туохт.
1. Сыыдамнык, чэпчэкитик туттан-хаптан, сүүрэр-хаамар икки ардынан бар (уһун курбуу курдук уҥуохтаах киһи туһунан). ☉ Идти очень легко и быстро, то бегом, то шагом
Ханаһыйар-нэлэһийэр киэҥ сыһыыны Хабыллар хаба ортотунан Харса суох кылыһыйан, …… Тохтоло суох дьулуһуйан Биир курбуу-дьирбии курдук Уһун синньигэс эдэр киһи Сиэлэ-хаама сэгэйэн киирэн Өлүөнэ эбэ хотун Үрдүк биэрэгэр тохтоото. С. Васильев
Кыайан-хотон кылыһыйан, Үөрэн-көтөн үлүһүйэн Дьырыбына Дьырылыатта обургу …… Тус хоту диэки Өрүтэ үөмэхтии [турда]. П. Ядрихинскай
2. Дьулусханнык сүүрүгүр (уу, үрэх туһунан); сытыытык үр (үксүн хаары тибэр чысхаан тыал туһунан). ☉ Течь стремительно (напр., о речке); задувать резко, пронзительно (о метели)
Тыы биттэҕин икки өттүнэн сөрүүн уу устан кылыһыйар. Далан
Үрүччэ сүүрдэн кылыһыйар. В. Дедюкин
Хочо устун, Хотоол ахсын [үрүйэчээн] Холдьугураа, Кылыһыйа, Кылбаһыйа Кылыгыраа. Д. Васильев
Кыайан хотон кылыһыйан кыһын эбэ Түптэ тымныытын төгүрүччү түһэрбит. Күн Дьирибинэ
3. Хатан куолаһынан ыллаа, күл (үксүн кыыс, дьахтар туһунан). ☉ Петь, смеяться высоким резким, режущим слух голосом (обычно о женщинах, девушках)
Кыыс ырыата кылыһыйар, Уол тойуга дуораһыйар. С. Дадаскинов

туохт.
1. Тымныы салгынынан күүскэ сирилэччи үр (буурҕа, силлиэ туһунан). ☉ Сильно дуть, задувать, бушевать (о пурге, вихре)
Хараҥа түүн тыал силлиэрэр, оһох үөлэһэ күҥкүнүүр. В. Протодьяконов
Үнүр түүннээх күн тухары силлиэрбит халлаан чуумпуран, тыаһа тахсан баран, аны, түүннээх күн хаардаан намылыппыта. В. Яковлев
Халлаан хатаан хачыгыратта, силлиэрэн силбиэтэннэ, хаардаан намылытта. И. Данилов
2. көсп., поэт. Өрө кыыйын, ытылын (сэрии алдьатар, урусхаллыыр күүһүн уобарастаан этэргэ тут-лар). ☉ Бурлить, разразиться (образное выражение, обозначающее проявления разрушительной силы войны)
Эмиэ сэрии силлиэрдэ, Эмиэ сата тардылынна. Күннүк Уурастыырап. Ол былыргы былдьаһыктаах дьылларга Силлиэрэр этилэр сир үрдүгэр сэриилэр… С. Тарасов
Фашистар, ыттар, хааннаах сэриинэн силлиэрбэтэхтэрэ буоллар маннык сору көрүөх этим дуо? М. Доҕордуурап
3. көсп. Олус түргэнник, дохсуннук хамсаа, хаамп, айаннаа (тыал курдук түргэнник диэн этэргэ). ☉ Мчаться, нестись (как ветер)
Күүгэннээх уу титииктэр кэннилэринэн силлиэрэ уһунна. А. Фёдоров
Пропеллер салгыны ытыйан, көтөр аал, халлааҥҥа силлиэриий! Эрилик Эристиин. Хаар маҥан табаккам, Бэлэмнэн айаҥҥа! Сири дьэ эргийэ, Силлиэрэ сүүрүөхпүт. Эвен фольк.
