валяться, нежиться; күнү быһа оронугар таалалаан таҕыста он весь день провалялся в постели.

туохт., кэпс.
1. Астынан манньыйан таалалаа. ☉ Предаваться неге, нежиться, наслаждаться
Сарсыарда, били эппитин курдук, күн тахсан уоттана ойуор дылы сылаас оронноругар таҥалахтаан сыппыттар. Саха фольк. Сааһыгар биэбэйдээн киһи гыммыт күнүн уотугар атаахтаан, иттэнэ таҥалахтаан күөх хонууга сытта. Эрилик Эристиин
2. көсп. Туох да кыһалҕата, санаатаоноото суох көҥүл сырыт. ☉ Ходить, жить свободно, без всяких забот, хлопот
Сорох эдэр дьон бэйэлэрэ үлэлии, булатала сатаабакка дьоннорун бэлэмигэр таҥалахтаан тахсаары гынааччылар. ЧКС ОИиСТ

туохт.
1. Күн эбэтэр уот сылааһыгар итин, нуктаа. ☉ Греться на солнце, нежиться в тепле от солнца
Баһылай олбуор иһигэр кыстаммыт бэрэбинэлэргэ тахсан сыламнаан олорор эбит. Амма Аччыгыйа
Ити кэнниттэн күөх кырыска олорон кинилэр [уол эбэтинээн] арыылаах быырпаҕы иһэ-иһэ, күн уотугар сыламныыллара, чыычаах ырыатын, кэҕэ этэрин, күөх тыа суугунун иһиллииллэрэ. Г. Угаров
Оҕолор сөтүөлүүр сиргэ күн уотугар сыламныыллар. СМН АҮө
2. көсп. Сылаанньый; сылааһынан угуттаа. ☉ Становиться мягким, ласковым; согревать своим теплом
Уоскуй, доҕоруом, уоскуй... Биһиэхэ да үрүҥ күн сылаас уотугар сыламныыр олох кэлиэҕэ. М. Доҕордуурап
Норуот айар, уһанар. Ол норуокка бэйэтигэр ананар, Үрдүк үөрүүнэн сыламныыр, Үрүҥ күннүү айхаллыыр. С. Васильев
Сибэкки сытын тыал аҕалла Сыламныы наскыйбыт алаастан. Д. Апросимов

тарбаган тарбаганий; таарбаҕан тириитэ тарбаганья шкурка; таарбаҕаҥҥа таалалаабыт, саһылга саспыт в тарбаганьей шкурке нежится, в лисьей шкурке прячется (говорилось в старину об изнеженных дочерях богатых родителей).

туохт.
1. Тиэрэ сытан эрэ икки өттүгэр күөлэһий, үҥкүрүй (дьиэ сүөһүлэрин уонна кыыллар тустарынан). ☉ Кататься, переваливаться с боку на бок (о домашних животных и зверях)
Сылгылар …… түптэ тула таалалаатылар, бырдахтан, күлүмэнтэн куоттулар, сынньанан тыын ыллылар. В. Протодьяконов
Сайын сылгылар оттонор ходуһаларга көҥүл таалалыыллар, күһүн бурдук үүммүт бааһыналарыттан тахсыбаттар. «Кыым»
2. көсп. Туох да кыһалҕата, санаатаоноото суох көҥүл сырыт, сынньан, күүлэйдээ, таралый. ☉ Жить без забот, гулять, отдыхать, нежиться, ни о чём не заботясь
Кыыс баай-тала үөһүгэр таалалаан, үп-харчы үрдүгэр үҥкүүлээн, олус атаахтык иитиллибит. Софр. Данилов
Бэлэми аһыы-аһыы, көҥүллүк таалалаан, Мин көлүөнэм оҕолоро таах олорботохпут. И. Артамонов
Чуораан тыаһа чугаһыыр. Турбат атаах уол оҕо. Минньигэстик таалалыыр Бэриинэлээх ороҥҥо. Ф. Софронов
ср. тув. таалаар ‘насладиться’

