1) иждивенец; 2) разг. источник существования (обычно имеется в виду скот); иитимньим икки ынахтаахпын источник моего существования — это две коровы; 3) уст. неимущие (жившие за счёт жителей своего наслега или становившиеся домашними рабами баев); 4) разг. дурная привычка # дьиэ иитимньитэ домашние животные.

аат.
1. Үлэни кыайбат буолан атын киһиэхэ иитиллэн, аһаансиэн олорор киһи (хол., ыарыһах, кырдьаҕас киһи). ☉ Иждивенец
Оттон кини утуйар ороно да суох, ол үрдүнэн атаҕар адаҕалаах, моонньугар чэҥкээйилээх - икки киһи иитимньилээх. Н. Якутскай
2. Аһынан-үөлүнэн хааччыйар туох эмэ (үксүгэр сүөһү). ☉ Источник существования (обычно о скоте)
Былыр-былыргыттан бырыһыанынан мунньуллубут иэскэр бэстилиэнэй иитимньибин туура туттардыҥ. А. Софронов
Иитимньитэ суох буолан, Илиитин көлөһүнүнэн иитиллибит. Эрилик Эристиин
Сүөһү диэн саха киһитин иитимньитин биир суол туллар тутааҕа. М. Доҕордуурап
Баар суох иитимньилэрэ - табалара өлөн-сүтэн хаалаллара. А. Сыромятникова
3. эргэр. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ: кыаммат буолан нэһилиэк көрүүтүгэр-харайыытыгар киирбит киһи. ☉ До революции: неимущие, иждивенцы (жившие за счет жителей своего наслега или становившиеся домашними рабами баев)
Туохтара да суох буолан, быстаран, иитимньигэ барар дьон буоллахтара. А. Софронов
Ол кэмтэн төгүрүк тулаайах хааламмын Ыал устун барбытым, - иитимньи буолбутум. А. Бэрияк
Улуус-улуус аайы быстан-дьадайан, нэһилиэк иитимньитигэр киирбит ыаллар, кумалааннар аҕыйаҕа суох этилэр. И. Аргунов. Тэҥн. кумалаан, умнаһыт

аат.
1. Сылгы атаҕар кэтэрдиллэр модьу боҕуу мас. ☉ Деревянные колодки, надеваемые на ноги лошади
Иччитэ адаҕа кэтэрдэн баран, көнтөһүн төлө тардан кэбиспитигэр күнү быһа көхсүн ыҥыырга баттаппыт, сылаарҕаабыт ат барахсан өтөх тэлгэһэтигэр күөлэһийбэхтээн ылла. С. Никифоров
Адаҕа мууһуран, холлоох хоппот буолла. Онон оттоох сири булан аһаамына, муус хоруур сайылыкка муҥу көрөн сылдьабын [диэн ат үҥсэр]. М. Доҕордуурап
2. эргэр. Ыар буруйдаахтарга кэтэрдэр ыарахан мас боҕуу; хандалы. ☉ Колодки (арестантские); кандалы. Күн Чөмчүүк ампаар кэнниттэн ыстанан кэлэн, аан олуурун аһа охсор. Киирэн Айаал кэлгиэтин быһаҕынан быһыта баттыыр, адаҕатын устар. Суорун Омоллоон
Былырыын баччаҕа «Алтан кинээһэ Түүнүкү Көстөкүүн ынаҕын уоран сиэтиҥ» диэн илиибэр-атахпар отуттуу муунталаах адаҕаны кэтэрдэн, таһыйан, алта сүөһүнү тутан ылан, ыал аатыттан аһардылар. Эрилик Эристиин
