возвр.-страд. от даҥнаа = 1) засыпать землёй (крышу своего строения); 2) делаться, быть сделанной—о земляной насыпи на крыше.

1) земля; глина || земляной; глиняный; глинистый; ийэ буор а) место, где человек родился, родина; б) нижний слой грунта; хара буор чернозём; туой буор глина; буор хайа земляная гора, горка; буор иһит глиняная посуда; 2) пыль (земляная); манна буору көтүтүмэ не пыли здесь # буор босхо а) бесплатно; б) совсем дёшево, за бесценок; буор иһээччи беспробудный пьяница; буор маҥалай бран. ненасытная утроба, обжора (букв. глиняное брюхо); буор сирэй бран. бесстыжая (букв. земляная) морда; киһи буора могила.

гумно; буор куумуна земляное гумно; муус куумуна гумно на льду.

туохт. Кунус кутан биэр. ☉ Сделать завалинку
Куортуоҕа диэн Кутуу көмүс кунустаабыттар, Тостубатын диэн Тоҥ чугуун тулааһыннаабыттар. С. Зверев
△ Кунус курдук буолан көһүн. ☉ Иметь вид земляной завалинки
Улуу тыа уорҕалаах хайалар Уһун сүнньүгүн кунустууллар, Күлүктээх күтүр буор мурааннар Күдэриктээх күөх түбэлэригэр Күрүө-буодьу буолан тураллар. М. Тимофеев-Терешкин

прил. 1. (нанесённый водой) сүүрүк тибэн таһаарбыт, сүүрүк олорпут; намывной песок сүүрүк олорпут кумаҕа; 2. (создаваемый намывом) (уунан) оборторон кутуу; намывная земляная плотина оборторон кутуу буор быһыт.

саайтар диэнтэн хай. аата. Маны барытын истиэнэҕэ саайтарыы — бэйэтэ күн аҥаардаах үлэ
◊ Тоһоҕо саайтарыыта эргэр. — былыр дьахтар төрүүрүгэр оҥоһуллар сиэртуом: лабаалаах, эр киһи харытын саҕа суоннаах, икки хатыҥы быһан аҕалан, төрүүр дьахтар оронун таһыгар буор муостаҕа тобулу саайаллар. Хатыҥнар лабааларыгар туора мас (аргы) уураллар уонна онно туох эмэ таҥаһы саба быраҕаллар. Дьахтар төрүүрүгэр тэлгэммит окко тобуктаан ол аргыттан тутуһар. ☉ Старинный якутский обряд, совершаемый при родах: срубают ветвистую берёзу толщиной в предплечье мужской руки, приносят в юрту роженицы и вбивают в земляной пол у её постели. На ветки берёзы кладут перекладину, а на перекладину набрасывают какую-л. одежду. При родах женщина становится на колени на подстилке из сена, держась за эту перекладину

1. аат. Туохха барытыгар муҥура суох иҥсэлэнии, бэйэ эрэ иҥсэтин өйдүүр буолуу. ☉ Алчность, чрезмерная жадность
   Ыал омуктар ымсыылара ыраатта, Ойоҕос омуктар Соллоҥноро олустаата. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Кэччэгэй баай ааспыт хараҥа үйэҕэ тус бэйэтин соллоҥун толороору ылан, кыһыл көмүскэ уларытан, хара буорга көмпүт эбит. Д. Таас
   Соллоҥҥутун кыанымнаҕыт, сыраан курдук эттээх тамыйаҕы өлөрөн тураҕыт. Р. Кулаковскай
2. даҕ. суолт. Муҥура суох иҥсэлээх. ☉ Алчный, ненасытно жадный
   Лэгиэнтэй атыыһыт Саха сиригэр саҥа үөскээн эрэр эргиэн хапытаалын биир соллоҥ бэрэстэбиитэлэ. Н. Якутскай. Оо, тукаам! Күн сирин иэнигэр Икки күүс Эйигин эрийэр: Соллоҥ баай сиилэҕин сиэн, эһэр, Симиэрдиҥ өлөргүн кэтэһэр… Эллэй
   Кырдьаҕас соллоҥ суор обургу эдэркээн уол ип-итии, уот хаанын иһэ охсоору хааҕырҕаабытынан …… түһэн, чугаһаан барда. «ХС»
   ср. тур. солукан ‘червь (земляной)’

аат.
