҥы ичигэс, киэҥ дуолга көҥүл көччүйдэ (кытаанах кыстыкка хааллан, улугуран баран — үксүгэр сүөһү туһунан). ☉ Вылетел на зелень, вышел на волю (после долгой холодной зимы, загнавшей в тесный хлев — обычно о скотине)
Дьадаҥылар да барахсаттар Санааларын саҥарыахтара. Кырдьыктарын этиэхтэрэ, Күөххэ көтүөхтэрэ, Көҥүлгэ көрүлүөхтэрэ. Саха нар. ыр. II. Өрө көт — 1) туохтан эрэ мөхсө түс, түбүгүрэ, айдаара түс; кими эмэ тула сүүр, ким эмэ баҕатын толоро сатаа, кимиэхэ эмэ бэрт буола сатаа. ☉ Проявить беспокойство, встрепенуться; захлопотать вокруг когочего-л., проявить большое усердие, расторопность (напр., ублажая кого-л.)
Киһим бэйэтин оҕустарбыттыы өрө көтө түстэ, атын көмүскэстэ. Далан
«Бай, ол эһэни ким быалаан-туһахтаан, сэргэлэнэр, доҕоор?» — диэн мин өрө көтө түһэбин. М. Чооруоһап
Ньукулааскылаах Аргыныап даҕаны эмиэ, көрбөтөхтөрүн көрбүттүү өрө көтө түспэтилэр. У. Нуолур
Таһыттан Далбараев киирбитин көрөөт кини өрө көтө түстэ, кириэһилэтиттэн ойон турда. «Кыым»; 2) урукку туруккуттан өрө таҕыс, ордук ситиһиилээх буол. ☉ Добиться успеха, достигнуть каких-л. высот (по сравнению с прежним состоянием)
Сиэнин санаатын, сигилитин билэн, наллаан кэпсэтэн сүбэлээн көрүүһү, хомусчут уолун олус өрө көппөтүн. М. Ефимов
Тоҕо мин бүтэн, кыайтаран баран өрө көтө сатыыбын! Тугу ситиһээри? Н. Лугинов
Устудьуон Ньукуус үөрэҕэр орто сыанаттан өрө көппөтөх эрэйдээх. ПБН КДьСО. Тилийэ көт — олус түргэнник киэҥник тарҕан, сабардаа, бүрүүкээ; сири ордорбокко сырыт, киэҥник кэрий. ☉ Быстро, широко разнестись, разлететься (о вестях); обходить все места, всю территорию
Оҕо эрдэҕиттэн бу кырдьаҕас куорат бары муннугун ордорбокко тилийэ көттөҕө. Н. Лугинов
Ыскылаат сэбиэдиссэйэ Дайбыров туһунан кэпсэтии оройуону тилийэ көппүтэ. М. Попов
Ж. Бизе «Кармена» хос туруоруллан аан дойду бары бөдөҥ тыйаатырдарын тилийэ көттө. «Кыым». Тиэрэ көт — чэпчэкитик, уохтаахтык кыай-хот, сууллар. ☉ Легко победить, повалить, опрокинуть кого-л. [Барахсаанап:] Бэйи, дэлбэрийэн эриҥ, эһигини баҕас тиэрэ көтөрүм буолуо. Н. Неустроев. Тоҕо көт — киһи сөҕүөн курдук кыахтаахтык уонна таһаарыылаахтык тугу эмэ оҥор, үлэлээ. ☉ Делать, производить что-л. мощно, с размахом и результативно
Мин аҕам тугу да тоҕо көппөтөҕө, харахха быраҕыллар ханнык да дьоруойдуу быһыыны оҥорботоҕо эбээт. Далан
Дьиэбэр баран тугу да тоҕо көтөрүм суох. Көмөлөһүүм. Р. Баҕатаайыскай
Били эн биһикки маннык бэйэлээҕи тоҕо көтөөрү. Бука сүүрбэ да сыл сынньанан, кыаҕырбаппыт буолуо ээ [дэһэллэр кырдьаҕастар]. Н. Лугинов. Төлө көт — ханнык эмэ кыһалҕаттан, быстыыттан-эстииттэн мүччүрүй, босхолон. ☉ Выбраться из нужды, бед, трудностей
Улахан тутууга ханна барыай ыарахаттарга кэтиллии мүлчүрүйбэт дьулаана, олору төлө көтөн, олору кыайан-хотон, ардыгар, үөрүү күүрээнигэр өрө көтөхтөрүү. В. Яковлев. Тула көт — ким, туох эрэ туһугар олус кыһан, түбүгүр; кимиэхэ эмэ үтүө буола сатаа, ньылаҥнаа. ☉ Суетиться, бегать вокруг кого-чего-л., хлопотать, беспокоиться; лебезить, заискивать перед кем-л.