туохт.
1. Көхсүгүнэн сиргэ үҥкүрүйэн түүгүн ыраастан, оҥоһун (үксүн сылгы, ыт, эһэ туһунан). ☉ Лежа на спине, перекатываться с боку на бок, очищая, разглаживая шерсть (обычно о лошадях, собаках, медведях)
Сүүрбэттэн тахса сылгы киирэн бөлүүн түүнү быһа хомуттар, бурдугу бүтүннүү, …… үлтү тэпсибиттэр, ибили күөлэһийбиттэр. В. Протодьяконов
Үөрдэ эһэ, көнньүөрдэ, Үҥкүрүйдэ, күөлэһийдэ. Ф. Софронов
Ыттар бары туран тыыллаҥнастылар, хаарга күөлэһийдилэр. Н. Габышев
2. кэпс. Тиэрэ түһэн уһуннук, тугу да гыммакка сыт, таалалаа. ☉ Нежиться, валяться вдоволь
Мин саҥа охсуллубут сииктээх окко күөлэһийэбин. Далан
Мэхээчээн үс күн субуруччу, булка тахсыбакка, наара оронугар күөлэһийдэ. В. Протодьяконов
Сайын барахсан сиигигэр сиэл, самыырыгар сайҕан, сылааһыгар сыламнаа, күөх кырсыгар күөлэһий. С. Васильев
3. Үҥкүрүйэн, төкүнүйэн түс. ☉ Перекатываться, кувыркаться; скатиться кубарем
Моойтоон эрэйдээх сарылаабытынан аллара диэки күөлэһийдэ. Е. Макаров
[Миша] Сэмэни тимиринэн сирэйгэ бырахта уонна аппа түгэҕин диэки күөлэһийдэ. БТТ
4. Биир ойоҕоскуттан атын ойоҕоскор ыараханнык эргилин (улахан суон киһини этэргэ). ☉ Тяжело переваливаться, перекатываться с боку на бок (о большом грузном человеке)
Онуоха айыы бухатыыра үс төгүл күөлэһийэ түстэ да [сордоҥ балык буолла]. Ньургун Боотур
[Пуд Ильич] күөлэһийэн туран туус көрдүү түөһүлүннэ. Далан
«Тиэргэҥҥэ даа?» — күөлэһийэн турда, хараҕын сотунна. Н. Заболоцкай
5. көсп. Дьон бэлэмигэр кыһалҕата суох сылдьан аатыр-сураҕыр. ☉ Используя чужие заслуги, достичь славы, известности
Көҥүлгэ күөлэһийбит туох да дьалаана суох дьон. «ХС»
Колосовыҥ үлэни-хамнаһы сатабыллаах тэрийээччи аатыран, албан аат үрдүгэр күөлэһийэр. А. Кривошапкин (тылб.)
6. көсп. Саҕахха түс (күн туһунан). ☉ Садиться за горизонт (о солнце)
[Күн] Күөх саҕахха Күөлэһийэн истэ. А. Бродников
Күн күөлэһийэн эрдэҕинэ, Ньургустаана Бүөр бөһүөлэккэ тиийдэ. В. Протодьяконов
ср. п.-монг. көлбийе ‘валяться, кататься’

