1. даҕ., фольк. Албан ааттаах, аатырбыт. ☉ Славный, знатный
   Халыҥ халыым хардатын Үп-ас аһыытын Үчүгэй дьулаҕай сураххар Үктэнэн кэлэн курутуйдум. Саха нар. ыр. Сабарай далбар дойдуга Саргы дьулаҕай сураххар Үктэтэн кэлэн курутуйдум. С. Зверев
   2
   көр дьулай II. [Кээтикэлиир Кэтириинэ] Дьулаҕайын көрбүтүм - Туоһахталаах эбит. Саха нар. той. IV

1. 1) очень хороший, прекрасный, превосходный, замечательный, отличный; үтүө киһи замечательный человек; үтүө дойду прекрасная страна; үтүө сааһа его лучшие годы; үтүө ат биир кымньыылаах , үтүө киһи биир тыллаах посл. доброму коню достаточно одного удара кнутом, у хорошего человека — одно слово; үтүө биэттэн абааһы кулун төрөөбүтүгэр дылы погов. (и) от хорошей кобылы рождается жеребёнок-урод (соотв. в семье не без урода); 2) уст. благородный, знатный, почтённый || знать; нэһилиэкүтүөлэрэ знатные люди, знать наслега; үтүө төрүттээх киһи человек благородного происхождения; 3) добрый || добро || доброта; үтүө баҕа доброе пожелание; кини үтүөтэ умнуллуо суоҕа его доброта не забудется; 4) заслуга; сэриигэ үтүөлэрин иһин наҕараадаланна он награждён за боевые заслуги; боевой үтүөлэрин иһин медаль медаль за боевые заслуги; 5) сносный || сносно; легче, лучше; ыалдьара үтүө буолла ему полегчало (букв. болезнь его стала легче); 2. употр. в знач. усил. частицы, выражает сильную степень признака: эрэй үтүөтүн эрэйдэнним я узнал, почём фунт лиха.

даҕ.
1. Дьонугарсэргэтигэр ытыктанар, чиэстэнэр, бочуоттаах. ☉ Уважаемый, почитаемый, почтенный
Маанылаах ыалдьыты күндүлээн көрүстүлэр.  Өндөрөөс оҕонньор бу дэ риэбинэ уруккута биир маанылаах ыала этэ. П. Ойуунускай
2. Ордук, ойуччу тутуллар, бүөбэйдэнэр, таптанар. ☉ Пользующийся особым вниманием, расположением, любовью
Бүтүн аҕа ууһун маанылаах ыччата атаҕастаммыта барыларын үрдүнэн батты гас курдук көстүбүт. Эрилик Эристиин
3. Ордук кэрэ, үчүгэй көстүүлээх (үксүгэр айылҕа сэдэх кыылын, көтөрүн этэргэ). ☉ Доставляющий наслаждение взору (о редких зверях и птицах)
Киһи обургу уодаһыннаах өйүн абыгар-албаһыгар аар тайҕа маанылаах көтөрөсүүрэрэ иҥнэри аспыт күөстүү, киирэн охтон-өлөн испитэ. Далан
Барҕа баайдаах, устата-туората биллибэт киэҥ тыа маанылаах оҕотун [тайаҕы] аһынардыы туттара. Н. Борисов
Ман на хотугу кыраай оҕото туундара маанылаах көлөтүн, таба кырачаан тугутун, көрөн-харайан, бүөбэйдээн улаатыннарбыта. «Кыым»
4. кэпс. Баай, дэлэгэй астаах-үөллээх. ☉ Знатный, богатый угощениями (напр., стол)
Бастыҥ астаах маанылаах остуолу тулалаан Алгыстаах тойугу туойуоҕуҥ. Эллэй
Быр курдук ичигэс балаакка маанылаах остуолугар бырааһынньыктыы олорбуттара. В. Протодьяконов

