иллэҥнээ диэнтэн бэй., атын
туһ. Уот иннэ хаһан да иллэҥнэммэт. Болот Боотур. Дьэ бу бүгүн, арыый иллэҥнэнэн суруйан эрэбин. Саллааттар с. 1970

даҕ.
1. Быйаҥнаах, баайталыы. ☉ Изобильный, благодатный
Илгэлээх олохпут кэлбитэ. Эллэй
Таптыыбын …… уоҕурбут кымыһы, Оһуокай ырыатын, Илиҥҥи сарыалы, Илгэлээх самыыры. Күннүк Уурастыырап
Кини даҕаны [Бүлүү өрүс] икки атахтаах иитимньитин тэринэр илгэлээх уутун икки хаатынан бычалыччы толорон, быйаҥы тарҕата, уйгуну олохтуу дохсун сүүрүктэнэн доллоһуйа устар кэмнээҕэ буолуо. П. Филиппов
2. Аптаах; эмтээх. ☉ Волшебный; целебный
Мин ыллыахпын баҕарабын,- Үлэҕэ, охсуһууга киирсэр күҥҥэр, Ыҥырар ырыам илгэлээх тыла Көтөҕөр чэбдик сэниэ буолан, Эккин-хааҥҥын сайар гына. С. Данилов
Иитиллибит алааһым Илгэлээх салгынынан тыынабын, Ленам эмтээх уутунан Бааспын оһоробун. Т. Сметанин
Эмиийиҥ илгэлээх үүтүнэн, Этиҥ-хааныҥ сүмэтинэн - Ол өлбөт мэҥэҥ уутунан Оҕоҕун иитэҕин, оо, барахсан! Ф. Софронов
3. Минньигэстик, уоскутардыы сайа биэрэр (салгын, тыал туһунан). ☉ Приятно, успокаивающе обдающий теплом, благостный (о воздухе, ветерке)
Түөспэр дьикти сылаас туолла, ахтылҕаннаах төрөөбүт кыраайым илгэлээх ичигэс тыына сүрэхпин кууһарга дылы гынна. Софр. Данилов
Ириэнэхтиир илгэлээх Иллэҥниирэ тыалынан Эйээрбэхтии салгыйар, Арыы-саламаат сытынан Арылыйа мэҥиэхтиир. С. Зверев

I
туохт.
1. Ханна эмэ сылдьан, олорон сайыҥҥы кэми аһар, бараа. ☉ Проводить лето где-л. Тыаҕа сайылаа. Үчүгэйдик сайылаа
□ Сылгы чыычааҕа сырымнаан, Быраҕыллыбыт массыынаҕа сымыыттаан, Этэҥҥэ кини сайылаата, Элбээн-ууһаан соҕуруулаата. С. Васильев
Сүөсүһүттэр кыстыыр уонна сайылыыр сирдэригэр үлэһиттэр …… сынньалаҥнарын тэрийии билигин даҕаны ситэтэ суох. АҮ
2. кэпс. Сайын ханна, туохха эмэ уһуннук сырыт. ☉ Проводить летом много времени где-л. Быйыл сайын күөх үүнээйини үөр сүөһү киирэн тэпсэн сайылаата. «Кыым»
△ кэпс. Сайын устата уой-тот. ☉ Нагуливать жир за лето (о животных)
Түһээтэхпинэ сайылаабыт сибиинньэ саҕа күтүр улахан баҕайы собо миигин эргийэ сылдьан сытыргыыр. Софр. Данилов
II
туохт.
1. Хантан, туохтан эмэ тугу эмэ хомуйан, миэстэтин босхолоо, иллэҥнээ. ☉ Убирать, прибирать что-л. (напр., посуду со стола), наводить порядок где-л. Остуолу сайылаа. Хоһу сайылаа
□ Кэнсиэр кэнниттэн ыскамыайкалары сайылаан сааланы үҥкүүгэ бэлэмнээбиппит. Далан
Иһити-хомуоһу кыыс сайылаата. В. Яковлев
2. көсп., кэпс. Туохха эмэ мэһэйдэтэр, өстүйэр, өһүөннүүр киһигин эбэтэр мэһэй буолбут тыыннааҕы суох гын, өлөр. ☉ Убивать, убирать, лишать жизни кого-л., избавляться от кого-л.
Чэ, Василий Михайлович, бу сатананы [ыты] сайылыы охсуохха. Амма Аччыгыйа
[Бииктэр:] Туох гынаары кини кэлтэччи биһиги сүрэхпитигэр быһахтанарый? Синэ биир, тыын тыыҥҥа харбас — Дьууру сайылаан кэбиһиэх! Суорун Омоллоон
Генерал-губернатор буоллаҕына бэйэтин өстөөҕүн түргэнник сайылыырга эмиэ кыһана-мүһэнэ сатаабыта. П. Филиппов

туохт.