Адаҕа тимиртэн, сатара кымньыыттан Таҥнары көрбөтөх [Манчаары]. Амма Аччыгыйа
3. Кимиэхэ, туохха эрэ мэһэй, ыарахан таһаҕас буолар предмет. ☉ Предмет, мешающий передвижению, являющийся якорем, тяжестью
Булчут итиччэ ылларбыт уонна ыарахан адаҕаны соспут бөрө ыраатыа суоҕа дии санаан суолун батыспыт. ДьДьДь
Сергей ыарахан адаҕатын атаҕыттан туура тэбэн, элитэн кэбиһэр. В. Гаврильева
Хаары кутан чиҥэттэххинэ, хапкааныҥ адаҕата сиргэ эпсэри тоҥор буолан, кырса кыайан хоҥнорон илдьибэт. «Кыым»
4. тут. Баҕана түһэр үктэл маһа. ☉ Деревянное основание, на которое опирается несущий столб, подпора
Хотон баҕаналарын 2,2 м дириҥ гына хаһан адаҕа үрдүгэр түһэриллэр. СГК ТҮЧ
5. көсп. Ыар баттык, улахан мэһэй, харгыс (үксүгэр сайдыыны бохсор социальнай күүстэр; киһи сайдарыгар, көннөрү барарыгар-кэлэригэр мэһэй-таһай буолуу). ☉ Бремя, тяжесть; обуза, помеха (обычно о гнете или какой-л. помехе, служащей обузой в движении)
Күн сирин элбэх норуоттара Көҥүл диэки эргиллэн, Баттал адаҕатын быраҕан Босхолонон эрэллэр. И. Чаҕылҕан
Ынахтарын да ылбатахха, син биир нэһилиэк адаҕата буолар дьон. М. Доҕордуурап
[Эбэлэрэ — сиэннэригэр:] Эһигини кытары барсар кыах суох, бостуой эһиэхэ адаҕа буолуом. А. Кривошапкин (тылб.)
Сэрииттэн үөскээбит кыһалҕа Өр кэмҥэ адаҕа буолбута. В. Правосуд (тылб.)
♦ Адаҕа саҕа (курдук) — туох эмэ атыттартан ураты улаханын сөҕөр, хоһуйар тэҥнэбил. ☉ Типичное сравнение для выделения особой величины из среды однородных предметов
Адаҕа саҕа собо саһарчы ыһаарыланан кэллэ. П. Ойуунускай
Мэхээлэ дьиэтин тэриэбэтэ, үлэлиир сэбэ-сэбиргэлэ барыта чэпчэки, дьоҕус, оонньуур курдук, Киргиэлэй киэнэ барыта томороон, толоос, адаҕа курдук. Амма Аччыгыйа
Атахпар адаҕа саҕа, аакка киирбит ыарахан бачыыҥкалаахпын, сотобор субуйдар бараммат уһун обмоткалаахпын. Ф. Софронов. Адаҕатын кэппитинэн төрөөбүт фольк. — абааһы, адьарай биистэрин хоһуйан этэр кубулуйбат эпитет (үксүгэр дьахтар аймахха сыһыаннаах). ☉ Постоянный эпитет, живописующий злых духов, дьяволов, обитателей Нижнего мира (букв. родившийся с колодками на ногах) — преимущественно особей женского пола — и подчеркивающий их безобразный и грубый вид
Адаҕатын кэппитинэн төрөөбүт Аан-Дьараһы аймаҕын ийэтэ буолбут Адаҕалаах Ала Буурай, Аан Дьааһын диэн Ааттаах дьахтар хотуннаахтар эбит... П. Ойуунускай
