иллюминатор

хараабыл түннүгэ, иллюминатор (уу, салгын, халлаан куйаарын транспорын, уу түгэҕин чинчийэр аппараат түннүгэ. X. т. бүтэй уонна аһыллар көрүҥнэрдээх.)

аат.
1. Эргэ таҥас, таҥас сыыһа, тирээпкэ, күлбүһэх. ☉ Старая тряпка, тряпица
Борохуот биэрэктэн тэйбитин кэннэ харабыл саллааттар иллюминаторы өрбөҕүнэн бүөлээбиттэрин ылаллар. Н. Якутскай
Кеша солууртан өрбөҕү хостоон таһааран муостаҕа «палк» гына бырахта. Н. Габышев
2. кэпс. Көннөрү таҥас (сиидэс о. д. а., солко буолбатах). ☉ Простая хлопчатобумажная материя, ткань (напр., ситец). Кыһыл өрбөх. Өрбөх суумка
□ Былыргы саха балаҕанын курдук
Утуйалларыгар өрбөх быыһынан «хаппахчы» тардыналлар. Н. Лугинов
«Заготзерно» таһыгар өрбөххө «Каждый колос фронту!» — диэн суруллан турар. Ч. Айтматов (тылб.)
ср. др.-тюрк. опрах ‘ветхий, поношенный; одежда, тряпьё’

туохт.
1. Туох эмэ аһаҕаһы тугунан эмэ саба ас, бүөнэн сап. ☉ Закупоривать, затыкать какую-л. дыру, отверстие
Наахаралар халҕан тимирдэринэн тоһуйан, харыларын таһынан оҕу охсон кэбиһэ-кэбиһэ, сырсан киирэн чуолҕаны бүөлүү биэрдилэр. Эрилик Эристиин
Борокуот биэрэктэн тэйбитин кэннэ харабыл саллааттар иллюминаторы өрбөҕүнэн бүөлээбиттэрин ылаллар. Н. Якутскай
2. Мэһэйдии тур, тугу эмэни хаххалаа, күлүктээ; быһыттаа (хол., үрэҕи, өрүһү, ханаабаны о. д. а.). ☉ Загораживать, заслонять; запруживать, быть заставленным чем-л., мешая проходу
Аар тайҕа оройуттан улуу өрүс уутугар диэри сир-халлаан хоту ыпсыытын бүтүннүү бүөлээн, дьааҥы таас хайалара өрөһөлөнөн тураллар. Амма Аччыгыйа
Кэҥэс соҕус хос эрээри, дьааһык үөһэ дьааһык, куул үөһэ куул бүөлээбит буолан, кыараҕастыйан көстөр. Софр. Данилов
Онтон утаакы буолбата, саа тыаһаата да, тыатааҕы алаһатын аанын бүөлүү оҕутта. Далан
♦ Айаҕын бүөлээ — 1) көр айах I
«Мөхтөхтөрүнэ, айахтарын бүөлүү анньар кэһиилэнним доҕор», — диэтэ Эрдэлиир. Амма Аччыгыйа. Каака айаҕын хайаан да бүөлүөххэ наада. Доҕордоһуу т.; 2) күүс өттүнэн дьайан, саҥарбат оҥор. ☉ Заставить замолчать кого-л. (силой)
[Чиновник приказнойга] Тугу истэн тураҕын, ыл буой, казактарда ыҥыран айаҕын бүөлээ. В. Протодьяконов