1. Тугу эмэ кэлгиэтиттэн, бохсуутуттан араар эбэтэр хаайтарбыты таһаар. ☉ Освобождать кого-что-л. от пут, крепления или того, что задерживает, препятствует (напр., развитию)
Үрүҥ Уоланы кэлгиэтин төлүтэ тарта, илиитин-атаҕын босхолоон кэбистэ. П. Ойуунускай
Түһээри иҥэһэтиттэн уҥа атаҕын босхолоон өрө көтөҕөн иһэн тохтоото. Амма Аччыгыйа
Киһи эбээт — Буор сир буомнарын бурайан, Бохсуллубут күүстэри босхолообут, Аан дойду Албастарын баһылаан, Айылҕа хаҥылларын айааһаабыт. С. Васильев
2. Киһи хаайыыга, тутуурга сылдьарын уурат, көҥүл ыыт. ☉ Освобождать кого-л. из заключения или отменить установленные ограничения. Хаайыылааҕы босхолоо
□ Ол курдук Сибииргэ хаатырга үлэтигэр сылдьар, хаайыыга олорор политическай буруйдаахтары босхолуур, күрэтэр быһаччы сорудаҕы туруорбут. П. Филиппов
[Аҕабыыт] Микиитэни, окумалыттан өрө көтөҕөн кылааска киллэрэн, саамай түгэх муннукка анньан кэбистэ. Кини буруйдаабыт оҕотун бэйэтэ киирэн босхолообот буоллаҕына, төһөнөн босхолонорун күннээҕи дьуһуурунайга этэн тахсар буолара. Бу сырыыга …… тугу да саҥарбакка эрэ силикичийэн хаалла. Амма Аччыгыйа
3. Батталы самнаран, дьоҥҥо көҥүлү туттар; батталтан быыһаа. ☉ Освобождать кого-что-л. от угнетения, предоставлять кому-чему-л. свободу. Үлэ дьонун көлөһүннээһинтэн босхолоо
□ Арай социал-демократтар эрэ оробуочай кылааһы, бааһынай аймаҕы босхолуур дьиҥнээх революционнай суолга туруналлар. И. Федосеев
△ Туох эмэ кыһалҕаттан, эрэйтэн быыһаа. ☉ Избавлять кого-что-л. от какой-л. тяжкой заботы, мучения, мук
Дойдубутун-сирбитин Соргу-дьаалы тунуйуоҕа, Дьоммутун-сэргэбитин Сортонмуҥтан босхолуоҕа. Эллэй
4. Киһини туох эмэ үлэттэн уурат эбэтэр киниттэн тугу эмэ ирдиири тохтот. ☉ Освобождать кого-что-л. от какой-л. работы, каких-л. обязанностей
Педагогическай үлэҕэ бары өттүнэн сөбө суохпунан …… миигин түргэнник босхолуу охсоргутугар көрдөһөбүн. Н. Лугинов
«Оҕолоор, хаһыатта ааҕыҥ, Мэйиҥ, бу баар саҥа “Кыым”», — Аармыйаттан босхолуур уурааҕы Ааҕар уус уола Акыым. Баал Хабырыыс
[Сэбиэскэй право] сокуону билбэт диэн киһини сокуону кэспитин иһин эппиэккэ тардартан босхолообот. СГПТ
△ Киһи тугу эмэ кыһалҕа оҥосторун, тутуһарын наадата суоҕунан аах. ☉ Избавлять кого-что-л. от соблюдения чего-л. (напр., каких-л. принципов, норм), объявляя это излишним
«Киһини самнары баттыыр суобас диэн ааттаах дьаллыктан киһини мин босхолуубун», — диир Гитлер. Амма Аччыгыйа
5. Тугу эмэ иллэҥнээ (хол., иһити сүөкээн, тугу эмэ сайылаан). ☉ Освобождать, делать свободным что-л. для чего-л. (напр., какое-л. вместилище, комнату и т. п.). Иһити босхолоо. Чымадааны босхолоо
□ Дириэктэр дуоһунаһын босхолуохпун сөп диэн буолбута. В. Яковлев
Эн уоппускаҥ көһөрүллэр, Дьиэҕин босхолоот ылаар. А. Твардовскай (тылб.)