1. Тугу эмэ туттарарга аналлаах уһуктаах тимир эбэтэр мас сүрүн. ☉ Гвоздь, кол
Халыҥ халҕан модьу боробуойа суон тоһоҕонон сааллыбыт. Н. Туобулаахап
Ытаһа мас тоһоҕотун …… саайдахха, иһирдьэ киирэн ытаһаланан кытаанахтык тутар. ДьХ
Өтүйэлээх, тоһоҕолоох сылдьан, сарсыарданы быһа тугу эрэ саайара, тоҥсуйара. Ч. Айтматов (тылб.)
2. Күрүө, бүтэй остуолбатын маһа. ☉ Кол изгороди
Доох Ньукулай Бөтүҥ Хооһойун, бүтэй тоһоҕото тостуор диэри, төбөҕө биэрэн, куйахатын уҥуоҕуттан ыла хайа охсон кэбистэ. Эрилик Эристиин
Долгуннар күрүө тоһоҕолорун, сиэрдийэлэрин суйдаан аҕалан, кытыыга кыдьымахтыы тибиирэллэр. А. Фёдоров
Тоҕус от күрүөтэ Тутуллан бүттэ. Тоһоҕото, сигэтэ Туомугар эрэ этэ. М. Соров
3. Батары анньыллар мас (тугу эмэ баайарга, бэлиэтииргэ аналлаах). ☉ Кол, колышек для разметки чего-л.
Томторго биир кыһыл көмүс тоһоҕо саайыллан турар үһү (тааб.: аты өртүүр мас). Сиргэ тоһоҕо саайан чабырҕатар. М. Доҕордуурап
Эрэллээх дьон — Хамыыһыйалар …… биэтэк тоһоҕотун кыҥаан турдулар. В. Чиряев
4. түөлбэ. Үөрбэ. ☉ Тычина (для протыкания копны, чтобы её не разбивало ветром)
Урут олохтоохтор ходуһаларын саас …… курулууллара. Курута диэн бугул тоһоҕото, от-мас бытархайа, сылгы уонна ынах киитэ. Ону уматан кэбиһэллэрэ. «Кыым»
♦ Тоһоҕоҕо киирдэ эргэр. — оҕолоноору гынна (дьахтар туһунан — былыр саха дьахтара оҕолоноругар балаҕаҥҥа сиргэ батары анньыллыбыт аналлаах мас тоһоҕоттон тутуһара). ☉ Рожает (букв. пошла за колом — о женщине; в старину якутские женщины при родах держались за кол, специально воткнутый по этому случаю в земляной пол юрты). Тоһоҕо төбөтүгэр олорбут киһи түөлбэ. — олус чаастатык барар-кэлэр киһи. ☉ Человек, очень часто находящийся в разъездах (букв. человек, сидящий на острие кола). Тоһоҕо туурар оҕо — саамай бүтэһигинэн төрөөбүт оҕо. ☉ Ребёнок, родившийся у матери последним (букв. дитя, снимающее кол)
Оһоҕос түгэҕэ, эмиий куурдар, тоһоҕо туурар оҕо. Өксөкүлээх Өлөксөй
◊ Тоһоҕо күрүө (бүтэй) — 1) боотулу күрүө диэн курдук (көр күрүө)
Тоһоҕо күрүө үрдүгэр Дааҕыргыыллар тураахтар. Баал Хабырыыс
Тоһоҕо күрүө быыһынан …… титииккэ тиийдэ. В. Яковлев; 2) эргэр. Чаччыынаҕа уонна атын талыллар дуоһунастаах киһиэхэ сулууспатын иһин оҕото суох өлбүт киһи хаалбыт сириттэн бэриллэр оттуур сир. ☉ Покосные угодья, которые отводились за службу старостам и другим выборным должностным лицам из земель, остающихся после смерти бездетного члена рода
[Баайдар] аналлаах өлбүгэлэрин таһынан аны укаас күрүө эбэтэр тоһоҕо күрүө диэни ылаллара. И. Аргунов. Тоһоҕо мас — күрүө баҕаната (атаҕа) буолар мас, бөкүнүк кылгас синньигэс мас (тугу эмэ туттарарга аналлаах). ☉ Кол изгороди, колышек