4. көсп. Олус омуннаахтык, өрө күүрэн санааҕын биллэр, айдаар. ☉ Очень громко, бурно проявлять чувства, шуметь, бушевать
Кини бэйэтин оннугар Микиитэ Лэглээрини анатаары бэрт омуннаахтык силлиэрдэ. Амма Аччыгыйа
Саала өссө улаханнык силлиэрдэ, ытыс таһыныыта уҕараабата. И. Федосеев
Сэкирэтээр остуолу сырбатта, Силлиэрэн, кыыһыран чаҕытта. С. Васильев

I
туохт. Тымныыны аҕалан күүскэ үр, илгийэн сири-дойдуну хастаа (үксүн күһүҥҥү тыал туһунан). ☉ Дуть, задувать (об осеннем холодном, пронзительном, резком ветре). Хотуттан тымныы тыал сыырда
◊ Отун-маһын сыырар тыал — маһы кубарытар, хагдарытар күһүҥҥү тыал. ☉ Ранний осенний ветер, от которого блёкнет, сохнет растительность. Хас да күнү быһа отун-маһын сыырар тыал түспүтэ, ол кэнниттэн улам тымныйан барбыта. Сылык сыырар тыал — тымныыны аҕалар күһүҥҥү тыал. ☉ Осенний ветер, предвещающий наступление холодов. Быйыл сылык сыырар тыал эрдэлээтэ
ср. туркм., осм. йаар, йар ‘раскалывать’, тюрк. сыр, сыйыр ‘снимать кожу, срывать листья с деревьев (о ветре)’
II
аат. Өрүс, үрэх, күөл эбэтэр аппа кытылын туруору эниэтэ, үрдэл сир. ☉ Горка, холм, возвышенность
Итиэннэ, уһуутаан баран, үрэх сыырын өрө хааман, …… эмэҕирбит чөҥөчөккө олордо. Софр. Данилов
Ол кэмҥэ кырса күнүстэри-түүннэри хаамар, ас көрдөөн муора кытылын хааһын, сыырын аннын кэрийэр. Н. Якутскай
Сыыр үрдэ, сыыр хааһа бүтүннүүтэ сааскы туундара үөрүүтүнэн туолбут, хас талах, аппа кэп-кэбиргэс, бэп-бэбиргэс саҥанан оргуйбут этэ. Н. Заболоцкай
♦ Сыыр (күрүө) намыһахтыы көр күрүө
Нохоо, Уулаах! Ити эн өйдөөх өйдөөхтүк саҥараҕын. Мин даҕаны абарбычча, сыыр намыһахтыы эн үрдүгүнэн көтөбүн. Эрилик Эристиин
Сыыр намыһахтыы ити уол үрдүгэр түһэҕин дуу? Ити уол эйигин хайаата? Ф. Захаров
Василий Семёнович уола хотторон эрэриттэн киҥэ-наара холлон барбытын сыыр намыһахтыы эмээхсининэн таһаарда уонна туран тэлэбиисэр саҥатын улаатыннарда. «ХС»
◊ Сыыр чыычааҕа — төбөтүгэр икки муос курдук хара түү чорбохтордоох, күөмэйин анныгар сырдык араҕас түүлээх, хара моойторуктаах, кыһыллыҥы толбонноох бороҥ өҥнөөх хоту ааһар күөрэгэй бииһэ чыычаах. ☉ Рогатый или полярный жаворонок. Кыраһа хаарынан кынаттанан, Сытыы тыалынан атахтанан, Сыыр чыычааҕа ааттанан Сырылаччы көтөн кэллэ. Саха фольк.
ср. ДТС сырт ‘возвышенность, сырт’, йар ‘яр, овраг’, кум. яр, уйг. йар ‘утёс, скала; крутой берег; обрыв’
III
аат. Үүттэн анал технологиянан оҥоһуллар кытаанах эбэтэр кытаанахтыҥы үрүҥ ас. ☉ Сыр
Тураах... сыыр элээмэтин тумсугар туора ытыран, кини аҕай буолан олорор эбит. П. Ойуунускай. Кыракый холуста мөһөөччүктэн килиэби уонна сыыры ылан Сүөдэргэ уунна: «Мэ, манан оҕоҕутун аһатыҥ!» Н. Якутскай

I
туохт.
