сов. 1. (застрять) батылын, батыллан хаал; 2. перен. (запутаться) батыллан хаал, умус, саба баттат.

нареч. 1) до черноты; сирэйин күн уота хараарчы сиэбит у него лицо загорело до черноты; хараарчы хаппыт он почернел и похудел (букв. похудел до черноты); хараарчы көр = смотреть чёрными круглыми глазами; 2) совсем, совершенно; хараарчы иир = совершенно запутаться.

I 1) беситься, сходить с ума; иирдиҥ дуу ? ты с ума сошёл?; иирбит ыт бешеная собака; 2) неодобр, сильно отвлекаться, увлекаться чем-л. (посторонним); кэпсээҥҥэ иирэммин барбакка хааллым увлёкшись рассказом, я не пошёл (куда собирался); мунньаҕынан иир = увлекаться заседаниями; 3) неодобр, сильно увлекаться, терять голову (от любви); уол ити кыыска иирбит парень потерял голову от любви к этой девушке # мэйиим иирэр диал. у меня голова кружится; харааччы иир = запутываться окончательно; не находить ни конца ни края чему-л.; задачаны сатаан суоттаабакка харааччы иир = окончательно запутаться, не найдя решения задачи; хараҕым иирэр у меня в глазах рябйт.
II свёртываться (о молоке, сливках); үүт иирбит молоко свернулось.

I
сыһ.
1. Хараарыар, хара буолуор диэри. ☉ До черноты. Сирэйин күн уота хараарчы сиэбит
□ Суох, кэбис, тапталым, Ньургуһун буолума, Хараарчы хатыаҕыҥ Хаһыҥнаах сарсыарда. П. Тобуруокап
2. Харанан (көр). ☉ Чёрными глазами (смотреть). Таһырдьаттан будьуруйбут баттахтаах, хараарчы көрбүт төгүрүк харахтаах уол оҕо киирэн кэллэ
II
сыһ. Олох, адьас, букатын. ☉ Совсем, совершенно
[Ахсаалап Баһылай] хаарыаннаах мөһөөгө хантан да, хайдах да Хачыгыр гыммата, Хам хаппыт кумахха Хаапыла уу курдук Хараарчы мэлийдэ. П. Тобуруокап
Маша …… [араас] кэпсээннэртэн хараарчы бутуллан хаалла. М. Доҕордуурап
♦ Хараарчы иирбит — кимиэхэ туохха эмэ олус ылларан, өйө-төйө суох күүскэ үлүһүйбүт. ☉ Запутаться в чём-л. окончательно; увлечься кем-л. до безумия
Бары иирэн хаалбыккыт, хараарчы иирбиккит! — кыыс халыҥ санна ыгдах гынна. А. Сыромятникова
Бу Люцияҕа хараарчы иирэн кэргэнин бырахпыта. В. Титов

сыһ. Ыдьырыйан тахсар гына (хол., сыалаах эти буһар). ☉ Так, чтобы бугрилось, комковалось, имело курчаво-волнистый вид (напр., о варёном жирном мясе)
Былыргылыы сахалыы сыалаах эти ыдьырыччы буһарбыт. Далан
Сотору ыдьырыччы буспут сыалаах эти: «Сүүрүҥүйэ ордук», — диэн ситэ буһартарбакка таһаартардылар. Е. Неймохов
[Маарпа] ынах холуттан быһа охсуллубут үөрэҕэс эти киллэрбитин эттээн батырҕата охсон алтан күөскэ ыга симэн ыдьырыччы буһаран кэбистибит. С. Маисов
♦ Ыдьырыччы иир кэпс. — хараарчы булкуллан хаал, тугу да арааран ырыҥалаабат, толкуйдаабат буол. ☉ Окончательно запутаться, перестать соображать
О, дьэ, дьон да өйө-санаата, сааскы үүт курдук, ыдьырыччы иирдэ. Суорун Омоллоон
Халлаан сырдыар диэри Арсен этиитин толкуйдуу, ырыта сатаата да, өйө-санаата ордук ыдьырыччы иирдэ. Е. Неймохов
Бүлтээһэп түүнүн аанньа утуйбата. Төбөтө ыдьырыччы иирэн, күн тахсан түннүккэ тыгыар диэри сытта. Э. Соколов