туохт.
1. Кынаккын даллатан аа-дьуо, наҕыллык тэлээрэ көт. ☉ Лететь неторопливо, плавно, распластав крылья
Собоһут кыылым арбайбыт уйатыттан көтөн тахсан, хара кынатыгар уйдаран талбаара көтөн, күөлгэ эргийэр. Н. Неустроев
Кый үрдүккэ көмүс кынаттара кылбаҥнаһа, талбаара көтөр хоптолору …… кэтэҕим көһүйүөр диэри өрө хантайан одуулаһабын. С. Тумат
[Элиэ] хараҥа толбонноох кынаттарын даллатан, аа-дьуо баҕайытык талбаара эргийэрин кэрэхсии көрөбүт. Хомус
△ Аа-дьуо, наҕыллык дьаалаҕынан уһун. ☉ Плыть неторопливо, плавно, по течению
Төгүрүк алааһа — Дьэрэкээн ойуу. Устар талбаара От үрэх оргууй. М. Ефимов
Кубалар …… сүүрүккэ талбаара усталлар. С. Дадаскинов
Өрүс …… мөлбөһүйэ талбаарбыт. Н. Габышев
Тыытын эрдибэккэ эрэ, дьаалатынан сүүрүккэ оҕустаран талбааран испитэ. И. Никифоров
2. Өйгүн сүтэр, уҥан хаал. ☉ Потерять сознание, упасть в обморок
Аҥаарыйа талбаарбыт Сүллүкү ойууну Уолуктай өрө тардан туруорда уонна хонноҕун анныттан ыйыы тутан таһааран барда. Болот Боотур
Бастаан киирбит саалаах киһи саа луоһунан Маайаны түөскэ аспытыгар, Маайа эркиҥҥэ төбөтүнэн анньылла түһэн талбаара сытта. Эрилик Эристиин
3. Саҥарбат буола таалан тур, туймаарбыт курдук буол (ыалдьан, туохтан эмэ уолуйан, наһаа долгуйан). ☉ Оцепенеть, застыть (от резкой боли, чрезмерного волнения, растерянности)
Доҕоруом, саҥарбакка Талбааран тур аттыбар, Таптал бу талба чааска Дьоннору көрдөөн булар. И. Гоголев
Халдьаайы үрдүттэн саалаах дьон таҥнары сырсан киирэн эрэллэрэ, онтон кини кутталыгар талбаарбыт этэ. Эрилик Эристиин
Ыалдьар атаҕын туттубутунан, ах баран, талбааран олоро түстэ. Н. Заболоцкай
Бу маннык дэҥҥэ иһиллэр дьоллоох дуорааны көтүтэн, үргүтэн кэбиһиэм диэн сэрэммитим, тыынарын кылгатан …… дөйбүт курдук талбааран турда. Т. Сметанин
△ Кыайан хамсаабат буол, мөдөөтүрэн, бөҕүөрэн хаал (балык туһунан). ☉ Становиться вялым, малоподвижным, цепенеть, коченеть (о рыбе)
Ууну кытта күөл сааскы талбаарбыт балыга барыта оборуллан тахсан мууска тохтубут. Далан
Арай, биир улахан күөлтэн өрүскэ кыра сиикээн киирэригэр икки балык лабычааннарын хамсата, талбааран туралларын көрдө. Н. Габышев
Дьорохой балык уу кытыытыгар талбааран сытар. «ХС»
4. көсп. Им-дьим буол, чуумпур, иһий (айылҕа туһунан). ☉ Затихнуть, замереть (о природе)
Дэриэбинэ иннинээҕи быстах-быстах төгүрүк, ньолбуһах арыылар, хойуу күөх иирэ халыҥ көп суорҕанынан бүрүнэн талбаара нуктууллар. Н. Габышев
Кытыл талахтара хамсаабакка талбааран тураллара. С. Дадаскинов
Талбааран, таалан, иһийэн Таптыыр чараҥмыт өр күүппүт. Көрүүй, саҕахха куустуһан Тэтиҥнээх титирик үүммүт. НАГ АБС
5. поэт. Сүрэхтиин-быардыын ууллан, манньыйа дуоһуй. ☉ Наслаждаться, блаженствовать, нежиться
Кинини кууһаммын Талбааран сыттарбын!!! П. Ойуунускай
Тыыннаахтыы тырымныы сандааран Сарсыарда саҥа күн тахсыыта, Тапталга таттаран, талбааран, Эн миигин ахтарыҥ буолаарай? П. Тобуруокап
Тула үөрүү таһымныыр, Сүрэх түөскэ талбаарар — Дууһа сырдыы долгуйар Сарсыардата сандаарар. «ХС»
ср. кирг. далбаар ‘устать; выбиться из сил’