1. Илиигинэн тугу эмэ эргит, эргитэн хамсат. ☉ Поворачивать руками что-л., вращать, вертеть, крутить
Күлүүһүн тылын иккитэ эрийэн, аанын хатаабыта. В. Яковлев
Сүөдэр Сүөдэрэбис туруупканы ылан, нүөмэрдэри эрийэн сырылаппахтаата. П. Аввакумов
Үлэһиттэр кырааны эрийдэллэр эрэ, хоруудаларга көөнньөрбө эбэтэр уу курулуу түһэр. ПДН ТБКЭ
Эдэрчи киһи массыына уруулун барбах эрийэн салайа олорор. «ХС»
2. Туох эмэ тэрил тутааҕын эргитэн үлэлэт (хол., үүт сүүрт, эти бытарыт). ☉ Приводить какое-л. устройство в действие вращением чего-л. (напр., перегонять молоко через сепаратор, пропускать мясо через мясорубку). Сэппэрээтэри эрий
□ Асчыт дьахтар үүт эрийэр, сүөгэйин арыылаан баран кыынньарар. С. Маисов
Эһэ этин эриэппэ луугу кытта эт кырбыыр массыынанан эрийэбит, тумалыыбыт уонна булкуйабыт. БББ
3. Тугу эмэ (хол., буолтаны, биинтиги) чиҥэтэ эргитэн туохха эмэ киллэр, олорт. ☉ Закручивать, завинчивать (напр., болт, винтик)
Массыына чаастарын чинчийэн, Хамсаабыт биинтэни эрийэр. Эрилик Эристиин
Түөрт муннуктуу төбөлөөх анал күлүүһүнэн эрэдэһини эрийэн кытаатыннараллар. ПАЕ ЭАБ
Суруугу эрийэргэ аналлаах мас бүөлэр сахсайан хаалан, истиэнэттэн түһэн хаалааччылар. ДьХ
4. Тугу эмэ тула эргитэн сөрөө, суулуу тут, баан. ☉ Обматывать, обвязывать, обвивать что-л. чем-л.
Сотору кумааҕынан эрийэн куруускаҕа олорпут чүмэчитин төрдүгэһэ умайан күлүбүрээн барар. Суорун Омоллоон
Сототун тула чартаата уонна өрбөҕүнэн ыга баҕайы эрийэн кэбистэ. Л. Попов
Айанньыт …… утуйар таҥаһын түппээккэ эрийэн атын самыытыгар төргүүлэммит. Эрилик Эристиин
Зина аны бэргэһэтин кэтэрдэн баран, сирэйин саалынан тууна эрийбитэ. Ойуку
5. Ким эмэ илиитин биитэр атаҕын араастаан мускуй, эргит. ☉ Выкручивать, выворачивать что-л. (напр., чьи-л. руки или ноги)
Атаҕынан уол атаҕын эрийэн, тиэрэ мэтэрийэн кэннин диэки бырахта. Н. Босиков
Аны илиититтэн уонна атаҕыттан эрийэн, өттүктүү түһэрэн эрэр. «ХС»
6. Араастаан эргитэ хамсат, ытый (хол., буурҕаны этэргэ). ☉ Приводить в круговое движение, задувать, кружить, вертеть (напр., о пурге)
Маһы оҕус кутуругун курдук чороччу эрийэр силлиэ түһэр. Суорун Омоллоон
Таһырдьа таҕыстахха тыал сипсийэр, киһи сирэйин-хараҕын көрдөрбөт, кумахтаах хаарынан эрийэр. С. Васильев
Сааскы халаан уута …… уу отун төрдүнэн эрийэн, ытыйан күөл кытыытын мууһун көҥү дьөлөр. С. Маисов
7. кэпс. Кимиэхэ эмэ төлөпүөннээ, төлөпүөнүнэн кэпсэт. ☉ Звонить кому-л., разговаривать по телефону
Иван Алексеевич пуорду кытта кэпсэтээри эрийэ сатаан кэбиһэр, ким даҕаны эппиэттээбэт. Н. Якутскай
Миэхэ мээнэ сыбыытаама, наадыйдаххына дьиэбэр эрийэр буолаар. В. Титов
Суотабай төлөпүөн тэнийэн, хас санаатаҕын ахсын эрийэн бэрэбиэркэлиирэ. ТТК
