туохт.
1. Тугу эмэ быһыта-хайыта, тырыта үлтү кырбаа, илдьи тыыт. ☉ Терзать, разрывать на части что-л. Ити ыар кэмнэргэ, Элиэнэ, Иһиллэр буолара эн тыаскар Дьадаҥы киҥнэнэр ырыата Дьон этин сэймэктиир оруоска. Эллэй
[Суланньа] бултуйбут булпун уруккум курдук тииспинэн уонна илиибинэн сэймэктээн сиирбин боппута. «ХС»
2. Туох да кэрээнэ суох, этиҥ тардан көрбөккө өлөр-өһөр (киһини, кыылысүөлү). ☉ Разодрать, растерзать, зверски убить, изуродовать кого-л.
Чээчээнэ кэҕэ оҕотун сэймэктээн өлөрөллөрүттэн куттанан, сирэйин саба туттубута. И. Федосеев
Кинини бандьыыттар анаан-минээн сойуолаан, соҕотохтуу тутан аҕалан, ыстааптанан олорор сирдэригэр кыыллыы сэймэктээн өлөрбүттэрэ. «Кыым»
[Вася:] Манна гражданскай сэриигэ маҥнайгы ревкомовеһы бандьыыттар кыыллыы сэймэктээн өлөрбүттэрэ. «ХС»

1. сыһ. Кыыл курдук, кыылга майгынныырдык. ☉ Подобно зверю, как зверь
   Сандалыга иһит сууйа турар Чуураҕа кыыллыы биирдэ ыстанан тиийдэ да, дьахтары ыга кууһан ылла. Л. Попов
   Кинээс өлөрдүү бааһырбыт сырҕан кыыллыы часкыйаат, күөх окко төкүнүйэ түспүтэ. И. Гоголев
   Остуолу охсубутунан, арҕахтан мүччү ойон тахсыбыт кыыллыы, сулбу ойон турда. М. Доҕордуурап
2. көсп. Дьиикэйдик, суостаахтык-суодаллаахтык, сидьиҥник. ☉ Жестоко, бесчеловечно, зверски
   Өһүөннээх хаан өстөөхтөр Кыыллыы былдьаан өлөөртөр Баар эрэ биир оҕоҕун — Бары таптыыр доҕорбутун. Баал Хабырыыс
   Хамандыырдара Конон Никифоров киһини кыыллыы сэймэктииринэн сураҕырбыт, элбэх хааны тохпут бандьыыт этэ. В. Чиряев
   1921 сыллаахха өрө турбут бандьыыттар Исаевы, Игнатьевы уонна Романовы кыыллыы сордоон өлөрбүттэрэ. «Кыым»
3. даҕ. суолт. Дьиикэй, суостаах-суодаллаах, сидьиҥ. ☉ Жестокий, бесчеловечный, зверский
   Гитлер кыыллыы «сокуонун» олохтууругар көмөлөһөр аналлаах, бу дэриэбинэ үрдүнэн турбут ыстаарыһа тойон этэ. Суорун Омоллоон
   Фашистар онно дьиҥ кыыллыы быһыыларын көрдөрбүттэрэ. Ф. Софронов

туохт.
1. Сиэргэ баппаттык, дьулааннык, кыыллыы быһыыланан кими эмэ кырбаа, өлөр. ☉ Обойтись с кем-л. крайне жестоко, бесчеловечно, по-зверски (избить, убить)
[Дьуур:] Доҕорум ооккотун ким эрэ бу айылаах кэбилээтэ буолла? Суорун Омоллоон
Миигин, туох да буруйа суох киһини, сорбун сордоон, муҥмун муҥнаан, бу айылаах кэбилээтилэр. Н. Якутскай
Толоннор эрэйдээхтэр эһиннилэр ээ, эһиннилэр. Доҕордукуну ол кэбилээн өлөрдөхтөрө. Эрилик Эристиин
2. Олус куһаҕан турукка тиэрт; ынырык, дьаабы көрүҥнээ. ☉ Привести в негодность (что-л.); обезобразить, изуродовать, довести до ужасного состояния (кого-что-л.)
Үүчээн үчүгэй эбит, сэнэх. Ону былырыыҥҥы дьон олус кэбилээбиттэр. Далан. Мин билигин Бүлүү хотуну Өҥөйөн туран уйадыйдым: «Эбэбин олус да кэбилээбиттэр», — диэн ботугураат хараҕым уутун туора соттубуппун Бэйэм да билбэккэ хааллым… И. Гоголев
Өстөөх куораты олус да кэбилээбит. Биир да чөллөөх дьиэ, олбуор ордубатах. НТГ СУоС