△ кэпс. Киһини туохтан эмэ быыстыы түс, иллэҥнээ. ☉ Дать возможность пользоваться свободным временем между делами. Бу оҕо киһини кыратык да босхолообот
6. Өстөөх былдьаабыт сирин төннөр, өстөөхтөн былдьаа. ☉ Освобождать захваченную неприятелем территорию
Түөрт уон тоҕус сыллааҕыта …… Центросибирь ыыппыт холбоһуктаах кыһыл гвардейскай этэрээтэ Дьокуускайы үрүҥнэртэн босхолообута. П. Филиппов
7. кин. Киһини эбэтэр тугу эмэ тугунан эмэ эрэйдиир, сүгүннээбэт киһиттэн (эбэтэр туохтан эмэ) быыһаа, араар. ☉ Избавлять кого-что-л. от притеснителя, нахала, приставалы
Талбаны Лухаттан босхолуохха дии сатаан!.. Ылыныахтара баара дуо!.. Амма Аччыгыйа
8. кин. Киһи туохха эмэ мунан алҕас, сыыһа өйдүүрүн көннөрүнэригэр, сыыһарын ууратарыгар көмөлөс. ☉ Помогать кому-л. избавиться от неверного представления о ком-чем-л. или следования чему-л. неверному
Кинилэри өйдөтөн, бандьыыттар сабыдыалларыттан түргэнник босхолуу, дьоллоох саҥа олох ыллыгар киллэрэ охсуохха наада этэ. Н. Заболоцкай

ж. 1. (доля целого) сорох, ирээт; часть долга иэс сороҕо; получил свою часть чего-л. бэйэм ирээппин ыллым; 2. (организма, механизма и т. п.) чаас, миэстэ, мүһэ; запасная часть саппаас чаас; части тела киһи миэстэлэрэ; 3. (раздел) чаас; повесть в семи частях сэттэ чаастаах сэһэн; критическая часть выступления этии критическэй чааһа; 4. (отдел учреждения) чаас; санитарная часть санитарнай чаас; учебная часть үөрэх чааһа; 5. (войсковая единица) чаас; пехотные части пехота чаастара; # части речи грам. саҥа чаастара; части света свет чаастара; большей частью или по большей части үгүс өттүгэр, уксугэр; по части чего-л. туох эмэ өттүнэн; он знаток по этой части кини ити өттүн билэр киһи; это не по моей части бу мин билбэт суолум (быһаарбат дьыалам); рвут на части разг. аҥарданар буоллар аҥардыах курдуктар (олох иллэҥнээбэттэр).

1. даҕ.
2. Устатын кээмэйэ кыра, уһуна суох. ☉ Небольшой, незначительный в длину, короткий
   Сото кылгас даҕаны соло улахан (өс ном.). Кини илиитигэр …… кылгас соҕус мас тутуурдаах этэ. Суорун Омоллоон
   [Харыалап] мүлүркэй бүлгүннэриттэн үргүлдьү үүнэн тахсыбыт кылгас модун моонньулаах. Л. Попов
   Кылгас атахтарынан түргэн-түргэнник хааман дэдэһийэн тиийэн дьонтон туора, инники диэки миэстэҕэ олордо. Н. Лугинов
   △ кэпс. Үрдүгүнэн кыра, намыһах. ☉ Невысокий, низкий
   Кини үкчү аҕатын курдук …… кылгас уҥуохтаах, лэп курдук быһыылаах. Амма Аччыгыйа
   Кылгас эрээри, хоп-хойуу Отун үүнүүтэ бу дойду. Күннүк Уурастыырап
3. Бириэмэтинэн кыра, уһуна суох. ☉ Непродолжительный, короткий по времени
   Ол эрээри кини кылгас олоҕун устатыгар айан хаалларбыт нэһилиэстибэтэ биһиги бука бары киэн туттар күндү баайбыт буолар. Софр. Данилов
   Кинилэр ити кэпсэтиилэригэр тэптэрэн, сааскы кылгас түүн ааһан эрэрин билиминэ хааллылар. М. Доҕордуурап
   Мутугунан быраҕар Муҥур кылгас үйэҕин көдьүүһэ суох ыытаҕын, Көргө-нарга барыыгын. Баал Хабырыыс
   △ Элбэҕэ суох, аҕыйах тыллаахөстөөх. ☉ Краткий, немногословный
   Кини бэйэтин быһыыта-майгыта эрэ буолан, кэпсээнэ бэрт кылгас. Саха фольк. Вася куолутунан, кылгас этиилэринэн саҥарбытынан чугаһаан кэллэ. Амма Аччыгыйа
4. көсп. Аҕыйах үптээх-астаах, тиийиммэт-түгэммэт; дьадаҥы. ☉ Малоимущий, бедный
   Мин кылгаспын, мин кыараҕаспын, элбэх иитимньигэ баттатан сылдьарбын билэҕин. А. Софронов
