прил. боротокуоллуу, боротокуол курдук, боротокуол; протокольный отдел боротокуол салаата; излагать с протокольной точностью боротокуолга суруйар курдук туочунайдык кэпсээ.

1) класть, складывать друг на друга, укладывать слоями; маста дьаарыстаа = сложить дрова; үрүт-үрдүгэр дьаарыстаа = сложить что-л. слоями; 2) приводить в порядок; упорядочивать; дьыаланы дьаарыстаа = привести в порядок дела (в делопроизводстве); табаары дьаарыстаа = разобрать, разложить товар # уус тылы дьаарыстаа = говорить витиевато, выражаться изысканно; излагать что-л. ярко, образно.

аат., эргэр. Бэрэмэдэй айаҕын тиһэр быа. ☉ Стягивающая верёвка у перемётной сумы. Былыр тиһиги-моонньоҕу ынах тириитинэн оҥороллоро
◊ Тиһик-моонньох курдук — биирбиир сааһылаан, ымпыктаан-чымпыктаан, сиһилии (кэпсээ, саҥар). ☉ По порядку, подробно, в деталях (рассказывать, излагать)
Онуоха оҕонньоро тиһик-моонньох курдук сэһэргээн барда. ПЭК СЯЯ
Арыгы баҕайы ханна, хайдах оҥоһуллан, аан дойдуга тарҕанан аҕалар алдьархайын тиһик-моонньох курдук барытын этэн истэ. «Чолбон»

I
туохт.
1. Суруллубут сурук бэлиэлэринэн тыллары, этиилэри холбооттоон таһааран өйдөө. ☉ Читать что-л. написанное. Доргуччу аах. Искэр аах. Хаһыаты аах
□ Сережа нэдиэлэни быһа уочараттаан, бэҕэһээ дьэ уларсыбыт кинигэтин ааҕан бүтэн, тыастаахтык «тап» гыннарда. Н. Лугинов
Оксана кумааҕытын тэниччи тардатарда, онно туох суруллубутун ааҕан барбыта. Суорун Омоллоон
2. Ханнык эмэ айымньыны, тиэкиһи өйгүттэн эт. ☉ Произносить, декламировать какой-л. текст
Саргылаана хоһоону ааҕарга үөрэнэ сырыттаҕына табаарыстара бэркэ хайгыыр этилэр. Софр. Данилов
Тойон туох баар билэр малыыппатын ааҕа истэ. Эрилик Эристиин
3. Кими эмэ үөрэтэн, такайан тыл эт. ☉ Наставлять, поучать кого-л.
Ситэри иһит! Аны мин эйиэхэ нотация ааҕарым да биллибэт. Софр. Данилов
Чэ, ээх, үчүгэй, өйдөөх, куолуһут киһи буоллаҕыҥ, дириҥник хорутан эн миэхэ сокуон ааҕыма. М. Доҕордуурап
4. Дьон, аудитория иннигэр тахсан кэпсээ (үксүгэр научнай, общественнай ис хоһоонноох тиэмэҕэ). ☉ Излагать, рассказывать перед аудиторией (обычно на научные, общественные темы)
Кавказка лиэксийэ ааҕан бараммын, биир ыйга Крымҥа ааҕа кэллим. Амма Аччыгыйа
Быһаарбатахтар кинилэр Арай туохха дьоҕурдааҕын, Быһата «сах» ону билэр, Сатаабат дакылааттыырын, Лиэксийэ да ааҕарын. И. Гоголев
5. Кинигэ, сурук ис хоһоонун үөрэтэн билиини ыл, билиини ыларга дьулус. ☉ Стремиться к усвоению знаний, изучая содержание написанного
Киэһэ дьиэҕэ хаайтараллар Оҕо аймах ааҕа, Остуол тула чуумпураллар Оонньуу, уруок ааҕа. Дьуон Дьаҥылы
Устурууксуйа кинигэтин үөрэхтээхтэр Уруок курдук аахтылар. С. Васильев
6. Тугу эрэ бил, мындырдаан сирийэн көрөн быһаар. ☉ Осваивать, постигать что-л. Тула өттүбүн геолог буолбут киһи тааһы ааҕар хараҕынан көрөргө кыһаллабын. П. Аввакумов
Санаабар саһылы сойуолаан, Кыраһа суругун ааҕабын. С. Данилов
Көмнөх хаарым кырсыгар Көтөр-сүүрэр суолун Күн тура ааҕар уурайда. Н. Тарабукин (тылб.)