«Арбаҕастаах адьарай, адаҕатын кэппитинэн төрөөбүт абааһы кыыһа, уоту умата тарт», — диэтэ Кууһума. Н. Павлов. Айах адаҕата (буоһах бохсуута) — тугу да гыммакка босхо иитиллээччи; иитимньи. ☉ Лишний едок; дармоед, нахлебник; иждивенец
Сиртэн-сиргэ үүрүллэн-үтүрүллэн, сыҕарыйан-куотан биэрэр дьоҥҥо иринньэх айах адаҕалара боҕуу эрэ буолаллара. Далан
Мин, эн эбитим буоллар, олоруом этэ. Эрдээххин дии, ииттинаһаттын... Кэбис! Кэргэммэр айах адаҕата буолуо суохпун. М. Доҕордуурап
Быччаччы көрөн түһэн, бу уол туһалыа дуо, хайа айах адаҕата эрэ буолаарай. «ХС». Атаххар-адаҕа (баскар — бакаайы, көхсүгэр — сүгэһэр, кэтэххэр — чэҥкээйи) — киһини хамнаппат бохсор курдук, улахан мэһэй, таһаҕас, боҕуу (үксүгэр көсп. суолт. тут-лар). ☉ Тяжелое бремя, обуза, помеха
[Дьэбдьиэ:] Номнуо көхсүгэр сүгэһэр, атаххар адаҕа буоллум дуо? «ХС»
Арай мин дэҥҥэ, сырыыга-айаҥҥа атах адаҕата буолаҕын диэн [Янаны] киҥирхаҥыр саҥарар быһыылааҕым. «ХС»

I
аат. Дьиэҕэ, кыбартыыраҕа эбэтэр уопсай дьиэҕэ истиэнэнэн туспа быыһаммыт, араарыллыбыт олорор сир. ☉ Отдельное помещение для жилья в квартире, в гостинице, в общежитии, комната
Ананий хоһугар хаһыат ааҕа олордоҕуна, Лука Иванов киирэн кэллэ. М. Доҕордуурап
Кыһынын мин Сэргэлээхтэн аппа уҥуор бэрт кыараҕас, ыт уйатын курдук, хос сыыһын булан көспүтүм. Н. Заболоцкай
ср. казах. кос ‘жилье (юрта, шалаш, навес)’, кирг. хош ‘временная юрта’, ног. кос ‘временная юрта, шалаш’
II
1. аат. Туох эмэ оҥоһукка эбии буолар тэҥ майгынныыр оҥоһук. ☉ Что-л., имеющее однородные предметы, части; предмет, состоящий из двух однородных или подобных частей, предметов. Түннүк хоһо. Бачыыҥка уллуҥун хоһо. Суумка айаҕын хоһо
□ Тойон өһүө үксүгэр хостоох буолар. СТБКТ
2. даҕ. суолт. Иккиһин эбэтэр хасыһын да хатыланар. ☉ Повторяющийся дважды или несколько раз
Күнү быһа, хос сырыы оҥорон, эрэйдиир буоллахтара. С. Ефремов
Сиһилии кэпсээһиҥҥэ үөрэтиигэ тиэкиһи талан хос ааҕыы оҕо кэпсээнин комментарийдааһын о. д. а. үлэлэр көмөлөһүөхтэрин сөп. ФНИ ТЛТКҮө
[Бэрэбиэсчит:] Түннүгү үс хос араамалыыр үчүгэй. Дьиэ к.
3. сыһ. суолт. Хат, өссө, иккиһин. ☉ Снова, ещё, опять
Табахтыан баҕарда быһыылаах, туран сиэбин хастымахтаан баран хос олордо. Э. Соколов. Үрдүкү Сэбиэт өрөспүүбүлүкэ кыра сэбиэтин тэрийии боппуруоһугар дьокутааттар хос эргиллэллэр. «Саха с.»