Лэглээрдэр балаҕаннарын ааныгар тоһоҕо маһы өйөннөрөн кэбиһэн баран, …… бары оттуу киирдилэр. Амма Аччыгыйа
Эмээхситтэр арыый чэпчэкилии тоһоҕо мастары таспыттара. П. Аввакумов
Кылгас тоһоҕо мастары саайталаабакка, …… парник сындыыһыгар оҕурсу күөх ото налыйбыт. В. Короленко (тылб.). Тоһоҕо олбуор — хатыйан тутуллубут эбэтэр кэккэлэһиннэрэ туруору анньыллыбыт эркиннээх тоһоҕо соппулуот. ☉ Частокол
Настя тоҕуттубут тоһоҕо олбуор ортотунааҕы буор сыбахтаах балаҕаҥҥа киирбитэ. Эрилик Эристиин
ср. тюрк. дөкэч, дүгэч ‘столб’

I 1) земля, земной шар || земной; Сир Күнү тула эргийэр Земля вращается вокруг Солнца; Сир аргыһа спутник Земли; сир-сибиир уст. земля, земной шар; күн сирэ подсолнечный мир; земля людей; күн сирэ көҥүл , айыы сирэ аһаҕас погов. подсолнечный мир обширен, земля создателя открыта (иди, куда хочешь —везде дело найдёшь); 2) земля, почва, грунт; суша || почвенный, грунтовой, земляной, земельный; сир кырса дёрн; сиринэн соһуллар (или оттуур ) до пят, до земли (о длинной одежде); сири хорутуу вспашка земли; сир ийэ мать-земля, земля-кормилица; сир симэҕэ полевой| цветок; сир көстүбэт , тула уу земли не?: видно, кругом вода; сиргэ олор = садиться на землю; 3) земля, территория; колхоз сирэ колхозная земля; 4) место, местность, край; бу сири билэбин эту местность я знаю; бу сиргэ урут сылдьыбытыҥ дуо ? ты бывал раньше в этих краях?; 5) место, пункт; хонук сир место ночёвки; үүтү тутар сир пункт приёма молока; 6) разг. пол; оҕолор сиргэ оонньууллар дети играют на полу; 7) диал. охотничье угодье (закреплённое за каждым охотником-промысловиком); сиргэ таҕыс = отправляться в (своё) охотничье угодье # барар-кэлэр сир суох некуда деваться; күннүк сир расстояние, покрываемое за день; өһүргэниэх сир баппатаҕын нашёл, на что обижаться; сир аайы баар а) везде и всюду есть, имеется; везде и всюду найдётся кто-что-л.; б) посредственный, заурядный; сир аайы суох редкий, редкостный, незаурядный; сир аннынан скрытно, тайно, тайком; сир аһа а) что-л. съедобное (дикорастущее); б) диал. картофель; овощи; сир быта (человек), осведомлённый во всём; сиргэ киирэр диал. ящерица; сиргэ силлиир он ругается, возмущается (разочаровавшись, обманувшись в ком-л.); сиргэ түспүт сэрэбиэй судьба, рок; предопределение; сиринэн-халлаанынан андаҕай = клясться нёбом и землёй (отпираясь от чего-л. или доказывая что-л.); сир кыыла диал. медведь; сир ортото половина пути, середина пути; сир ортотун кэллибит мы прошли половину пути; сир саарбах нечто