7. Туох эмэ ахсаанын чуолкайдаан быһаар. ☉ Определить количество кого-чего-л., считать количество чего-л.
Харчыны аах. Ааҕан таһаар. Халлаан сулуһун аахпыкка дылы (өс ном.). Сарсын тугу-тугу атыылаһарын, бытархай иэһин төлүүрүгэр, тардыытыгар төһө харчыны ордорон таһаарарын, кыайан ааҕан таһаарбата. А. Софронов
Ньукууһа Сыҕаайап биир милииссийэлээх киирэн, бары «күүс өттүнэн оттоммут» сирдэр бугулларын ааҕан, аакта оҥордо. Амма Аччыгыйа
Биир күрбэ тааска сэргэстэһэн олорон харчыларын аахпыттара. «ХС»
△ Тустуспа предмети, хайааһыны кэриччи сирийэн, болҕойон көр. ☉ Внимательно рассматривать ряд предметов, действий, изучая, считая их
Ынах хомуйа сылдьан, ол-бу оту-маһы ааҕаллара, олорго араастаан аат биэрэллэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Бу сайын Маппыайабыс дойдутугар кэлээт, ыҥыыр атынан кэлэн Чөркөөҕү сирдэри-буордары, тыалары-хонуулары, отун-маһын төрдүн ааҕа көрбүтэ. Бэс Дьарааһын
[Хамыыһыйа чилиэннэрэ] товаровед чинчийэн көрөр-истэр хас хамсааһынын ааҕа турдулар. М. Попов
8. Кимиэхэ, туохха эмэ ханнык эрэ быһаарыыны, түмүгү биэр, кими-тугу эмэ тугунан-ханныгынан эрэ билин. ☉ Считать, полагать, допускать что-л. каким-л.
Бэйэбэр ымсыырыахтарын иһин, эмиэ да үөрэҕим суох, дьүһүммүн да соччо кырасыабай курдук аахпаттара буолуо. П. Ойуунускай
Эйигин күндү ыалдьыппынан ааҕарым, Билигин күндү уолбунан ааҕабын. И. Гоголев
Поэттары өрүү үлэлээбэт Күүлэй дьонунан ааҕаллар, Арай бэйэбит билэбит: Үлэҕэ сааспыт сарбыллар. С. Данилов
♦ Өҥө (үтүө) аах сөбүлээб. — туох эрэ үтүөнү, өҥөнү оҥорбуккун (үксүгэр кыраны, солуута суоҕу) куруук санатан, онуоха харданы эрэй. ☉ Постоянно напоминать об услуге (обычно незначительной), оказанной кому-л., чтобы получить за это мзду, плату
«Ким туһугар үлэлиигин? Өҥө ааҕан, кимтэн хайҕал ылаары гынаҕын?» — Өрүүсэ хадьардык ыйытта. А. Сыромятникова
«Биһиги хотоммут баар буолан, сылаас оттоох долборукка төрөөн киһи буолбутуҥ!» — диэн үтүө ааҕара. Эрилик Эристиин
◊ Ааҕар саала көр саала
Бибилэтиэкэ ааҕар саалатыгар киһи аҕыйах этэ. СБТТ. Аахпыттан суруйуу — аахпыт тиэкис ис хоһоонун өйтөн суруйуу. ☉ Изложение (вид письменной работы в школе)
Өйдөөбүттэрин сааһылаан кэпсиир сатабыллара төһө сайдан иһэриттэн көрөн, аахпыттан суруйууга холонуу саҕаланар. КИИ МКТТҮө
II
көр аакта
Аах суруктарын Аахтара биэртэригэр, Аа-дьуо ааҕан баран: «Мэлдьэспэппин, билбэппин», — Ити курдук этэн, Илии баттаан биэртэ. А. Софронов
Биригээдэлэргэ сэптэрин-сэбиргэллэрин уонна үлэһит көлөлөрүн ааҕынан туттартаатыбыт. Эрилик Эристиин