♦ Хос айах сөбүлээб. – кимиэхэ эмэ аһаан-сиэн олорор иитимньи киһи. ☉ Лишний рот, иждивенец
Сэрии саҕана быстан-эстэн ыал устун барбыт хос айахтары, кумалааннары син ыал оҥортоон, дьон барыта табаланан эрэллэр. Болот Боотур. Хос кулгаах буол — туох эмэ туһунан уора-көстө бил, иһит. ☉ Слушать тайно, подслушивать
Кини өрүү үспүйүөн курдук хос кулгаах буолар. Хос куолай көр куолай. Сирэй көрбөх оҕонньотторо, баара-суоҕа, кини хос куолайдара, аллараа сыҥаахтара эрэ. Эрчимэн
Хос моонньох көр моонньох. Нэк Сааба эргиэмсик бэрдэ буолан эрэр, өссө ону ааһан Нөөрүктээйи аатырбыт Түмэппиэйэптэрин кытта куодарыһан олорго хос моонньох буолан эргиэнин дьыалатын кэҥэтэн эрэр. «Сахаада»
Оккупааннары уонна кинилэр хос моонньохторун сорунуулаахтык утарааччыларынан үлэһит маассалар оробуочай кылаас уонна бааһынай аймах буолбуттара. ПА. Хос санаа (санаалаах) — киһини кытта аһаҕастык кэпсэппэт, оҕуруктаах кэтэх санаалаах (киһи). ☉ Задняя мысль (человек с задними мыслями)
Платон Остапович да бүрүө чилиэннэрин барыларын кытта тэҥҥэ үөрсүбүтэ эрээри туох эрэ хос санаалаах курдук сылдьыбыта. Софр. Данилов. Хос сирэйдээх — кимҥэ эмэ бэрт буола сатыыр, сирэй көрбөх (киһи). ☉ Ханжеский, лицемерный, двуликий
Хос сирэйдээх дьокутааттарга саат-суут! Хос сыҥаах буол — аллараа (алын) сыҥаах буол диэн курдук (көр аллараа). Кураанап чохчойо-чохчойо хаһыытаата, Дороппуун хоссыҥаах буолла. Айталын
◊ Хос аат көр аат I
Саһархай ырбаахым иһин «буугунай тууһа» диэн хос аат биэрэ охсубуттара. М. Горькай (тылб.). Хос амтан — ас туох эмэ туора, куһаҕан амтана. ☉ Посторонний вкус в чём-л., привкус (пищи)
Кымыс атын хос сыта, туспа хос амтана суох буолара наада. ДьБ
Ас тобоҕо аһыйан иһиккэ иҥэн хаалар. Саҥа астаммыт аска хос амтаны үөскэтиэн сөп. «Кыым». Хос быа түөлбэ. — 1) бас быата. ☉ Недоуздок; олений повод; 2) ойоҕос таба холбонор быата. ☉ Верёвка для привязи бокового оленя к оленю-передовику. Хос быһаарыы — айымньы ис хоһоонугар эбэтэр биирдии тылыгар эбии чуолкайдыыр быһаарыы. ☉ Примечание к тексту, комментарий
Кини, маастар буолан баран, баартыйалар хомуурунньуктарын илиинэн суруйан сиһилии хос быһаарыылаах оҥорбута. ПВН СБК. Хос дакылаат — сүрүн дакылаакка атын киһи эбии дакылаата (санаата, бэлиэтэ, көрүүтэ). ☉ Совместный с кем-л. доклад, содоклад
Дьүүллэһиллибит боппуруоска Васильев хос дакылаата наһаа солуута суоҕа, эппиэтэ суоҕа көстөн тахсыбыта. «ХС»
Хос сиэн көр сиэн I. Килбиэн күммүт анныгар Ким барыта сүүһүн туоллун! Орто буортан барарыгар Оҕото хос сиэннээх буоллун. Күннүк Уурастыырап. Хос таба түөлбэ. — ойоҕос көлүллэр таба. ☉ Боковой олень в упряжке
Хос тыл көр тыл I. Тылбыт төрдө сымнаҕас таҥалайга сыстар. Хос тылбыт үөһэ көтөҕүллэн мурун көҥдөйүн бүөлүүр. Тыл төлөрүйэригэр к дорҕоон үөскүүр. КИИ ОЧСҮөГ. Хос ырыа — ырыаҕа хаста да хатыланар, ылланар кэрчик. ☉ Припев
Ыллыырга аналлаах хоһоон куолутунан кылгас, судургу, дьэҥкэ тыллаах сороҕор күппүлүөттээх, хос ырыалаах буолар. ВГМ НСПТ. Хос эһэ — киһиэхэ эһэтин аҕата. ☉ Прадед
Хайа Харбыыр, Тоскуй, эйиэнэ, кырдьык, хос эһэҥ эбээт, доҕоор! Күннүк Уурастыырап
Манна Никита Горохов диэн үөрэхтээх сахатыйбыт казак олорбут. Ол Никита ити Виктор Прокопьевич Гороховтаах хос эһэлэрэ эбит. М. Ефимов
ср. др.-тюрк. хош ‘пара’