ж. орнитология (зоология көтөрдөр тустарынан салаата).

ж. энтомология (зоология үөнү--кейүүрү үөрэтэр салаата).

с. айылҕа үөрэҕэ (биология, ботаника, зоология уо. д. а.).

м. зоолог (зоологияҕа специалист).

аат.
1. Киһи илиитинэн оҥорбутуттан ураты кинини тулалыыр эйгэ бүтүннүүтэ. ☉ Окружающий человека мир (за исключением творений его рук)
Бу киэҥи, холкуну, айылҕа кэрэтин, кини модун күүһүн үйэм тухары өйбөр, сүрэхпэр иҥэриэхпин баҕарабын. Амма Аччыгыйа
Кини [Күннүк Уурастыырап] хоһоонноругар айылҕа эҥин — эгэлгэ өттүлэрэ тыыннаах хартыына буолан бэриллэллэр. Софр. Данилов
Билигин биһиги дойдубутугар айылҕа харыстабыла сүҥкэн суолталаах судаарыстыбаннай дьыаланан буолла. «ХС»
2. Ханнык эмэ сир, дойду ньуура, үүнээйитэ, хамсыыра-харамайа. ☉ Рельеф, растительность, животный мир той или иной местности, страны, края
Айылҕа барахсан, торҕо күөх өҥө этиэх түгэнэ уларыйа охсон, барыта саһаран, кыһыл көмүстүү кылбаһыйда. Н. Заболоцкай
Суол тоҕойун анараа өттүгэр айылҕа саҥаттан саҥа эгэлгэ дьикти көрүҥнэрэ арыллан иһиэххэ айылаахтар. Амма Аччыгыйа
Айылҕа уһуктан, Алааһым уйгууран, Аларга чыычаахтар туойдулар. П. Тобуруокап
△ Куорат таһа, куорат таһынааҕы сынньанар күөх сирэм, уу, хайа эҥин. ☉ Загородная местность, места отдыха (поля, воды, леса, горы). Айылҕаҕа сынньан. Айылҕаҕа таҕыс
□ Оо, ол тыаҕа, Улуу тыаҕа, Ол чуумпуга, айылҕаҕа Тиийбит киһи баар ини! С. Данилов
3. Ханнык эмэ сир, дойду, күнүн-дьылын, килиимэтин туруга (үксүгэр быһаарыылаах). ☉ Климатические условия (обычно употр. с определением) местности, страны, края
Бу үлүгэрдээх тыйыс, хаҕыс айылҕалаах хоту сири ханныгын да иһин, куһаҕана суох норуот баһылаабыт, олох уотун сириэдиппит буолуохтаах. И. Федосеев
Кэмсиммэппин ол ыраах Бэрдьигэстээх сирдээхпин, Кытаанах айылҕалаах Дойдуга үөскээбиппин. С. Данилов
4. филос. Аан дойдуга, куйаарга туох баар барыта, материя. ☉ Всё, существующее во Вселенной, органический и неорганический мир, природа, материя. Тыыннаах айылҕа. Тыыммат айылҕа. Айылҕаны чинчийии. Айылҕа сокуона
□ Материя, айылҕа өйтөн-санааттан тутулуга суох, төрүкүттэн баар, оттон өй-санаа материяттан үөскүүр диир философтар материалистарга киирсэллэр. ДИМ. Былыргы дьон айылҕа уонна уопсастыба сайдар сокуоннарын бэйэлэрэ билэр, өйдүүр олохторугар дьүөрэлээн, киһиэхэ бэйэтигэр маарынныыр уобарастарын сирэйдээн көрдөрөллөрө. Саха фольк.