Туох баар малбын, сүөһүбүн, харчыбын булла, уоппустаан судаарыстыбаҕа ыларга аах оҥордо. М. Попов
III
эб. Кэккэ предметтэри түмэн, холбуур суолтаны көрдөрөр (үксүгэр дьон бөлөҕүн түмэн этэргэ тут-лар). ☉ Выражает конкретную собирательность, т. е
данный предмет при помощи аах обозначает совокупность определенных предметов (часто употр. при обозначении определенной группы людей). Эдьиийим аах хантан немецтии хаһыаты ылбыттара эбитэй? Софр. Данилов
Костя уончатыгар диэри таайын аахха иитиллибит. П. Филиппов
Мин аҕам аах кэлэн өтөххө саспыттарын, бандьыыт ол диэки барбытын [ийэбэр] оргууй сибис гынным. Н. Заболоцкай
Торуой уола аах ураһаттан таҕыстылар. Н. Павлов

1. көр диэнтэн дьаһ. туһ. Поликлиникаҕа көрдөрбүтүн, саһарардаабыккын диэн, дьиэтигэр ыыппакка, быһа балыыһаҕа илдьибиттэрэ. Софр. Данилов
   Хаста даҕаны олохтоохторго лиэксийэ аахтыбыт, кэнсиэр көрдөрдүбүт. Н. Лугинов
   Массыыналарга олордон куорат кэрэ-бэлиэ миэстэлэрин көрдөрдүлэр. С. Никифоров
2. Туох буоларын биллэр, көстөр гын. ☉ Обнаруживать, выявлять, показывать, делать явными, видимыми предстоящие события
   Олох бэйэтэ ону көрдөрөн иһиэҕэ. Н. Якутскай
   [Варвара:] Күн-дьыл көрдөрөн иһээ ини. Туох-туох буолар. Бары даҕаны таҥара илиитин иһигэр сырыттахпыт. С. Ефремов
   Чаһы стрелката уон аҥаары көрдөрбүтэ. Н. Заболоцкай
3. Туох буолбутун кэпсээн биэр, туоһулаа, кэрэһэлээ. ☉ Свидетельствовать, утверждать, показывать, излагать факты происшедшего
   Степанов көрдөрөрүнэн, үһүөн аһыы олордохторуна Сидоров кэлэн арыгы көрдөөбүтүн биэрбэтэхтэригэр мастарынан сырайданан саһан кэлэн саба түспүт. Н. Лугинов
   ♦ Атаҕыҥ тумсун да көрдөрүмэ көр атах
   Аны миэхэ кэрэдэктээн абыраама! Аны мин улууспар атаҕыҥ тумсун да көрдөрүмэ! Суорун Омоллоон. Бэйэҕин көрдөр — дьиҥнээх кыаххын (үчүгэйгин эбэтэр куһаҕаҥҥын) биллэр. ☉ Показать себя (свои способности, таланты, возможности)
   Барыта орун оннугар буолуоҕа, наукаҕа да бэйэбин көрдөрүөм, алҕастарбыттан да ыраастаныам диэн ыраланара. Е. Неймохов
   Орджоникидзе гражданскай сэрии бары фроннарыгар баартыйа бэриниилээх уолун, талааннаах политическай салайааччытын быһыытынан бэйэтин көрдөрбүтэ. ОТК. Иһин эриэнин көрдөрдө — куһаҕан кэмэлдьитин, майгытын дьоҥҥо биллэрдэ, таһыгар таһаарда. ☉ Показать свои дурные наклонности, проявить свои наихудшие качества
   Иркутскайга кэлээт иһин эриэнин эрдэ көрдөрбүтүнэн барбыта, солуута суох дьаһалымсык, ымсыы, кэдирги кэмэлдьилээх тойон буолара үгүстүк биллэн испитэ. П. Филиппов. Көрдөрөн (көрдөрбүтүнэн) туран — ким эмэ көрөн турдаҕына, ким эмэ баарыгар. ☉ На глазах у кого-л., в присутствии кого-л.