неопределённое: ни то ни сё; сир суох разг. а) неуместно; ни к месту; б) без основания; манна өһүргэниэххэ сир суох тут нет основания для обиды, тут не на что обижаться; сир түннүгэ умный; философски мыслящий; сиртэн көстүбэккэ сылдьан от стола два вершка (а туда же); сиртэн халлааҥҥа диэри (или тиийэ ) в высшей степени (делать что-л.; букв. от земли до нёба); сиртэн халлааҥҥа диэри махтан = приносить глубокую искреннюю благодарность; сиртэн хостонор баайдар полезные ископаемые; сир уһуга край земли (обычно говорится о непроходимых, бездорожных местах); сир сирэйдээ = позорить, опозорить кого-л.; сир-халлаан икки ардыгар на произвол судьбы, между нёбом и землёй; сир-халлаан икки ардыгар хаал = остаться между нёбом и землёй (т. е. без пристанища, без определённых занятий, вообще в неопределённом положении); сир ыла тур = а) хоть немного сократить расстояние (к-рое предстоит преодолеть); б) предпринять хоть что-л., чтобы выиграть (или добиться чего-л.); үлэ элбэх , бүгүҥҥүттэн сир ыла туруохха работы (предстоит) много, надо хоть что-нибудь сделать уже сегодня.
II : сир гын = момент.-однокр. пронестись, промчаться с шумом; ср. сирк: сирк гын =.

1. аат.
2. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ хамначчыттардаах баай. ☉ До революции 1917 года: богач, имеющий батраков, тойон
   Аҕаҥ тойонугар үлэлии барбыта, сарсын кэлиэ. Күндэ
   Силип тойоно Аадаҥ оҕонньор — нэһилиэк сиһэ. Күннүк Уурастыырап
3. Дьахтарга эрин аҕата. ☉ Отец мужа, свёкор
   Эргин кытта дойдугар, тойонуҥ аахха, барыс. Н. Неустроев
   Тойоно баарына кини дьадаҥы, кумалаан төрүттээҕэ ахтыллара. Н. Якутскай
   Хамначчыт Харытыана эрэйдээх хотуннаах тойонугар күнүскү чэйдэрин бэлэмнээн баран: «Чэ, чэйгитин иһиҥ», — диэбитэ. П. Ойуунускай
4. кэпс. Салайар дуоһунастаах киһи, салайааччы, баһылык. ☉ Человек, занимающий какую-л. руководящую должность, начальник
   Ньукууһа Наҕыл Земскэй быраабатын тойоно буола охсор. Амма Аччыгыйа
5. кэпс. Кими эмэ таптаан, эйэргээн, эбэтэр сиилээн, кыыһыран этэргэ туттуллар тыл. ☉ Слово, которое употребляется по отношению к человеку, выражая различные эмоциональные оттенки
   Эрим тойон миигин ханна да халты харбатыа диэн онно-манна илдьэ сатаатаҕай? Софр. Данилов
   Кылаас хаһыатыгар биэртим (онно уончалаах тойоммун). Баал Хабырыыс
   Сиэним тойон ыытаа ини. С. Ефремов
   «Күрэхтэһиигэ диэри үс эрэ хонук хаалла дии. Ону өйдүүр тойоҥҥун дуо, ээ?» — Иван Алексеевич ыйытта. «ХС»
6. булт. Ууга куотар балыгы муҥхаҕа төттөрү үтэр тэрил. ☉ Орудие, с помощью которого загоняют рыб обратно в невод.