Били маҥнай кэллэхпитинэ тула көтө сылдьаллара ааһан, аны кинилэри [холкуос салайааччыларын] булан көрсөр да күчүмэҕэй буолла. Н. Лугинов
Ойоҕо Балбаара эрэйдээх сынньалаҥын сүтэрбит, сүргэтэ ыстаммыт киһи быһыытынан, эрин тула көтөн ыарыылыы …… сылдьар. Эрилик Эристиин
[Ыппыт] киһиэхэ барытыгар тула көтөр, хаптаҥныыр, кыҥнаҥныыр, салаан ньэлиптиир. Кэпсээннэр. Уйулҕата көппүт (ыстаммыт, хамнаабыт) — туохтан эрэ олус долгуйбут, ыксаабыт, куттаммыт. ☉ Стало не по себе, быть не в себе, места себе не находить (от сильного волнения, неожиданности, с перепугу)
[Бөрө] халлааҥҥа хантайан баран, көөҕүнэс куолаһынан киһи уйулҕата көтүөх курдук энэлгэннээхтик улуйталаабыта. Л. Попов
[Туйаарыма Куо:] Мин барахсан Адьарай аймаҕын айаҕар Ананнаҕым диэммин Уйулҕам көтөн, Сүрүм-кутум долгуйан, Харыстатарым эрэ хараҕым уута Буола олоортум. Суорун Омоллоон
Сидоров оҕонньор уйулҕата көтөн тэпсэҥнии турда. М. Доҕордуурап. Уута көттө — туохтан эрэ уйгууран, утуйан иһэн утуйбат буолла. ☉ У него пропал сон, он потерял сон
Бу уолуйан уһуктан, уута көтө сытан, атыннык толкуйдаан көрдө. Болот Боотур
Аартыгы одуулаан тахсара, Аан тыаһын иһиллии сылдьара. Утуйар да уута көппүтэ — отучча сыл буолла күүппүтэ. С. Руфов
Өскө чыычаах уйатыгар кэлбэтэх буоллаҕына, сымыыт тымныйан хаалыа. Айсен итини саныырын кытта уута адьас көттө. С. Дадаскинов. Үлүм-салым көт — кимиэхэ эмэ олус эйэргээ, үөр-көт; кимиэхэ эмэ үтүөтэ оҥоро сатаа, бэрт буола сатаа. ☉ Встречать кого-л. радушно, радостно; стараться сделать кому-л. добро, ублажать, угождать кому-л.
Үбүлүөйдэрэ диэтилэр, Үлүм-салым көттүлэр. С. Тимофеев
Кыайыы-хотуу кынаттанан тиийбит үөрэнээччитин тренер үлүм-салым көтө көрсүбэтэҕэ. НЕ ТАО. (Ким эмэ) үрдүнэн көтөр — кыһыытын-абатын сэниир, атаҕастыыр киһитин мөҕөн-этэн, киниэхэ тойомсуйан аһарар. ☉ Свою досаду, неудовлетворенность вымещать на ком-л. ниже себя (по статусу), помыкать кем-л., третировать кого-л.
Кини тойот буолан тонолуйдар эрэ, эн биһикки үрдүбүтүнэн көтүөҕэ. Суорун Омоллоон
Мин даҕаны абарбычча, сыыр намыһахтыы, эн үрдүгүнэн көтөбүн. Эрилик Эристиин
ср. азерб. гөт, тюрк. гөтүр, көтүр ‘поднимать’
II
туохт. Бөдөҥнүк, ыраахыраах арыттаахтык анньан тик (үксүгэр быстах, иҥиннэрэ эрэ түһэргэ). ☉ Шить, метать на живую нитку. Сиигин тигиэҥ иннинэ бастаан көтөр ордук
казах. көктө