замша; ровдуга || замшевый; ровдужный; түнэ түүппүлэ замшевые туфли; түнз этэрбэс ровдужные торбаса.

1. аат. Түүтэ суох гына таҥастаммыт тайах, таба тириитэ. ☉ Лосиная, оленья замша, очищенная от шерсти
   Буур тайах кыыл Уорҕатын түнэтэ Оноолоох сонноох, Өрөҕөтүн түнэтэ кыабакалаах. П. Ядрихинскай
   Тайах түнэтинэн бүрүө тигэн, улахан күүрүүлээх сырыыга [атыгар] онтун кэтэрдэрэ үһү. ФГЕ СТС
2. даҕ. суолт. Түнэттэн тигиллибит, оҥоһуллубут. ☉ Сделанный, сшитый из лосиной или оленьей замши, замшевый
   Үүт-маҥан аты симээн, ыҥыырдаан баран, туох баар оонньуурун түнэ бэрэмэдэйгэ ыҥырдар. Саха фольк. Дьурантай, түнэ тирэҥсэтин тумсунан сибэккини силэйэн аа-дьуо хааман иһэн, мичээрдээбитинэн эргиллэ түстэ. Софр. Данилов
   Мотуо ампаарыттан сарыы ыстаан, түнэ этэрбэс таһааран кэттэ. Ф. Постников
   ср. тюрк. көм, көн, гөн ‘выделанная кожа’

даҕ.
1. Биир, уопсай. ☉ Общий, совместный
Тиил оҕуруоттаах икки ыалтан илин диэкиттэн биир киһи, сонун сөрүү туттан, аргыый бэдьээлээн хааман …… балаҕаҥҥа киирэн кэллэ. Суорун Омоллоон
2. Атын ийэни эмиэ эмэр (хол., ньирэйэ өлбүт ынаҕы атын ньирэйгэ эмнэрэн ыыллар, инньэ гынан ньирэй икки ийэни эмэр). ☉ Сосущий двух маток, припускаемый к другим самкам (напр., о телёнке)
Биир биэ сэттэ тиил кулуннаах (тааб.: ох саа уонна оноҕосторо). Ол тиил ньирэйдээх буоллахтарына, сорохторо сүтэн-оһон аанньа ыаппаттар эрэ, хайыыллар. Болот Боотур
△ Атын сүөһү төрүөҕүн эмиэ эмнэрэр (хол., бэйэтин төрүөҕэ эбэтэр атын сүөһү өлбүт буоллаҕына). ☉ Припускная корова (кобыла), которая доится с припуском чужого телёнка (жеребёнка). Тиил ынах
♦ Тиил ыл — кими эмэ бэйэҕэр сыһыар, чугаһат. ☉ Привлекать, приближать к себе кого-л. [Күннэй — Буойаҕа:] Ону мин, хата, тиил ылыа суохпун — бииргэм тэбэн ыытабын [уолу]. Суорун Омоллоон
◊ Тиил күлүүс — аналлаах күлүүһүгэр эрэ буолбакка, атыҥҥа эмиэ сөп түбэһэн туттуллар күлүүс тыла. ☉ Подходящий к другому замку ключ
Богуон тамбурун тиил күлүүс тылынан аһан, нэһииччэ куоппутум. И. Федосеев
Эн, баҕар, уус дьааһыгар тиил күлүүстэммитиҥ буолуо, ким бачча элбэх харчыны эн аайы биэрбит үһү! И. Никифоров
Кинилэр тиил күлүүһүнэн аһан киирбиттэрин мин билбэккэ хаалбытым. И. Тургенев (тылб.). Тиил тиэрбэстээх <түнэ кур> — тимиртэн буолбакка, атын матырыйаалынан солбуллубут тиэрбэстээх түнэ кур. ☉ Замшевый пояс с пряжкой, имитирующей железное кольцо
Сүөм кэтит, кыалыктаах, инньэликтээх, үс салаа тиил тиэрбэстээх түнэ курун сүөрэн ылан көхөҕө иилбитэ. Далан
[Былыргы саха атын таҥаһасэбэ] …… үс салаа тиил тиэрбэстээх түнэ сэрэмээт курдаах буолаллара. БСИ ЛНКИСО-1938. Тиил ылбыт — бэйэҕэр атын сүөһү төрүөҕүн сыһыаран, эмнэрэр буол. ☉ Припускать к себе для подсоса детёныша другой самки (телёнка, жеребёнка и др.)
Бу ынах атынатын торбуйаҕы тиил ылбатах. ПЭК СЯЯ
Муммут кулуну, эрдэ төрөөбүт оҕолоох аҕам биэ, иккис оҕонон тиил ылбыта. ОМГ ЭСС
ср. др.-тюрк. тел ‘приучать, припускать сосуна к матери (о животных)’, кирг. тели ‘принять, подпустить к себе (о самке животного)’, казах. тел ‘приучать, припускать сосуна к чужой матери’

