несов. что 1. (сильно нагревать) кытарт, итит; 2. (поджаривать) буһар; калить орехи эриэхэни буһар; 3. тех. (закаливать) хатар.

побуд. от хат = I 1) сушить; оту хатар = сушить сено; ситэ хатар = досушить (напр. древесину); 2) вялить, сушить; балыгы хатар = вялить рыбу; 3) перен. закаливать; ыстаалы хатар = закалить сталь.

туохт. Кими эмэ эт-хаан өттүнэн ордук тулуурдаах оҥор, иит, эрчий. ☉ Закаливать кого-л. физически и морально
Айылҕа кытаанаҕа киһи этин-хаанын эрэ эрчийэр буолбатах, майгытын, хараахтарын кытта буһарар-хатарар. «ХС»

I 1) плавить; тимири уһаар = плавить железо; 2) калить, закаливать; сүгэ биитин уһаар = закалить лезвие топора; 3) перен. закалять; охсуһууга уһаар = закалить в борьбе/
II 1) сплавлять; маһы өрүһүнэн уһаар = сплавлять лес по реке; 2) перен. разг. сплавлять кого-что-л., избавляться от кого-чего-л.

I
хат I диэнтэн дьаһ
туһ. Күөнэҕи ситэ буһарбакка эрэ, күн уотугар хатардахха барча диэн үлтүрүйэ сылдьар ас буолар. Амма Аччыгыйа
Хата, дьоллоругар, сайын биир тайаҕы бултаан, ол этин хатаран сииллэр. Н. Якутскай
Уйбаанчык кыраабылын маһын хаҕыттан ыраастаан кылбатта уонна үөһэ хатара уурда. «Чолбон»
Бу үүнээйи дьааттаах. Онон хомуйарга да, хатарарга да, сэрэхтээх буолуохха наада. ТКП ТДЭҮү
♦ Баһын хатар көр бас II
[Ньургун:] Өссө биирдэ артыыстыаҥ да, бу саанан бэйэҥ баскын хатарыам. У. Ойуур
Саха бэргэн уолаттара элбэх фашист баһын хатарбыттара. «ХС»
Туйаҕын хатар көр туйах. Дьэ, Сүөдээр, эн санааҥ хоту буолла. Туйаххын хатарыах уол оҕолоннуҥ! И. Гоголев
[Эбэм:] Оҕом, эһэтин туйаҕын хатардаҕына, бастыҥ булчут буолуо. Н. Якутскай
Валерий аҕатын туйаҕын хатаран, Москватааҕы авиационнай институту бүтэрбит. «ХС». Тыҥыраҕын хатар түөлбэ. — туйаҕын хатар диэн курдук (көр туйах)
◊ Хам хатар — кими эмэ ханна да ыыппакка, биир сиргэ хаайан олорт. ☉ Привязать кого-л. к какому-л. месту, удерживать в одном месте
Отут биэс сыллааҕы архыыппын хастарда, …… Уон хонук устата хоспор хам хатарда. Эллэй
Кыыһын эргэ биэрбэккэ хам хатарбыта. А. Софронов
II
туохт.
1. Бөҕө, кытаанах, алдьаныгаһа, үлтүрүйүмтүөтэ суох оҥороору тимири кытарыар диэри ититэн баран түргэнник сойутаары тымныы ууга ас, ук (тимир оҥоһуктары этэргэ). ☉ Калить, закаливать (об изделиях из железа)
Үгүс күн-түүн үлэлээммин, Бу чуор тимири уһаардым, Эрийдим, тартым, хатардым. С. Данилов
Хас биирдии уус тимир тэрили төһө уһуннук, бытааннык, түргэнник сылытан, ханнык убаҕаска хатарарыгар, төнүннэрэригэр тус-туспа ньымалардаах, кистэлэҥнэрдээх буолар. ААФ ОИОИС
Тимири сатаан хатарар сытыы биилээх уус туспа аатырара, суон сурахтанара. МАП ЧУу
2. көсп. Эт-хаан, өй-санаа өттүнэн күүстээх, тулуурдаах оҥор. ☉ Закаливать (физически и морально)
Хатардын этихааны Хатан, көйүү кымыспыт. И. Гоголев
Талааннаах буоллаххына, бэйэҕин бэйэҥ буһарынан, хатарынан таһаарыаххын сөп. ПНИ АДХ
Сэрии ыарахана булгуруппатаҕа, Сыралаах үлэ биһигини хатарара. Эҕэрдэ СС
Биһиги кэммит суруйааччыга ыарахан кэм! Ол эгэ бэрт: киһини буһарар, хатарар, хамсатар. «Чолбон»
△ Тулуурдаах, уҥумтуота суох быһый гына оҥор, баай (үксүгэр сүүрүк аты этэргэ). ☉ Сгонять, спускать жир, сушить мышцы (обычно о скаковой лошади)
Бу уолаттар ханна бараары-кэлээри аттарын итигирдик баайдахтара, хатардахтара буолуоҕай? ПЭК ОНЛЯ III
Уолаттар обургулар …… Аттарын лыҥкыначчы баайдылар, Аһаппакка хатардылар. ТТИГ КХКК
Уорааннаах Охоноон аттарын баайан, хатаран барбыттара [ат сүүрдүүтүгэр бэлэмнээн]. И. Федосеев