7. булт., харыс. т. Эһэ. ☉ Медведь. Эһэ харыс ааттара — эһэ, оҕонньор, тойон, кыыл, тыатааҕы… КАЕ НТ
8. даҕ. суолт. Улахан, бөдөҥ, кырата суох. ☉ Большой, крупный
   Толоостук туттаммыт Тойон томороон түүтэхпин Туораахтарын тоҕорбут Илэ бэйэбититтэн Ирдэбиллээх буолуоҕа. Күндэ
   ♦ Нохтолоох (тойон) сүрэх көр нохто
   Тойон сүрэҕим долгуйан, Тоҥхох гынан, Тохтуу түһэн ааспытым. С. Зверев
   Тойон оҕото буол көр оҕо. Туһааннаах үлэҕин бүтэрдиҥ да, тойон оҕото буола түһэҕин. Э. Соколов. Тос курдук тойон көр тос I. Эппит тылгар тойон буол көр тыл II
   ◊ Аар тойон аҕа көр аар II
   Дьэ, Маппыр, аар тойон аҕаҥ олус өйдөөх оҕонньор эбит. Л. Попов. Айыы Тойон таҥара көр айыы I. [Манчаары:] Айыы тойон таҥара, Айыылаах дууһабын харайан Абыраатаҕыҥ баҕас дуу… А. Софронов
   Ала тойон көр ала I. Ала тойон үксүгэр сордоҥунан аһылыктанар. Болот Боотур
   Баай барыылаах Байанайым (<тойон> эһэм, эһэкэм) көр барыылаах. Баай Байанай тойон эһэм! Барар күнүм баһыйда. А. Софронов
   [Уотугар ас биэрэр] Аһаа, сиэ, тойон эһэм. Суорун Омоллоон
   Тойон эһэм обургу Аһаан асхарый, Үөрүүлээҕинэн көрүс! С. Зверев. Дьаҕыл тойон — күрэҥниҥи хара дьүһүннээх, сааһырдаҕына дабыдалын таһа, кутуруга, буутун түүтэ туртайар, ала тойоннооҕор улахан тыҥырахтаах көтөр. ☉ Орлан тихоокеанский. Дьиэлээх тойон кэпс. — ыал аҕата, дьиэ баһылыга. ☉ Глава семьи, хозяин
   «Кимиэхэ наадалаах буолан сылдьаҕыт?» — диэн дьиэлээх тойон оргууй аҕай наҕыллык ыйытта. Эрилик Эристиин
   Дьиэлээх тойон киһитээҕэр аты ордорон тахсан барбытыттан Александр кыһыйа санаата. М. Доҕордуурап
   Эһэ олбоҕор сынньана сытар дьиэлээх тойон өгдөйөн көрдө. «Чолбон»
   Дьылҕа тойон (хаан) көр дьылҕа. Былыргы дьылга, урукку күҥҥэ, Дьылҕа тойон баар эрдэҕинэ, сылгы киһилии кэпсиирэ үһү. Ньургун Боотур
   Таһыар (тойон) көҕүөр көр көҕүөр. Тойон көҕүөрү ыйыыр Ат бастаах араҥас маһы астарда. Саха нар той. IV. Тойон айах көр айах II. Толору тооромос арыылаах Тойон айах маспын Туттаран кэбистилэр. С. Зверев
   Тойон айах тутуурдаах, Эбир хамыйах түөрэхтээх Эдьээн иэйэхсит эдьиийим. «ББ». Тойон ан- ды — улахан, бөдөҥ анды. ☉ Крупный турпан
   Маҥнайгы киирии андылар наар тойон андылар буолааччылар. С. Тумат
   Андылары ырытыы буолла: тойон анды дуу, хохуора дуу, хатыр атах дуу. А. Бродников. Тойон арҕас анат. — сылгы лаппаакытын кэлин өттүнэн арҕаһа. ☉ Загривок задней части лопаток у лошади. Тойон балык түөлбэ. — бил. ☉ Таймень