туохт.
1. Таҥаһы бүрүнэ быраҕан баран суулан, суулана тутун. ☉ Кутаться, завернуться во что-л. Дьиэ хара аанынан үрүҥ саал былаакка сөрөммүт мааны таҥастаах дьахтар сүүрэн тахсыбыт. Амма Аччыгыйа
Күн көхсүн сылытыыта, сөрөнөн олорор саҕынньаҕын эҥээрин арыый ыһыктан, төбөтүн хоҥкутан, сыыйа нуктаан барбыта. Далан
Мин саҕынньахпар сөрөнөөт, каюр көхсүгэр сыста субурхай наартаҕа олордум. Н. Габышев
△ Атаххын куллуканан суулаа, суулуу эрий. ☉ Обмотать ноги портянками
Бэрт тиэтэлинэн сөрөнөн, саппыкытын кэттэ. Н. Якутскай
Саппыкытын устан куллукатын хат сөрөнөн кэттэ. Тумарча
[Хамандыырбыт] уолаттар куллукаларын хайдах сөрөнөллөрүн хонтуруоллуура. И. Сосин
2. Туохха эмэ хатылла эрилин, иилиһин. ☉ Путаться, запутаться
[Уол] сүүрэн тиийэн, муоһугар сөрөммүт дөрөтүн сүөрээт, бокуойа суох оҕус үрдүгэр түөһүнэн саба түстэ. П. Тобуруокап
Сөрөнөн хаалбыт хоппуруон быаны суумкатыгар бүк тутан укта. Н. Габышев
[Семён] эдэр ыт быатыгар сөрөммүтүн көннөрөөрү төҥкөйдө. Л. Толстой (тылб.)
△ Кыайан арахсыбат гына иҥин, иилилин (хол., балык илимҥэ). ☉ Зацепиться, запутаться (напр., о рыбе в сетях)
Икки харыстаах собо баҕадьы кынатыгар сөрөнөн таҕыста. М. Доҕордуурап
Балбаара …… илим харахтарыгар сөрөммүт муус маҥан балыктары араартыыр. Е. Неймохов
Илимигэр сөрөммүт киһини икки хонон баран булбуттара. В. Титов
3. Куотан, саһан ким, туох эмэ кэннигэр түс, тугунан эмэ хаххалан. ☉ Прятаться, укрываться за кем-чем-л.
Хабырылла талахха, болбуктаҕа сөрөнөн куота сатыыр, онтон таас кэтэҕэр түһэн биэрэр. Н. Заболоцкай
Ньиэмэстэр тииттэн тииккэ сөрөнө-сөрөнө мин диэки иһэллэр. Т. Сметанин
Алдьаммыт тааҥкалар күлүктэригэр сөрөнө-сөрөнө ытыалаһыы, кыранаатанан тамнаһыы. С. Васильев
Хомуут быатын кытаатыннарбыта буолан, ат нөҥүө өттүгэр сөрөнөр. У. Нуолур
△ Кимиэхэ эмэ сыста түс, кими эмэ тугуттан эмэ харбаан ыл. ☉ Прильнуть к кому-л., схватить кого-л. за что-л. Сөдүөччүйэ ыстанан тиийэн оҕонньор илиитигэр сөрөнө түстэ. Амма Аччыгыйа
[Аҕабыт] таһыйаары гыннаҕына ийэбитигэр сөрөнүөхпүт. Ийэбит көмүскүөҕэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Петя кини [Николай] атаҕар сөрөннө. Л. Толстой (тылб.)
4. көсп. Ким, туох эмэ сабыдыалыгар киирэн кинилэрдиин куодарыс, куомуннас (үксүгэр куһаҕаҥҥа). ☉ Попасть под чьё-л. дурное влияние, примкнуть к комучему-л. (напр., к плохой компании)
[Сэмэн] киһи үктэтиитинэн, алҕаһаан [бандьыыттарга] сөрөммүт. Р. Кулаковскай
«Итирэ-итирэ сырыттаххына, туохха эмэ түбэһиэҥ, сөрөнүөҥ», — диэн хаста-хаста эппиттэрэ буолла. М. Попов
Аһа-таҥаһа тиийбэт буолан ити күтүрдэргэ сөрөннө дуо? А. Сыромятникова
Бэйэм да билбэккэ, буорту буолуохпун, араас үөйбэтэх-ахтыбатах кирдээх быһыыга киириэхпин, сөрөнүөхпүн сөптөөҕө. Г. Колесов
△ Кимҥэ, туохха эмэ кыттыс, холбос. ☉ Присоединяться к кому-чему-л., вливаться куда-л., приставать, пристраиваться к чему-л. [Баллайах:] Билигин икки аҕа ууһа арахсан, тус-туспа холкуос буолуохтара, холкуоска бэйэтигэр сөрөнүөххэ наада. Амма Аччыгыйа
Сорох өрөбөлүүссүйэлэр холоруктарыгар сөрөнөн, хоодуоттук сылдьан, төннөн кэлбитэ. Н. Габышев
Оҕонньор күүһүнэн этэрээккэ сөрөнөн, Дьокуускайтан барса турар. «ХС»
♦ Кутуругар сөрөн — ким эмэ саарбах уккуйуутугар киирин. ☉ Попасть под чьё-л. дурное влияние
Дьон бары баай кутуругар сөрөнөн баран иһэр. Күндэ
Быралгы Былатыан диэн киһи кутуругар сөрөнөммүн, кыһыл көмүс ухханыгар ыллараммын, уоран-саһан, …… кыра үрэххэ тиийбиппит. С. Никифоров
Былатыан Ньукуус уола Тимэппий кутуругар сөрөнөн барда. Дьэ, сүгүн олорпотторугар тиийдилэр. «ХС»