5. Туох эрэ ис дьиҥэ, төрүкү сүрүн свойствота. ☉ Сущность, природа, основное врожденное свойство кого-чего-л. «Буурҕа-буулдьа дьылыгар» Эллэй талаанын, айылҕатынан лирик поэт буоларын дьэҥкэтик көрдөрөр. Софр. Данилов
Төлөн туох баар итиитин, сырдыгын биирдэ эрэ биэрэн баран эмискэ бүтэн хаалааччы. Кэрэни айааччылар үгүстэрин да айылҕата оннук. Суорун Омоллоон
♦ Айылҕа оҕото — 1) айылҕаҕа төрөөн-үөскээн, кини эриирин-мускуурун тулуйар, айылҕаҕа таптаабытынан көҥүлбосхо сылдьар (хол., сылгы, дьиикэй таба, кыыл, чубуку, тайах эҥин тустарынан). ☉ Дитя природы (о приспособленности зверей к суровым условиям Севера, об их вольной жизни на лоне природы)
Сылгы былыр-былыргыттан айылҕа оҕото дэнэр, ол иһин айылҕа туругуттан үөскүүрэ-төрүүрэ ыкса тутулуктаах. АНП ССХТ; 2) куруук айылҕаҕа сылдьар, булдунан дьарыктанар, ыраас, көнө, кэнэн киһи. ☉ Дитя природы (о человеке, постоянно находящемся на лоне природы, живущем ее дарами, честном, чистом, прямодушном и наивном)
Айылҕа оҕото Эргимургум көрө турар, Күн санаалаах Киһи барахсан Күн уотугар сардаҥарар. С. Данилов
Онно [Мэйи сиригэр] былыргы өбүгэ тоҥус өлбөт-мэҥэ хоодуот бииһэ, кыһалҕаттан уонна кыһарҕантан кыйдаран, кыыл-бырах сырыттахтара, айылҕа атаахтаппатах оҕолоро. Л. Попов. Айылҕата тардар — 1) айылҕаттан бэриллибит төрүкү дьоҕур биллэр; инстинкт көбөр. ☉ Проявляются прирожденные, врожденные склонности, инстинкты
Аччыктаатаҕына, эрэйи көрдөҕүнэ, бэйэтэ да айылҕата тардан, бултуу үөрэнэр ини [иитиэх кырса оҕото]. И. Федосеев; 2) куһаҕан быһыыта-майгыта быгыалаан, күөрэйэн ааһар. ☉ Сказываются его дурной характер, дурные наклонности.
◊ Айылҕаны чинчийээччи — тыыннаах, тыыммат айылҕа көстүүлэрин, уопсай сокуоннарын үөрэтээччи. ☉ Естествоиспытатель. Айылҕа сүүмэрдээһинэ биол. — баар усулуобуйаҕа ордук үөрэммит (урудуйбут) организмнар тыыннаах буолуулара, үөскээһиннэрэ, оттон онно сөп түбэспэт өлүүтэ-сүтүүтэ — тыыннаах буолар иһин охсуһуу, тыыннаах айылҕа сайдыытын сүрүн сокуона. ☉ Естественный отбор. Айылҕа үөрэҕэ — айылҕа көстүүлэрин уонна сокуоннарын үөрэтэр наукалар бөлөхтөрө (ботаника, зоология уо. д. а.). ☉ Естествознание
Күнүс үс-түөрт оҕо кэлэн сурук ааҕан добдуйаллар, ахсаан суоттаан букунаһаллар, айылҕа, география үөрэҕэр учууталларын кэпсээнин истэн олорор буолаллар. П. Филиппов