♦ Кутуругун эрийэн биэр көр кутурук
Тугу баҕарар оҥоруҥ, кутуруктарын эрийэн биэриҥ, арай сир баайыгар эрэ чугаһаамаҥ. «Сахаада»
Сүрэҕин эрийэр көр сүрэх I. Сугун абаҕата куһаҕан, киһи сүрэҕин эрийэр сыттаах. МАА ССЭҮү
Мүөттээх салгын сыта киһи сүрэҕин эрийэр. «ХС»
◊ Хоолдьугун эрий көр хоолдьук
Биһиги кинини, …… аны биирдэ хармааннаатаҕына хоолдьугун эрийиэх буолан сэрэппиппит. Д. Таас. Эрийэ охсуу иис. — ойуу-дьарҕаа сиигэ: чугас-чугас эрийэ тардан биэтилэлии ылыы. ☉ Вид декоративного шва: петельный шов с частыми воздушными петлями. Саха таҥаһын ойуулаан киэргэтэргэ эрийэ охсуу сииги үгүстүк тутталлар. Эрийэ (эриллэ) хат — этэ-сиинэ суох, хаппыт-куурбут, хатыҥыр буол. ☉ Быть очень худым, тощим, сухощавым
Попов эриллэ хаппыт, кыыкынас куоластаах, быыкайкаан киһи. Далан
Кинилэртэн нагааннаахтара эрийэ хаппыт хатыҥыр киһи. И. Никифоров
Уйбаан хатыҥыра, хачаайыта, эрийэ хаппыта ханна бараахтыай. С. Федотов
ср. др.-тюрк. егир ‘прясть, сучить’, тув. ээрер ‘вить; крутить’, монг. эрэх ‘закручивать’
II
туохт.
1. Киһини тугунан эмэ арахпакка олуй-моһуй (хол., ыйыталас биитэр көрдөс). ☉ Дотошно, придирчиво расспрашивать кого-л., выпытывать; настойчиво просить кого-л. о чём-л.
Сэргэчээни, кини ханна баарын эн билэриҥ буолуо диэн, элбэхтик эрийбиттэрэ. Болот Боотур
Уолаттар миигин үчүгэй аҕайдык эрийэн, төрөөбүппүн кэмсинэр курдук гына эттилэр-тыыннылар. Р. Кулаковскай
Кыыс: «Сахаарканы дыбарыаска аҕалтар», — диэн аҕатын эрий да эрий буолар. И. Бочкарёв
2. Туох эмэ дьыалаҕа түбэһиннэр, буруйга тэп. ☉ Впутывать, вмешивать кого-л. во что-л. (напр., в какое-л. дело)
«Хата, ити атынан сылтаан Ураҕаһы [киһи аата] дьыалаҕа эрийиллиэ», — дии саныы-саныы тахсан барда. Күндэ
Куһаҕан дьон сөрөөһүннэригэр эрийэннэр, дьэ, бэркэ да моорук буоллум. П. Ойуунускай
Сайылыгар көһүөн иннинэ иэһинэн эрийэн, эн хара көлөһүҥҥүн иҥэринэр сүбэтин булла ини. Амма Аччыгыйа
3. көсп. Киһи өйүн-санаатын ытый, арахпакка эрэйдээ. ☉ Причинять кому-л. душевные страдания, мучить кого-л.
Ол эрээри туох эрэ хом санаа кини дууһатын эрийэр. Амма Аччыгыйа
Настааны араас итинник санаалар эрийэллэр. С. Федотов
Төрөөбүт норуотум барахсан Аламай күн тэҥэ амарах, Эгэлгэ эрэй-муҥ эрийэн Ийэлии иһирэх дууһалаах. Айталын
4. көсп., кэпс. Ким эмэ эйиэхэ ылларарын, чугаһыырын курдук эйэргэһэ, оонньоһо сатаа. ☉ Завлечь кого-л., влюбить в себя, вскружить голову кому-л. «Катя, — диэтэ наҕыл куолаһынан, — биир эмэ уолла эрийээр эрэ». М. Попов
Уол улахан дуоһунастаах, саастаах кыыһы Ираиданы, бэйэтэ этэринии, эрийэн ылбыта. Т. Находкина. Олох сүрэҕин, дууһатын барытын, эриэн үөн курдук, ити кыыс эрийэн, хам ылан бүппүт. Сэмсэ