аат., эргэр. Атах таҥаһын (үксүгэр этэрбэс) иһинэн уллуҥун халыҥата угуллар от эбэтэр сиэл. ☉ Стелька из сена или конских волос, вкладываемая в обувь (напр., в торбаса) для тепла или мягкости
Силип барарга тэринэн, түнэ этэрбэһигэр угунньа уктубута, уллук сутуруо кэппитэ, хабах таҥастаммыта. Күннүк Уурастыырап
Арыпыана Ньукулаайаба уол этэрбэһин уһултаран сиэл угунньа эбэн, ханнык эрэ куобах кээнчэни күүһүнэн кэриэтэ кэтэрдэ охсон биэрдэ. И. Сысолятин
♦ Биир угунньаҕа (угунньахха) ук көр биир
Айылҕаҕа киһи билбэтэкөрбөтө, өйө-санаата тиийбэтэ элбэх. Ону барытын «сибиэн», «абааһы, «дэриэтинньик» диэммит быһаччы биир угунньаҕа угаттаан кэбиһэбит. В. Иванов
Саҥа дириэктэр барыбытын биир угунньаҕа угаттаан эрэр, Унаардааҕы көннөттөрө ыыппыт киһилэрэ быһыылаах. «ХС». Угунньа буол кэпс. — кимиэхэ эмэ бас бэрин, ол киһиэхэ баһылат. ☉ Быть под каблуком у кого-л.
Дьахтарга угунньа буолбут. НАГ ЯРФС II. Угунньата тахсыар (көстүөр) диэри (дылы) — 1) олус күүскэ, ыалдьыар, кэһэйиэр диэри (хол., сыс, кырбаа). ☉ Жестоко, зверски (расправиться с кем-л., побить, затоптать — букв. так, чтобы нутро вылезло)
[Күкүр Уус:] Дьэ, уһаарыы кыыс дии! Тукаам, абааһы, иирбит тайах буулаабыт. Дьону угунньалара көстүөр дылы үлтү тэпсибит. Суорун Омоллоон
Хоохунча кинээс баттаабыт-атаҕастаабыт, күрэстэспит киһитин угунньата тахсыар диэри үлтү тэпсиэҕэ. А. Сыромятникова; 2) кэпс. Хаҕыстык, тыйыстык (хол., мөхэт, кириитикэлээ). ☉ соотв. в пух и прах (напр., раскритиковать)
Биһиги кириитикэни сайыннардахпыт диэн ааттаан, олус аһара түһэн кэбиһэбит. Бэл алҕас үктээн биэрбит дьоммутун угунньалара тахсыар диэри дапсыйабыт. «ХС»
Биир киһини биир улахан мунньахха угунньата тахсыар диэри кириитикэлээбиттэр. Киһилэрэ тыл көрдөөбүт: «Табаарыстар, болҕомтоҕут иһин баһыыбаларыҥ». «Кыым». Угун- ньатын ороо — 1) сыс, кырбаа, кэһэт. ☉ Растерзать кого-л., расправиться с кем-л.
Бу табаарыс эһэни, хор, доруобунньугунан ытар киһи буолан биэрдэ дии. Дьүрү биир да доруобунньук эһэ кырдьаҕаска хатаммыта эбитэ буоллар, ити киһигитин угунньатын оруо этэ. Хата, кини дьолугар тамты сыыһан ордубут. В. Протодьяконов; 2) кими эмэ мөҕөн-этэн сэттэтин ыл. ☉ соотв. устроить кому-л. головомойку, разнести в пух и прах
Демократическай күүстэр бырабыыталыстыба үлэтин-хамнаһын сытыы кириитикэҕэ тардан, угунньатын оруур охсууну оҥорорго сананаллар быһыылаах. «Чолбон». Уу сирэй, угунньа харах — бэйэтигэр эрэлэ суох, өмүттүбүт, мух-мах барбыт (киһи). ☉ Лишённый уверенности в себе, растерянный, нерешительный. Аныгы кэмҥэ уу сирэй, угунньа харах буолар табыллыбат