аат.
1. Бадараан, маар сиргэ үөскүүр уһун моойдоох, атахтаах, лоҥкунас саҥалаах бөдөҥ көтөр. ☉ Большая болотная птица с длинными ногами и длинной шеей, журавль
Үөнү булбут соххор туруйаҕа дылы (өс хоһ.). [Дьиэрэҥ:] Туруйаттан ордук көтөр кынаттааҕы Төрөөбүтүм тухары көрө иликпин. П. Ойуунускай
Булчут туруйаны соччо үчүгэй көтөргүн диэн бултаабат. Н. Якутскай
2. Хомус тылын тордуоҕа. ☉ Крючок язычка хомуса, якутского варганного инструмента
Кинилэр хас биирдиилэрэ ураты этигэн хомустарын нарын тылын туруйатын таарыйан лыҥкыната, дьүрүһүтэ тардаллар. С. Маисов
3. харыс т., түөлбэ. Саа, доруоп саа. ☉ Ружьё, дробовик. Эһэм саатын харыстаан «туруйа» диир
♦ Туруйа курдук тура иҥиир көр иҥиир
«Оҕонньорун көрүмэҥ, туруйа курдук тура иҥиир эбээт», — Монастырёв мэҥэстэ түстэ. М. Доҕордуурап
◊ Байҕал туруйата — муора туруйата. ☉ Морской журавль. Зоология уруогар байҕал туруйатын туһунан үөрэттибит. Истиэп туруйата — истиэпкэ үөскүүр, төрүүр-ууһуур туруйа көрүҥэ. ☉ Степной журавль
Соҕуруу диэки истиэп туруйата үҥкүүлээтэҕинэ, кини чуор куолаһын иһиттэххинэ, бу улуу дыбарыас баһылыга буоллум дии саныаҕыҥ. КФА СБ
Кутан туруйа — кутан диэн курдук. [Тыымпы] Талбааран, талааран, Кутан туруйа Кургуом арахпат Куоһааҕа буолаҕын. «Чолбон». Мас туруйата — тыаҕа төрүүр-үөскүүр туруйа. ☉ Лесной журавль
Биирдэ мас туруйата биир бэртээхэй суон тииккэ төрөөн олордоҕуна, [саһыл] киирэн кэлбитэ. Саха ост. I
Өлөҥ туруйа көр өлөҥ. Өлөҥ туруйа кыылым хараҕын уутун курдук [көлүччэ]. Нор. ырыаһ. Алах-чалах көрдөххө …… Өндөлдьүйэр өлөҥ туруйалары Өрүтэ аспыт курдук Өргөстөөх төбөлөрдөөх [хайалардаах]. Саха фольк. Субан туруйа — төрүүууһуу илик эдэр туруйа. ☉ Молодой журавль без потомства
Сундуллубут уҥуохтаах, Суптуллубут тумустаах, Сурдуҥу дьүһүннээх Субан туруйа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Түгэҕэ суох күөх халлааммар хаһыытастылар Төннөн кэлбит үөр субан туруйалар. С. Данилов. Судаҥ туруйа — мас туруйата диэн курдук. Күөл кытыытыгар судаҥ туруйа аһыы сылдьар. Тоҥот туруйа- та — харалдьык тахсыыта, дулҕа төбөтө хараарыыта кэлэр эрдэһит туруйа. ☉ Ранний журавль, прилетающий как только начинают выступать проталины и снег начинает сходить с верхушек кочек
Туналҕаннаах халлаантан тоҥот туруйата хаһыытаан кэлбитин биллэрдэ. М. Доҕордуурап
Тоҥот туруйата барахсан хайыы-үйэ кэлбит. Ити аата кыһын бүппүт. В. Титов. Тураҕас туруйа — үөрүн эбэтэр аҥаарын, доҕорун сүтэрэн, тулаайахсыйбыт соҕотох туруйа. ☉ Одинокий журавль, лишившийся пары или стаи
Ыллыыр ырыам Тумара маар Тураҕас туруйата Тумаҥҥа часкыытыыра буолар. Күндэ. Туруйа кумаара түөлбэ. — киһини-сүөһүнү сиэбэт бөдөҥ бырдах. ☉ Комар-долгоножка
[Кинээс] этэрбэһин сототугар олорбут туруйа кумаарын сабаата. «ХС». Туруйа мас калька. — холуодьастан уу баһан таһаарарга аналлаах төһүү буолар уһун мас. ☉ Приспособление для подъёма воды из колодца — длинный шест, служащий рычагом, журавль
Самнарыспыт дьиэлэр хатыйыы олбуордара уонна халлааҥҥа өрө чолойбут туруйа мастаах холуодьас субу кэлбиттэрэ. Г. Николаева (тылб.). Туруйа хараҕын саҕа (кур- дук) — олус кыра, быыкаайык, дуона суох. ☉ Маленький, незначительный, ничтожный (букв. размером с глаз журавля)
Бэл, Тойон Киһи Куоҕастааҕын ортотугар эрэ туруйа хараҕын саҕа көлүйэ ордон хаалла. И. Гоголев
Сыл аайы сири солоотохпутуна, аһыҥа биир түүн салаан ааһар, туруйа хараҕын курдук кураайы алаастары туһана сылдьыахпыт дуо? М. Доҕордуурап. Хара туруйа — хара өҥнөөх улахана суох туруйа. ☉ Чёрный журавль
Кыталык, хара туруйа …… «Кыһыл кинигэҕэ» киллэриллибиттэрэ. Айылҕаны х.
др.-тюрк., тюрк. турна, тув. туйураа, коми тури