туохт.
1. Барыахтаах хайысхаҕыттан туораан хаал, суолгун сүтэр, кыайан булума. ☉ Заблудиться, заплутать, сбиться с пути
Уолаттар үһүөн бултуу тахсан баран, хас эмэ хонугу быһа мунан хаалтар. Саха фольк. Уончалаах оҕо эрэйдээх сугуннуу сылдьан муммут. Хас да хоммут. П. Тобуруокап
Муммут киһи мээнэ баран иһэр үгэстээх, тохтуор-туруор сүрэҕэ батарбат. Н. Заболоцкай
2. көсп. Ханнык эмэ боппуруоска улаханнык булкуллан, хайдах быһаарыаххын булума. ☉ Растеряться, сбиться с толку, запутаться в чём-л.
Араас санаалар таар баҕайдарыгар мунан, Стёпа Чаара күөлгэ кэлбитин билиминэ хаалла. М. Доҕордуурап
[Спиридон:] Сэбиэскэй былаас утары илин диэки улахан сэрии үөскээбит дииллэр, төһө кырдьык суолу кэпсээн эрэллэрэ буолла. Букатын мунан хаалан сылдьабын. С. Ефремов
Куока эппиэт була охсубакка, харааччы мунан хаа лбыт киһи курдук, ол-бу ди эки мэлээриҥнээтэ. С. Курилов (тылб.)
♦ Муммут кус оҕотун курдук (буол) — тугу да гынар, тугу эмэ тобула охсор кыаҕа суох буол, мунан-тэнэн хаал. ☉ Быть в растерянности, потеряться, не знать как быть
Арапаас бандьыыттартан ханна куотар сирин булумуна, муммут кус оҕотун курдук, тула эргийэ турбута. Н. Якутскай
Мин буоллаҕына ол доҕотторбуттан матан, эмиэ муммут кус оҕотун курдук, туох да өйөбүлэ, көмөтө суох собус-соҕотоҕун туран хаалбытым. Д. Таас
Дьиэҕэ киирбитим — дьахтар оҕолонон эрэр. Эмискэ тугу гынарбын умнан, муммут кус оҕотун курдук буолан хааллым. «Кыым»
ср. др.-тюрк. мун ‘заблуждаться’