   Көрдөрөн туран ыстыыгынан кэйэн, саасканан быһыта кырбаан өлөртөөбүттэр. Эрилик Эристиин
   Көр эрэ, бу көрдөрбүтүнэн туран балыйан эрдэҕэ кыһыытын. Суорун Омоллоон. Көрдөрөн туран мэлдьэхтээх, туттаран туран балыырдаах — көстөн турарын үрдүнэн, балыһар, мэлдьэһэр; наһаа балыырдаах. ☉ Нахал, мошенник, отпирающийся от очевидного, будучи уличенным; врет в глаза
   Туттаран туран балыырдаах, Көрдөрөн туран мэлдьэхтээх Көстүбэт көлдьүнэ, Атаҕастаан баран, Уурдарбыт кини буолла... П. Ойуунускай
   Туттаран туран балыырдаах, Көрдөрөн туран мэлдьэхтээх Билбэт, Мэлдьэх Микиитэ — Биллэр, халлаан киһитэ. С. Данилов. Көрдөр хараҕын дьүккэтэ, көтүрдэр тииһин миилэтэ фольк. — саамай харыстыыр, таптыыр оҕото. ☉ Мое сокровище, мой ненаглядный (о детях)
   [Мэхээс оҕонньор:] Бу Баай Байбал баайыгар иирэммин, соҕотох оҕобуттан, көтүрдэр тииһим миилэтиттэн, көрдөр хараҕым дьүккэтиттэн мата сыстым дии. П. Ойуунускай
   Ол тахсан көөртөрө: Көрдөр харахтарын дьүккэтэ, Көтүрдэр тиистэрин миилэтэ, Көмүс чыычаахтара Илэ бэйэтинэн Бу кэлэн турар эбит. С. Васильев
   Күнү көрдөр көр күн. Ийээ, мин кырдьа бардарбын даҕаны, Син биир эйигин ахтабын, Күнү көрдөрбүт ийэм барахсаны Күнтэн күндүтүк саныыбын. Эллэй
   Өйдүүбүн, бааспын нуучча Эмээхсинэ эмтээн, Өлөртөн өрүһүйэн, Күммүн көрдөрбүтэ. Эллэй
   Кырдьаҕаспыт Өксөкүлээх кинигэтин убай омукпут тылыгар дьэ күнү көрдөрбүт. СДТА
   Кэннигин көрдөр — көхсүгүн көрдөр диэн курдук (көр көҕүс II). Ньиэмэстэр тулуйбатахтара, кэннилэрин көрдөрбүттэрэ, сорохторо билиэн бэриммиттэрэ. И. Сосин
   Сөбүн көрдөр көр көр I. [Байбал:] Бэйи, тыыннаах ыт, тыынан эр, сөпкүн көрдөрүөм. А. Софронов
   [Дмитриев:] Бу оҕонньору эмиэ кэлгийиҥ! Бассабыыгы кистээбит оҕонньору сөбүн көрдөрүөхпүт. С. Ефремов. Тииһин-тыҥыраҕын көрдөрдө — куһаҕан майгытын биллэрдэ. ☉ Проявлять свой дурной нрав, показывать свой возмутительный характер
   Кийиит хара маҥнайгы күнүттэн бадьатыгар тииһин-тыҥыраҕын көрдөрбүтүнэн барбатаҕа, уопсайынан ыллахха саҥас сирэйэ-хараҕа ыраас, тыла-өһө минньигэс этэ. Агидель к. Тиҥилэҕин көрдөрдө көр тиҥилэх