1. аат.
2. Таба тириитэ анаан олус сымнаҕас гына таҥастаммыта. ☉ Специально выделанная мягкая кожа из оленьей шкуры, ровдуга, замша
   Кыыс баран дьааһыктан аҕалар Кыһын ыыстаммыт сарыыны. Эллэй
   Имигэс буоллун диэн [ат сүүрдээччигэ] сарыыттан тигиллибит тарбах үтүлүгү биэрбитэ. И. Федосеев
   △ Таба тириититтэн атын да тирии олус сымнаҕас, имигэс гына таҥастаммыта. ☉ Мягко выделанная коровья и другая шкура
   Ырыган ыт сарыыта Ыыстаах ырбаахыбын — Кэтэрдэ охсуҥ! С. Васильев
   Ынах тириититтэн сарыыны оҥоруу олус үлэлээх, [ол иһин] ынах тириититтэн элбэх сарыыны оҥорбот этилэр. АЕЕ ӨҮОБ
   △ Таба тириитэ таҥас түүтэ элэйэн халтаҥнаабыта. ☉ Голое, со стёртой шерстью место на меховой одежде
   Соно уонна ыстаана, түүтэ соролоон, сарыыта эрэ хаалла. И. Данилов
3. Киһи-сүөһү, харамай уорганнарын чараас ис бүрүөлэрэ. ☉ Тонкая упругая плёнка, являющаяся перегородкой или оболочкой внутренних органов человека и животных. Мэйии сарыыта. Кулгаах сарыыта
   □ [Мөкүөйэ:] Ама доҕор, бэйэм тылбын [дьаакка] тоҕо сиэтиэмий — туос араҥатын эбэтэр куолай сарыытын тылбар тутар буоллаҕым дии. Суорун Омоллоон
   Бууска эстэр тыаһыттан кулгаахтарын сарыыта алдьанар дьон баар буолааччылар. А. Данилов
   Ыалдьыбыт боросуонактар …… биэс-алта ый буолан баран муннуларын уҥуоҕа, кэдэрги тартаран, үөһэ сынтайан тахсар. Муннун сарыыта сытыйан ириҥэ буолан тохтор. АНП СССИи
4. даҕ. суолт. Итинник тириинэн оҥоһуллубут, тигиллибит. ☉ Сшитый, сделанный из ровдуги, замшевый, ровдужный. Сарыы ыстаан. Сарыы үтүлүк
   □ Биир эмээхсин сарыы саппыйаны үйэтин тухары хостообут да, барамматах (тааб.: киһи тыҥатынан тыынара)
   Үгүстүк киирэ-тахса үөрэммит сиринэн аллара сарыы тордохторго киирэн, кини дьонун сэрэтэр санаалааҕа. Далан
   ♦ Сарыы буол — күүскүн, модун санааҕын ыһыктан сыһый, мөлтөө. ☉ Утратив физическую силу, силу духа, стать маломощным, слабосильным, слабовольным
   Билигин, ама, сарыы буолтум иһин хаһан эрэ мин да эн саҕа эдэр, дохсун санаалаах этим. Н. Апросимов. Сарыы тимэх курдук тэнийэн биэр — кытаанах кыһалҕа тирээтэҕинэ, ордук холкутаан биэр, өйгүн-санааҕын ыһыктыма, ыһыктан биэримэ. ☉ Проявлять необыкновенное терпение и сметливость (в трудные минуты жизни)
   Күүһү-уоҕу күүрдэн, өйү-санааны өргөстөөн, чиҥээнчиччигинээн, сарыы тимэх курдук тэнийэн биэрэр кэмнэр дьэ кэллилэр. Амма Аччыгыйа
   ◊ Сарыы кынат — атахтарыгар уһун тарбахтардаах уонна олору тилийэ үүнэр, сарайар кынаттардаах, күнүһүн көстүбэт кыракый эмнэрээччи. ☉ Млекопитающее ночное животное с широкой летательной перепонкой, соединяющей его длинные пальцы, летучая мышь.
   ср. тюрк. йару ‘сыромятная кожа’, йары, жаргах ‘перепонка; выделанная и очищенная от шерсти шкура животного’