аат. Анаан арыыга олохтоон оҥоһуллубут хойуу бурдук хааһы. ☉ Густая каша особого приготовления из муки, сваренная на масле и разбавленная небольшим количеством воды
Саҥа оҕону саламаат сиэн малааһыннаабыппыт. П. Аввакумов
Дьиэ акылаатын ортотугар оттуллубут уокка тиийэн, арыылаах саламааты кута-кута, дойдутун иччитин алҕаата. М. Доҕордуурап
♦ Хааһы да саламаат буол кэпс. — киһи тугу да булан ылбатын курдук булкулун, хааһы буол. ☉ Окончательно запутаться (в каком-л. деле, вопросе)
Мэҥэ Хаҥалас оройуонугар ити уһаайба туһунан боппуруос, сахалыы малтаччы саҥардахха, хааһы да саламаат буолан турар. Күннүк Уурастыырап
◊ Арыы саламаат — арыыга олохтонон буспут саламаат. ☉ Густая каша из муки, приготовленная только на масле. Арыы саламааты арыыта дагдайыар диэри буһарыллар. Ойбон саламаат — малааһын, ыһыах кэмигэр ким баҕалаах баһан сиэтин диэн түһүлгэҕэ улахан олгуйга (олгуйдарга) кутан олордон кэбиһиллэр элбэх арыылаах саламаат. ☉ Густая каша особого приготовления из муки, обильно политая маслом, которую во время пиршества устанавливают в большом котле (котлах) для свободного доступа желающих поесть
Дьиэ таһыгар түһүлгэҕэ дьэҥкир арыыны быһаҕынан кыһан баран кутан арыылаах суорат, олгуйдарга үрдэ арыынан килэйэн олорор ойбон саламаат, биир симэхтээх оҕуруолаах чабычахха ойбон арыы тарпыттар. Далан
Уулбут арыыга сүөһү үрүҥ иһин кырбаан баран кутан оҥорбут, уруу бастыҥ аһын — ойбон саламааты уураллар. «ХС». Уу саламаат — ууга буспут саламаат. ☉ Густая каша особого приготовления из муки, сваренная на воде, слегка сдобренная маслом. Аайан дьоно омуҕаннарыгар уу саламаат буһарына олороллор
ср. телеут. саламат ‘каша’, русск. саламат, саламата ‘мука, поджаренная в жиру’

I
аат. Күөлгэ үөскүүр сырдык өрөҕөлөөх хараҥа систээх кыра балык. ☉ Гольян озёрный
Уоһук ытыыытыы тымтай түгэҕин одуулаһар: аҕыйах мунду уонна быччыкы эрэ баар. Н. Якутскай
Доропуун оҕонньор, били эспит тууларын хат сөргүтэн мунду бөҕөтүн хостоон эрэрдии субуйа-суккуйа олордо. Н. Заболоцкай
Күөлтэн ч у г а с , булгунньах тэллэҕэр кулуһуну күөдьүччү оттон, мундуну үөлэн, чэй өрү нэн аһаары олорбуппут. Н. Габышев
♦ Кытыа мунду (буол) көр кытыа. Куралай Кустук дьэ эбии өһөҕө үллэн, өһө-сааһа умайан, хаана чаккыраан, бүтүннүү кытыа мунду б у о л а н …… охсуһуу киэнэ содуомнааҕар утаппыттыы баҕаран, өрө кыбдьыгырыы турда. Д. Апросимов. Мунду булумах (буол) — булкуллан, тугу да күттүөннээҕи быһаарбат, оҥорбот курдук буол. ☉ Запутаться в мыслях, быть сбитым с толку
Тиэхээс төбөтүн иһэ мунду булумах. Өр утуйбакка сытан, сарсыҥҥы муҥха дьонун санаан таҕыста. Н. Босиков
«Күнүскүбүн ыан баран тии йиэм», — диэбит ийэтин саҥата иһил лэргэ дылы гынар. Устунан сыбах сыбыы турар дьахталлар көһүннүлэр. Барыта мунду булумах. Н. Босиков
Мунду миинин курдук — барбатах балык миинин курдук диэн курдук (көр балык). Бырабылыанньа дьиэтин иһэ ыы-быччары. Мунду миинин курдук будулуччу көрбүт, кыпкыһыл сирэйдээх холуочук дьон тэлбиҥнэһэллэр. П. Егоров
Улуу д ь ы л обургу мунду миинин курдук Буһуруктуйан киирэн барда. С. Зверев
Иккиэйэх хаалан бараннар бы рааттыылар үп-үрүҥ тумаҥҥа бү рүттэрэн, күннэрин көрбөккө, мунду миинин курдук бүдүө-бадыа иһигэр сылдьан бултаатылар. «ХС». Мунду сырыыта — олус түргэн, суһал кэлии-барыы, сыыдам сырыы. ☉ Стремительное движение вза двперёд
Оччолорго эдэр-сэнэх буоламмыт сырыыбыт мунду сырыыта буолар. В. Иванов
ср. эвенк. пунну ‘гольян’
II
аат. Туох эмэ тимир сэп алдьанан, кэбирээн эрэр сирин бөҕөргөтөргө сыһыарыллар абырах, самалык. ☉ Планка или пластинка, железка, припаянная для скрепления двух частей ч его-л. металлического
Мунду уур. ПЭК СЯЯ
Хотуур төбөтүгэр тимир ууһа мунду уурбут. СГФ СКТ