1. нёбо || небесный; ыраас халлаан ясное нёбо; күөх халлаан голубое нёбо; халлаан эттиктэрэ небесные тела; 2. светлый, чистый, ясный; халлаан күн ясная погода; ясный день # халлаан киһитэ разг. никудышный человек; халлаан күөҕэ голубой (о цвете); халлаан оройо зенит; Халлаан Сиигэ Млечный Путь; халлаан суруксута разг. безграмотный; халлааны саҥарыма не говори вздор, не мели чепуху.

I
туохт. Сэрэйэ, уорбалыы санаа. ☉ Подозревать кого-л. в чём-л.
Сыыйа-сыппайа биллиэҕэ, тыыннаах киһи ханна да баран хаалыа суоҕа, мин хайдах эрэ ити дьахтар баҕайыны оройо саныыбын. А. Сыромятникова
II
аат.
1. Киһи төбөтүн саамай үөһээ өттө. ☉ Темя, макушка
Чэчэгэйбин тэһиэх, Оройбун оҥуох, Күүспүн мөлтөтүөх Ким баар буолуой! Өксөкүлээх Өлөксөй
Төбөтүн оройунан буулдьалар тойон ыҥырыа курдук дооҕунаан ааһаллар. Н. Якутскай
Куриль хайыы-үйэ баттаҕа маҥхайбыт, оройугар тараҕайданан эрэр. С. Курилов (тылб.)
2. Хайа, томтор саамай үрдүүр сирэ, чомчоҕойо. ☉ Макушка, верхушка, вершина (горы, возвышенности)
Арыы оройугар тахсан баран, тохтоон туран күөлү көрдө. Амма Аччыгыйа
Очуос хайа чочур таас Оройунуун куотуһар Куупаллардаах төрдүс этээс Төбөтүгэр күн тыгар. Р. Баҕатаайыскай
♦ Орой мэник — дьээбэлээх, тиэхэлээх мэник. ☉ Озорник, сорванец. Орой мэник уол оҕо этэ
□ Орой мэник, Оскуолаҕын умнума, Үөрэххин өйдөө. ДВ О
Оройунан оонньообут Орой мэник уолаттар. Суорун Омоллоон
Онуоха эбии окко-маска ыйаастар орой мэник уонна олус тэбэнэттээх муҥнаах этим. И. Никифоров. Оройун аллар <тобул> — кырбаан, таһыйан кэһэт. ☉ соотв. настучать по голове
Оҕо-уруу өттө Оройо тобулунна, Чэчэгэйэ тэһиннэ, Дэҥ элбээтэ. П. Ойуунускай
Иһирдьэ туох буоларын көрөөрү өҥөлдьүспүттэрин, «оройдорун аллараары» гыммытыттан дьулайан, мэлийэн хааллылар. Болот Боотур
Ол-бу сылтаҕы була-була хотуна Маарыйа үөҕэр-мөҕөр, оройун алларар, кулгааҕын эрийэр. «ХС»
Оройунан <төбөтүнэн> көрбүт көр көр I. Оччолорго Үрэкииннээх уоллара Сүөдэкэ чороччу улаатан эрэр, оройунан көрбүт, оҕо бөҕөнү ытаппыт, мэник бэдик этэ. Болот Боотур
Ыстыыктаах саалаах, оройунан көрбүт саха саллааттара, ааҥҥа кэлэн туора турунан кэбистилэр. П. Филиппов. Оройун аһа толбонноммут — сааһырбыт, кырдьыбыт. ☉ Стареть, состариться
Ойохэр буолан, оройбут аһа толбоннонон, кэтэхпит аһа киргиллэнэн, уол оҕобут уһук тутан эрдэҕинэ… Кэннибититтэн сайыһыылаах дьон буолуохпут. «ХС». Төбөҥ оройунан түс — туох эмэ үлэҕэ (дьарыкка) атыҥҥа аралдьыйбакка ылсан үлэлээ. ☉ Окунуться с головой (в работу)
Кыһыйан-абаран туран үөрэххэ төбөтүн оройунан түспүтэ. Н. Лугинов
Кини иискэ төбөтүн оройунан түспүтэ. Н. Заболоцкай
◊ Кыһын <кыс, ый, күн, сайын> оройо — кыһын (кыс, ый, күн, сайын) ортото, саамай үгэнэ. ☉ Середина зимы (месяца, лета)
Кулун тутар ый оройо… О, ааҕааччыам, соһуйума. Кулун тутар ый кубулҕата-дьибилгэтэ суох сирдэрэ элбэхтэр. Амма Аччыгыйа
Ол иһин сайын оройугар өрүсүһэн, ырааҕы, чугаһы ыҥыртаан, улахан күүлэйи тэрийэн, от бөҕөнү оҕустаран, мустаран ылааччылар. А. Сыромятникова
Дьыл оройугар ыччат сүөһү барыта үчүгэй туруктаахтык иитиллэн турар. «Кыым». Халлаан оройо — халлаан саамай үөһээ өттө, ортото. ☉ Небесная высь, зенит
Ханна да кыырпаҕа суох ыраас халлаан оройуттан күн уота күөх истиэп уорҕатын угуттуур. Эрилик Эристиин
Этиҥ халлаан оройугар эмискэ дэлби ыстанна. М. Доҕордуурап
бур. орой

I нареч. диал. ничего, сносно; ыалдьааччы аҕай эбит оказывается, больной чувствует себя сносно; аҕай эрэ так себе; ни плохо, ни хорошо.
II частица 1) выражает степень признака а) довольно, изрядно; оргууй аҕай довольно тихо; син аҕай довольно сносный; б) чуть, немного, несколько; үтүө аҕай ему чуть получше (о больном); аҕай-аҕай ничего, сносно; так себе; ср. соҕус; 2) усиливает знач. предшествующего cл.: аатыран аҕай сылдьар он находится в зените славы; ыксаабыт-ыгылыйбыт аҕай он страшно волнуется и торопится; төбөм аҕай ! ой, как сильно болит голова!; доҕорум аҕай диэбит киһим я его всегда считал своим большим другом; ср. ахан ; 3) имеет выдел.-усил. знач. с оттенком порицания, употр. обычно с личн. мест.: мин аҕай дэнэҕин думаешь, только ты такой хороший (букв. "только я такой хороший" думаешь, т. е. много о себе мнишь); биһиги аҕай буолбахтаабыккыт тогда вы много о себе воображали; 4) выражает временную и пространственную близость происходящего только что; как только; бу аҕай кэллим я только что приехал; итини барыан аҕай иннинэ эппитэ он об этом сказал перед самым отъездом; соторутааҕыта аҕай бааллара они были совсем недавно; они только что были; аттыгынан аҕай ааспыт он прошёл совсем близко от тебя; олороллорун аҕай кытта как только они сели; 5) выделяет, подчёркивает высказываемое: кинини кытары булчут аҕай барыта сөбүлэспит с ним согласился каждый охотник.