   Ньиэмэс сэриитэ, саллааттара Кыһыл Аармыйа кытаанах охсуутун тулуйбакка тиҥилэхтэрин көрдөрүөх-тэрэ. ИИФ УоУоО
   Тос мааһын (мааскатын) биэр (көрдөр) көр тос II. Аттаахтан кымньыытын ылаҥҥыт, Алыс байаҥҥыт, ахчаччы уойбуккутун, Сатыыттан тайаҕын ылаҥҥыт Сараччы үллүбүккүтүн, Тосту топпуккутун Тос мааскытын көрдөрөрүм буолуо. П. Ойуунускай
   Күүһүлээри гыммыты ньачаас тос мааскатын көрдөрүөх этилэр. П. Ойуунускай
   Уот диэки көрдөрдө көр уот. Бэрэбиэркэлиир дьыктааҥҥа Михаил Пантелеймонович чыпчырынан-чыпчырынан баран Сеняҕа ортону туруоран уот диэки көрдөрдө. Н. Босиков. Утары көрдөрбөт — аҥаардастыы күөнтүүр, кими даҕаны утарылаһыннарбат, мөккүһүннэрбэт. ☉ Любящий властвовать единолично, совершенно не терпящий чужого мнения
   Улуус кулубата икки кыһыл көмүс мэтээллээх, сааһыгар кими да утары көрдөрбөтөх, улуу тойон Протодьяконов …… Быакана диэн күөлү баҕадьылаан, сүүрбэ биэс хоппо балыгы таһаарбыт. Эрилик Эристиин. Үрүҥ хараҕын өрө көрдөрүмэ — 1) самнары баттаа, атаҕастаа. ☉ Подавлять, притеснять, безжалостно угнетать кого-л. «Байар имэҥэр кэрээн сүтэр
   Кыра дьону үрүҥ харахтарын өрө көрдөрбөттөр», — диэтэ Александр, Сөдүөччүйэ диэки супту көрөн олорон. М. Доҕордуурап
   Ол аата, мин кинини, үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөккө, наар саба баттыы сылдьыбыт курдукпар тахсабын дии эн быһаарыыгынан. П. Аввакумов; 2) адьас мөккүһүннэримэ, утарылаһыннарыма, саҥардыма. ☉ Не давать даже пикнуть, быть абсолютно нетерпимым, не допускать никаких возражений, пререканий
   Сааспар туруулаһан мөккүспүтү үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөтөх урааҥхайбын. Эрилик Эристиин
   Абааһы, айыы аатын билбэккит, үөрү-сүүрүгү сатаан үөппэккит, тойуккут-силиккит мөкү диэн, Чээбий үрүҥ харахтарын өрө көрдөрбөккө сирэн, сэмэлээн бүтэрбит дьоно ойууттар буолаллара. «ХС»
   ◊ Көрдөрөн аҕытаассыйа — араас ойуулар, табылыыссалар, былакааттар көмөлөрүнэн аҕытаассыйа. ☉ Наглядная агитация
   Физкультураны уонна успуорду киэҥник пропагандалыыр сыалтан, манна көрдөрөн аҕытаассыйа күүскэ тэрилиннэ. «Кыым». Көрдөрөн аҕытаассыйаны тэнитиигэ көмөлөр оҥоһуллубуттара. «Ленин с.»