I
туохт.
1. Тимири, көмүһү (атын да металы) ууллар. ☉ Плавить, выплавлять металл из руды (напр., железо, золото)
Аны кэлэн мин кыһам кытыастыа, мин кыстыгым көмүһү-алтаны уһаарыа, уулларыа дуо? Суорун Омоллоон
Уйбаан уус: «Уһааран, уулларан уус ахан буоллаҕым», — диэн субусубу ыллаан куйаарар. М. Доҕордуурап
Манна тимир уустара болгуолары уһаарар оһохторо бааллара. МАП ЧУу
2. Ууллубут тимири (атын да металы) хатаран таһаар (собуоту этэргэ); тимири хатар, хатаран тугу эмэ оҥор (тимир ууһун этэргэ). ☉ Закаливать металл (напр., на заводе); изготовлять что-л. путём закаливания (о кузнеце)
Кэтит биилээх, чараас иэдэстээх чэпчэки баһымньылары уһааран, кыстыгын тыаһа лыҥкыныы ыллаата. М. Доҕордуурап
Уһааран оҥоруох тустааххын Дьикти тимиртэн иччилээх тыллааҥҥын Хомуһуннаах хомуһу хоҥкунас тыастааҥҥын. «ХС»
Соҕурууҥҥу собуоттар хайыы-үйэ чугууну тымныылыы үрдэрэн уһаарбыттара, таҥастаабыттара. «Кыым»
3. көсп. Тугу эмэ буһаран-хатаран, оҥорон таһаар. ☉ Строить, создавать что-л. упорным трудом, ковать (напр., счастье)
Баҕарабын мин бары дьоҥҥо Саргы эҥээрдээх саҥа дьылы, Уус тыл уйадытар баай абын Уһаарар поэт чулуута төрүөн. И. Эртюков
Саҥа олох сайдарүүнэр Кылаассабай охсуһуутун Кыһатыгар уһаарбытыҥ. Күннүк Уурастыырап
Олоҕу кини бэйэтэ оҥорон, уһааран, инники кэккэҕэ испитэ. Э. Соколов
◊ Тимир (тимири) уһаар көр тимир II
Апполинарий аҕата тимир уһаарар собуокка литейщик этэ, ийэтэ дьиэтигэр олороро. П. Филиппов
Былыр саха уустара тимири хайдах уһааралларын туһунан М.Я. Струминскай …… сиһилии суруйбута. СНЕ ӨОДь
Археолог А. П. Окладников тимир уһаарар оһохтор ордон хаалбыт тобохторун булаттаабыта. ДНА СХБКК
II
туохт. Сүүрүк устун уһуннаран атын сиргэ ыыт, илт (хол. маһы). ☉ Сплавлять по воде (напр., древесину)
Сайын өрүс баһыттан тутуу маһын уһаардахпытына, бэйэбэр биир кыра дьиэ маһын аҕалыныам, туспа ыал буолуом диир. Болот Боотур
Биһиги Дьокуускайга болуот уһааран иһэр дьону кытта олорсон, өрүһүнэн айаннаан киирбиппит. «ЭК»
Уста сылдьар носуоһу сүүрүк эбэтэр тыал уһаарбатын наадатыгар дьаакырданыахтаах. БАА ОКН