   Үрэхтэр тойон балыктарынан Долгуннура тураллар эбит. Саха фольк. Арыт хас да тойон балык, тууччах түбэһэр. Болот Боотур. Тойон көтөр кэпс. — хотой. ☉ Орёл
   [Дуолан Хара:] Бай, тойон көтөр тэлээрэ сылдьар! И. Гоголев
   Хотуойа эмээхсин тааһы тойон көтөр уйатыттан ылбыта үһү. «Чолбон». Тойон кус түөлбэ. — анды. ☉ Турпан
   Тойон кыыл көр кыыл. Тойон кыыл тохтуур, Уоруйах суор хонуктуур Уордаах боруллуо олорор Уруктаах бэс ойуурдаах. С. Зверев
   Тойон (бастыҥ, сүрүн) өһүө көр өһүө. [Дьиэ үрдүттэн буор тохтон] Тойон өһүө, маһа сааллан, Тостуох курдук бачыргыыра. Күннүк Уурастыырап
   Түүл түһээн истибитим — Тойон өһүөм баһынан Дохсун буурҕа түһэн куйахабын күүрдүбүт эбит. Саха фольк. Тойон (бастыҥ) сэргэ көр сэргэ I. Ырааһыйа ортотугар тойон сэргэ солотуулаах көмүс баһа күҥҥэ чаҕылыйа турар. Н. Лугинов. Тойон тарбах түөлбэ. — көр тойон эрбэх. Тойон тарбаҕым ыарыйда
   □ Оноҕос тойон тарбах сүрэҕэр охсуллаат, үс төгүл тоһутталаммыта. Эвен фольк. Тойон тоҥсоҕой түөлбэ. — саадьаҕай тоҥсоҕой. ☉ Трёхперстный дятел. Тойон тураах түөлбэ. — хара тураах. ☉ Чёрная ворона. Тойон ымыы — улахан, бөдөҥ ымыы. ☉ Щур (птичка). Тойон ыҥырыа — муохтаах сиргэ уйаланан мүөт мунньунар, түүлээх эриэн истээх, сахсырҕатааҕар бөдөҥ кынаттаах көтөр үөн. ☉ Шмель земляной
   Алтан от, мүөттээх от үрдүгэр Аар тойон ыҥырыа эргийэр. С. Данилов
   Мөп-мөкүнүк тойон ыҥырыа сибэккиттэн сибэккигэ көтөн дооҕунуур. Н. Лугинов
   Сибэккилэргэ тойон ыҥырыалар лоҥкунаһаллар. КЗА АҮө. Тойон эрбэх — киһи илиитин-атаҕын улахан эрбэҕэ. ☉ Большой палец
   Уйгуурап аптамаатын чыыбыһын тойон эрбэҕинэн иннин диэки аста. В. Титов
   Биир табаны ыйан баран, тойон эрбэҕин бүк баттаата. Тэки Одулок (тылб.)
   Тойоҥҥун биллэр көр биллэр I. Харабыл начаалынньыга, тойонун биллэрэн, саллаатыгар көбдьүөрдэ. А. Сыромятникова. Тооппоор (тойон) аһыҥа көр аһыҥа. Оҕо тойон аһыҥаны тутта. Уол тойон — дьахтарга эрин убайа. ☉ Старший брат мужа по отношению к женщине
   Күтүөт уруута Кыыһы мөх да мөх! Уол тойон этэр — Эн матайдьыккын. Н. Некрасов (тылб.)
   <Үрүҥ> Айыы <Аар> Тойон көр айыы I. Үрүҥ Аар Тойон, Үрүҥ Арылы Хотун икки, мин этэр тылбын өйдөөн истэн олоруҥ! Ньургун Боотур. Эһэ тойон — дьахтарга эрин эһэтэ. ☉ Дед мужа по отношению к женщине.
   ср. др.-тюрк. тойын, кит. даожэнь ‘буддийский монах (букв. человек пути)’, тюрк. тоҕан, тойҕан ‘орёл’