I
1. аат. Маһынан, тимиринэн, көмүһүнэн ол-бу оҥоһуктары оҥорууга идэтийбит, бэйэтин дьыалатын үчүгэйдик баһылаабыт киһи. ☉ Квалифицированный работник, мастер (обычно в области кузнечного, столярного, ювелирного дела)
Ууһу кытта олорор уус буолар (өс хоһ.). Бу дьон хамсаларын үчүгэйдик сирийэн көрөр буоллар, хайалара ууһун, хайалара салаҥын бэрт үчүгэйдик өйдүөххэ сөп этэ. Н. Якутскай
[Чокураап:] Эн үчүгэй уускун бэркэ билэбин. С. Ефремов
Уус кэллэҕинэ уора-көстө оҥоруоҕа, бэркэ буоллаҕына, биэс-түөрт күн хойутуохпут. М. Доҕордуурап
2. даҕ. суолт. Тугу эмэ ураннык, үчүгэйдик оҥорор (киһи). ☉ Мастеровитый, умеющий искусно, хорошо делать что-л. своими руками
Улахан уус дьоҕурдаах буолан, наар тутуу үлэтигэр сылдьыбыта. М. Доҕордуурап
[Чокураап:] Манна араас мастарыскыайдар аһыллыахтара, онно уус дьоннор улахан наада буолуохтара. С. Ефремов
Сүөкүлэ сүрдээх уус, иистэнньэҥ. Дьуон Дьаҥылы
♦ Тыһы кылы тыыра этэр уус тыллаах көр тыһы
Биһи нэһилиэккэ Ньыыканап Бүөтүр (Туруору Кыламан) диэн тыһы кылы тыыра этэр уус тыллаах оҕонньор баар этэ. «ХС»
Устар ууну сомоҕолуур <уус тыллаах> көр сомоҕолоо. [Күбэйээнэ эмээхсин] хааттан хостуур курдук иҥнигэһэ суох сэһэргиир. Устар ууну сомоҕолуур уус тыллаах. И. Данилов
Устар ууну сомоҕолуур Уус тыллаах поэт идэтэ Дьааҥы тааһыгар суол солуур Дьаныардаах үлэ кэриэтэ. Баал Хабырыыс
Уус тарбахтаах — көмүс тарбахтаах диэн курдук (көр көмүс II). Аркадий уус тарбахтаах атамаана. Н. Босиков
Айылҕаттан бэриллибит уус тарбахтаах буолан абыраммыт киһи. Өрүү ыҥырыыга, хайҕалга сылдьар. У. Ойуур. Уус тыллаах <ки- һи> — ураннык, ойуулаан, кыраһыабайдык саҥарар киһи. ☉ Одарённый красноречием, красноречивый, речистый человек
Алексей эдэригэр наһаа көрдөөх, олус уус тыллаах киһи этэ. Амма Аччыгыйа
Эн [Таатта] киэҥ иэҥҥэр уус тыллаах Эриэккэһэ элбээтин, Кыһыл көмүс сулустаах Үгүс дьоруой үөскээтин! Эллэй
[Яков] атын ким эрэ уус тыллаах устар ууну сомоҕолоон эрэрин курдук, бэйэтин тылын бэйэтэ иһиллии, бэккиһии турда. Н. Заболоцкай. Уус тылы дьаарыстаа — тылы араастаан эрийэн-мускуйан, силистээн-мутуктаан саҥар; ойуулаан-дьүһүннээн, уобарастаан кэпсээ. ☉ Говорить цветисто, выражаться изысканно; излагать что-л. ярко, образно
Олоҥхоһут оллоонноон олорон этэн-тыынан, уус тылы дьаарыстаан киирэн барда. НАГ ЯРФС II
◊ Алтан ууһа — алтаны уһааран онуманы оҥорорго идэтийбит уус. ☉ Медник