   Кыһалҕа бөҕө олуйан, кылгас бөҕө кыайан, мин сордоох айыыга-хараҕа киириэх бэйэм буолуо буоллаҕа дуо. Суорун Омоллоон
   Ити ыалга кыра Алампа биэс сыл кэриҥэ иитиллэр. Ортотугар Борук уола Бааса диэн эмиэ кылгас киһиэхэ биэрэ сылдьыбыттара. «ХС»
5. аат суолт. Туох эмэ кээмэйинэн кырата, уһуна суоҕа. ☉ Непродолжительность (напр., лета)
   Суол уһуна эбэтэр кылгаһа биллибэт. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Биһиги дойдубут сайына кылгаһын быһыытынан эрдэ тахсар, сотору үүнүүтэ ситэр хортуоппуйу талыахха. А-ИМН ОЫЭБЫ
   ♦ Кылгас күн биэстэ, уһун күн уонна — 1) олус аҕыйахтык, дэҥ кэриэтэ (саҥарар — аҕыйах саҥалаах киһи туһунан). ☉ Очень редко (говорить — о молчаливом, неразговорчивом человеке)
   Бу сырыыга кини тыла-өһө сытыырхайбытын, чобуорхайбытын бэйэм да сөҕөн кэбиспитим. Кини уруккута уһун күн уонна, кылгас күн биэстэ эрэ саҥарар киһи этэ. И. Никифоров; 2) олус элбэхтик, чаастатык (аҕыйахтык буолуохтааҕын оннугар). ☉ Слишком часто, помногу раз (делать что-л., а надо бы реже)
   Тиргэлэрин уһун күн уонна, кылгас күн биэстэ кэрийэллэрин, Дьахтар Алааһын тыымпытын кустарга иллэҥнээбэттэрин бэйэлэрин буруйдарынан аахпат этилэр. А. Неустроева. Кылгас майгылаах түөлбэ. — үчүгэй, сытыарысымнаҕас майгылаах. ☉ Добродушный, доброго нрава. Сүрдээх элэккэй, кылгас майгылаах киһи этэ. Кылгас санаалаах — уһуну-киэҥи эргитэн өйдөөбөт, муҥутах. ☉ Недальновидный, недалекий человек
   «Соммут эҥээринээҕэр кылгас санаалаах дьон сырыттахпыт ээ», — Сүөдэр үөһэ тыынар. Н. Якутскай
   Мэйи сирин булчуттара кыараҕас көҕүстээхтэр, кылгас санаалаахтар. Л. Попов. Кылгас соннон — дьадай, эһин, куһаҕан олохтон. ☉ Разориться, стать бедным
   Үлэһитэ, сүрэҕэ даҕаны бэрт, сухаһыт оҕус курдук киһи, ол гынан баран, биир кытта төрүөбүт кыдьыктаах буолан, бу курдук кылгас соннонон, сааһын тухары дьадаҥытык, кыһалҕалаахтык олорбут эрэйдээх. Кырдьыга, хаартыһыт үгэстээх. А. Софронов
   Киэҥ-холку буолуу ханнык да киһиэхэ саамай үчүгэй майгы буолар. Хата ону мин саллар сааһым тухары сатаабатах баҕайым. Онон да кылгас соннонон сырыттаҕым ээ. С. Никифоров
   ◊ Кылгас аһаҕас дорҕоон тыл үөр. — уһатыылаахха утары туруоруллар, кылгастык саҥарыллар аһаҕас дорҕоон. ☉ Краткий гласный звук, противопоставленный долгому гласному звуку
   Саха тылыгар баар аҕыс аһаҕас дорҕоон барыта кылгас уонна уһатыылаах көрүҥнээх. СОТТҮө
   Саха тылыгар кылгас аһаҕас уонна хоһуласпатах бүтэй дорҕооннор дэхси чуолкайдык этиллибэттэр. СОТТЛ. Кылгас атах түөлбэ. — куобах. ☉ Заяц
   Бара сатаан, кылгас атах тоорохойун [табах гынан] тарда сатаатым. В. Протодьяконов. Кылгас долгун араадь. — уонтан сүүс биэс уон миэтиргэ диэри уһуннаах араадьыйа долгуннара. ☉ Короткие волны (радиоволны длиной от десяти до ста пятидесяти метров) Араадьыйа приемнигын кылгас долгунун эрийэн бииртэн биир ыстаансыйалар арааһы кэпсииллэрин истэ олордо
    Ити приемник кылгас долгунунан аан дойду ханнык баҕарар араадьыйа ыстаансыйата биэриитин ылар. «ХС». Кылгас моой зоол. — собо хатырыгыныы дьэрэкээннэнэн көстөр кугдархайдыҥы бороҥ дьүһүннээх обургу хаас, тумсун төрдө хара, атаҕа кыһыл өҥнөөх (үксүн туундараҕа төрүүрүөскүүр). ☉ Восточный тундренный гуменник (большой дикий гусь). Кылгас моой сиргэ уйаланар, түөрт, алта сымыыттаах буолар
   ср. осм. кыска ‘короткий’