1. 1) носящий имя, кличку, прозвище, именуемый, называемый; с именем..., по имени..., по кличке..., по прозвищу...; биһиги колхозпут "Лена" диэн ааттаах наш колхоз называется "Лена"; маны Яков диэн ааттаах киһи кэпсээбитэ это рассказал человек по имени Яков; Мохсоҕол диэн ааттаах ыт собака по кличке Сокол; дойду сурахтаах , алаас ааттаах погов. (каждая) страна имеет свою славу, (каждый) алас — название; 2) замечательный, превосходный, знаменитый; ааттаах булчут замечательный охотник; ааттаах үлэһит превосходный работник; собо — ааттаах ас карась — славная еда; албан ааттаах прославленный, знаменитый, знатный; 2. нареч. разг. очень; исключительно; отменно; ааттаах улахан очень большой; ааттаах күүстээх исключительно сильный; ааттаах үчүгэй отменно хороший; 3. употр. в знач. частицы, выражает собирательность: балык ааттаах барыта баар есть всякого рода рыба; эр киһи ааттаах биир да суох нет ни одного мужчины; 4. употр. в роли модального сл. и выражает 1) ссылку на чужую речь с оттенком недоверия, отриц. отношения говорящего к высказываемому: мас онно үүммэт ааттаах говорят, деревья там не растут (чему едва ли можно верить); ону кини эрэ билбит ааттаах об этом узнал якобы только он; 2) осуждение, иронию: снайпер ааттаах а ещё снайпером называется # аата суох безымянный палец; туох ааттаах (или ааттааҕын ) что за...; что это...; туох ааттаах айдаанай ? что за безобразный шум?; туох ааттааҕын мээрилээн хааллыҥ ? что это ты повторяешь всё время одно и то же?

даҕ., кэпс.
1. Өйдөөх, тугу баҕарар үчүгэйдик билэр, быһаарар. ☉ Умный, головастый
Оо, дьэ төбөлөөх киһи эбиккин! Н. Босиков
Евдокия Григорьевна …… сүрдээх актыыбынай уонна төбөлөөх табаарыс этэ. Э. Соколов
2. Биллэр-көстөр, баай. ☉ Знатный, состоятельный
Төбөлөөх соҕус дьон төрөппүт ыччаттара буолуо эбээт. Амма Аччыгыйа
♦ Төбөлөөх киһи кэпс. — талааннаах, сайдыбыт өйдөөх киһи. ☉ Даровитый, башковитый человек, с головой. Төбөлөөх киһи ханнык да үөрэҕи кыайар
◊ Нэһилиэк (улуус) төбөлөөхтөрө — нэһилиэк (улуус) бас-көс дьоно, тойотторо. ☉ Знатные люди наслега, улуса
Биир баайга бары улуус төбөлөөхтөрө мустан хоно сыппыттар. Саха сэһ. II
«Нэһилиэк аҕа кырдьаҕастара, баһылыктара, төбөлөөхтөрө», — диэн Сэмэн Ырыкыныап баай куолаһа чоҥкунаата. В. Протодьяконов
Дьокутааттар нэһилиэк төбөлөөхтөрүн уонна бэйэлэрин ходуһаларын үүнүүтүн куччатан көрдөрөллөрө. И. Аргунов. Ыраахтааҕы төбөлөөх <көмүс> манньыат — ыраахтааҕы төбөтө ойуулаах өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи үрүҥ эбэтэр кыһыл көмүс манньыат. ☉ Серебряная или золотая монета в дореволюционной России с изображением царя
Ырбыт кунан көлөлөөх Дьадаҥы хараҕын уута Ыраахтааҕы төбөлөөх Көмүс манньыат буолара. П. Тулааһынап. Ыстаалын төбөлөөх мэтээл кэпс. — Аҕа дойду улуу сэриитин кэмигэр килбиэннээх үлэ иһин бэриллэр Сталин мөссүөннээх мэтээл. ☉ Медаль «За доблестный труд в Великой Отечественной войне» с изображением Сталина. Сэрии кэмигэр үлэлээбиттэр Ыстаалын төбөлөөх мэтээллээхтэр