Аҕыс алтан уустара, Тоҕус көмүс кутааччы Уоннарыктаах хаарыттан Олохсутан куппут дуу, Анаан туран таппыт дуу, …… Сэттэ тэлии көмүс элээннээх симэхтэрдээх кылдьыытын Килэдиччи кэппит ньии. С. Зверев
Көмүс ууһа көр көмүс II. Биэртэрэ эйиэхэ бэлэҕи — Ытарҕаны, биһилэҕи. Маны ханнык көмүс ууһа Куппута, аалбыта буолуой? Баал Хабырыыс
Мас ууһа көр мас. Кини мас ууһун бастыҥа, оттон ийэм икки илиилээҕи иннигэр түһэрбэтэх бурдук быһааччы этэ. Ф. Софронов
Манна сүрдээх уран тарбахтаах иистэнньэҥнэр, мындыр мас уустара олорбуттара. «ББ»
Кини үчүгэй мас ууһа этэ. С. Федотов. Тимир ууһа — тимири уһааран онтон араас сэби-сэбиргэли оҥорорго идэтийбит уус. ☉ Кузнец
Буотама үрэх тимиринэн эмиэ биллэрэ. Тимир уустара манна болгуолары уһаарар оһохторо бааллара. Ойуку
Сөкөр Сахаар диэн тимир ууһун аҕалан булуук, боромньу абырахтаттылар. С. Маисов
Савва Гаврильевич тимир ууһа Антон Григорьевичка көмөлөһөөччүнэн ананар. «Кыым». Тыл ууһа — 1) тыл ойуулуур-дьүһүннүүр күүһэ, тыл ойуулуур сүмэтэ. ☉ Художественная, изобразительная сила слова
Кулакуоскай ырыатын ылан көрдөххө, …… тыла ууһун, хоһооно кэрэтин даа! Эрилик Эристиин
Ханнык да байым тыл ууһунан Мин кыайан туойбаппын алааспын. Л. Попов
Ол иһин тылым ууһун Оонньуур уоттаах кустуга Дьоллоох сааһым ойуурун Солкотунуун куустуһар. Баал Хабырыыс; 2) тыл маастара, суруйааччы. ☉ Мастер слова, писатель
Литературнай-критическэй үлэ биир дьоһуннаах туһаайыыта тыл уустара бэйэлэрэ литература туһунан санааларын этиилэрэ, суруйуулара буолар. СГС ӨСҮДь. Уус дьахтар — иискэ, баайыыга, оһуорга-бичиккэ олус дьоҕурдаах дьахтар. ☉ Искусница в рукоделии, рукодельница, мастерица
Уруккуттан үлэхтээх Уус дьахтары булан оҥоттордулар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тумул үрдэ сир симэҕинэн киэргэнэн, уус дьахтар аспыт оһуорун курдук, киэркэйэн көһүннэ. М. Доҕордуурап
Уйаара-кэйээрэ биллибэт киэҥ туундараҕа үлэлиир эрэ киһи барыта уус дьахтары ордук ытыктыыр, кини үлэтин үрдүктүк сыаналыыр. «Кыым»
Уус тыл көр тыл II. Уус тылым дорҕооно …… Сүрэххэр-быаргар иҥнин диэн — Үҥэн-сүктэн Сүгүрүйэн эрэбин. С. Зверев
Оҕо сааспыттан Уус тыл ухханыгар Умсугуйан улааппытым. Л. Попов
Дьиҥнээх таптал, дириҥ таптал Эмиэ сатаан этиллибэт, Хайдахтаах да нарын-наскыл Уус тылынан бэриллибэт. П. Тобуруокап
ср. др.-тюрк. уус ‘искусный’
II
аат.
1. Биир төрүттээх хаан уруу дьон. ☉ Кровные родственники, люди из одного рода
Онно Кыбый-Тыбый удаҕан кыыран, атаҕар [Бэрт Хараҕа] силлээн, силис үөнүн чупчуруйан ылар, — «Кэнэҕэс ыччатыҥ, ууһуҥ доҕолоҥ буолуохтара, хаҥас өттүлэринэн», — диир. Саха фольк. Бу Дьүлэй уустара — Былатыан [Ойуунускай] төрөөбүт таайдара. Суорун Омоллоон
2. Хамныыр-харамай, үүнээйи көрүҥэ. ☉ Вид, род животных и растений. Хаас ууһа. Сэлиэһинэй туспа ууһа
□ Биир ууска сибэккилэрин уонна астарын эрэ оҥоһуутунан буолбакка, сэбирдэхтэрин, умнастарын уонна силистэрин пуормаларын эмиэ атылыы үүнээйилэри холбууллар. КВА Б
Чугасаһар көрүҥнэри уустарга, чугасаһар уустары кэргэннэргэ холбооттууллар. ББЕ З
3. Дьон итэҕэлинэн, кылааһынан, дьахтарынан-эр киһитинэн уо. д. а. арааһа. ☉ Деление людей по какому-л. признаку (напр., по полу)
[Нүһэр Дархан:] Мин тойон ууһун удьуора буолабын. Ытык киһи ыччата, атаһыам, Аччыгыйтан астыммат, кыраттан дуоһуйбат. И. Гоголев
«Уһун эрээсэ Уоруйах киһиэхэ Олус ньыма таҥас эбит. Ол иһин... Уһун баттахтаах ууһа Уутуйан таптаан Устубаттар эбит», — диэн Бытыгын быыһынан Быр-быр күлэн, Быарын тарбаан Быыһыгырыы турда. Күн Дьирибинэ
♦ Ээх ууһун дьоно — ээх ууһуттан кэлбит киһи диэн курдук (көр ээх)
◊ Аҕа ууһа көр аҕа
Атын аҕа уустарын Ааттаахтарыгар атаҕастаппакка, Аалсар-анньыһар гына, Айылгылаах санааҕытынан Алҕаан-айхаллаан атаарыҥ! А. Софронов
Кыамматтарга, умнаһыттарга, ыарыһахтарга сахалар былыр аҕа ууһунан көмөлөһөр, кинилэри иитэр үтүө үгэстээхтэрэ. В. Кондаков
Биис ууһа көр биис I. Биллэн турар, бэйдиэ кэлбэтэҕим, Биллибэт биис уустарын, туспа дойдулары Билиэхпинкөрүөхпүн олус баҕарбытым. И. Гоголев
Булчут биис ууһун удьуорабын — Хааммар баай Байанай алгыһа кыайыахтаах. Л. Попов
Ийэ ууһа көр ийэ. Этэҥҥэ сылдьан, кини оҕолоох-уруулаах дьахтар буолара буоллар, биһиги ийэ ууһа быстыа суоҕа этибит. Суорун Омоллоон
Ханнык эрэ атах-бытах киһи буолбатах, бүтүн ийэ ууһун маанылаах ыччата атаҕастаммыта барыларын үрдүнэн баттыгас курдук көстүбүт. Эрилик Эристиин
Урдаах алааһы бас билэн, ходуһа оҥостон бүтүн биир ийэ ууһа ыаллар олороллор. В. Протодьяконов. Күн ууһа миф. — дьон-сэргэ; саха бүтүннүүтэ (нор. айымньытыгар абааһы аймаҕар утары туруоруллар). ☉ Весь народ; всё племя якутов (в фольклоре противопоставляется племени злых духов-абааһы — букв. люди солнечных лучей)
«Аны бу биһиги көрөр сирбит абааһы сирэ буолуо буоллаҕа дуу, хайдах дуу. Туох аны өрүһүйүөй биһигини, айыы аймаҕын, күн ууһун», — дэстилэр. Саха фольк. Көхсүттэн тэһииннээх Күн ууһуттан, Арҕаһыттан тэһииннээх Айыы-хаан аймаҕыттан Саха Саарын тойону, Сабыйа Баай хотуну [олохтообуттар]. П. Ойуунускай
ср. др.-тюрк. оҕуш ‘род, племя; каста; род, класс, порода’