даҕ.
1. Аһыылаах, сабыыта суох, тугунан да бүөлэммэтэх. ☉ Открытый, ничем не прикрытый
Дьон тахсан аһаҕас аанынан көрбүттэрэ. Амма Аччыгыйа
Яков дежурка аһаҕас аанын өҥөс гынабын диэн, эмискэ тохтуу түстэ. Н. Заболоцкай
Аһаҕас иллюминатордарынан күн уота чаҕылыччы тыкпыт. И. Данилов. Утар. сабыылаах, бүтэй
2. Көстө сылдьар, нэлэккэй. ☉ Открытый, обнаженный, оголенный
Хойуу, тымныы салгын мин аһаҕас моонньубун кууспахтыыр, таныыбын кычыгылатар. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор аһаҕас уолугун тарбанна. Болот Боотур
Күн уота оҕолор илиилэрин, атахтарын, аһаҕас уолуктарын ууруур. Дьүөгэ Ааныстыырап
3. Тугунан да хааччаҕа суох, нэлэмэн. ☉ Ничем не загражденный, не закрытый, открытый. Аһаҕас хонуу. Аһаҕас истиэп. Аһаҕас сир
□ Онон, уҥа учаастак аһаҕас, үрдүк сир буолан, күнүһүн биир поһу, түүнүн патрулларын эрэ ыытан манаталлар. Н. Якутскай
4. көсп. Ким баҕалаах кыттар кыахтаах. ☉ Доступный для всех желающих, открытый. Аһаҕас мунньах. Аһаҕас уруок. Аһаҕас көбүөр
□ Ол ааспыт атааннаах олоххо Ананан төрөөбүт оҕолор Өстөөхтүүн аһаҕас мунньахха Уоттаах тылынан хапсаллар. С. Данилов
др.-тюрк. ачыҕ, ачыг
тюрк. сачыҕ
♦ Аһаҕас айахтаах көр айах
Байбаралаах Малаанньа төһө да аһаҕас айахтааҕын, ордук-хоһу тыллааҕын иһин оннук акаары дьахтар буолбатах. Л. Попов
[Василиса] хас билсэр дьахтарын аайы кэпсии сылдьар аһаҕас айахтааҕа. Н. Якутскай. Аһаҕас дууһалаах — тугу саныырын, толкуйдуурун иһигэр тута сылдьыбат, кистээбэккэ санаатын атастаһар. ☉ С открытой душой, с открытым характером
Василий Васильевич киһи кырдьык да үөрдэ диир гына үөрэр, хомойдо диэн хомойор, өтө көстө сылдьар, аһаҕас дууһалаах киһи этэ. ВВМ. Аһаҕас сарыннаах, үүттээх өттүктээх киһи — киһиэхэ аламаҕай, сайаҕас сыһыаннаах киһи. ☉ Чуткий, отзывчивый к людям человек. Аһаҕас халлаан анныгар — үөһэттэн туох да хаххата суох, таһырдьа. ☉ Под открытым небом, ничем не прикрытый
Ол эрээри, бу маннык кыра оҕолордуун таһырдьа, аһаҕас халлаан анныгар хаалар сүрэ бэрт. Н. Якутскай
Аһаатыбыт уонна сорохпут балааккаҕа, сорохпут бэс төрдүгэр, аһаҕас халлаан анныгар сулустары одуулаһа сытан утуйан хааллыбыт. И. Данилов
Инньэ гынан, холкуос бурдугун аһаҕас халлаан анныгар таах хаалларан, ардахха сытытыаҥ дуо? П. Аввакумов. Аһаҕас эттээх — саха итэҕэлинэн, абааһыны, сибиэни билэр, көрөр, истэр киһи; бүтэй эттээх киһи билбэтин-көрбөтүн билэр-көрөр киһи. ☉ По якутскому верованию — человек, который чувствует, видит сверхъестественные существа
Тиһэҕэр, Куйаха ойоҕо диэн аһаҕас эттээх өмүрэх эмээхсин этэ сэлээр буолан, мэнэрийэн бараары гыммытыгар дьэ тохтоотулар. Болот Боотур
«Сир ийэ айыллыбыт ырыатыгар» былыргы импровизатор бэйэтин көннөрү дьонтон ураты аһаҕас эттээх, өйдөөх киһи быһыытынан ойууланар. Эрчимэн
◊ Аһаҕас дорҕоон көр дорҕоон
[Хуор салайааччыта] эйэҥэлиир куоластаах толорооччулар аһаҕас дорҕооннору, тыл сорох сүһүөхтэрин уһуннук тардалларын модьуйар. АҮ
Начаалыньык, остуолун үрдүгэр сытар паапканы аста, сорох аһаҕас дорҕооннору эҥээриччи соҕус тардан, саҥаран барда. М. Попов
Аһаҕас дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрэ көр дьүөрэлэһии. Кини [Софронов] аллитерацияҕа — строкалар иннилэригэр, истэригэр аһаҕас, бүтэй дорҕооннор дьүөрэлэһиилэригэр олоҕурдар да, уларыйбат эпитеттэртэн аккаастаммыта. Софр. Данилов
[Кулаковскай Якутскай педтехникумугар] ордук чорботон аһаҕас дорҕооннор дьүөрэлэһиилэригэр тохтуура. Суорун Омоллоон. Аһаҕас сүһүөх көр сүһүөх. Аһаҕас сүһүөхтээх тылларга холобурда бул эрэ
□ Оҕолор маннык түмүккэ кэлэллэр: аһаҕас уонна төттөрү сүһүөхтэр наар тыл иннигэр тураллар эбит. КИИ МКТТҮө. Аһаҕас сэллик — үөннээх сөтөллөөх сэллик (сэллик бактериялара киһи силигэр булуллар буоллаҕына маннык этэллэр). ☉ Туберкулез открытой формы (так говорят, когда болезнетворные бактерии туберкулеза обнаруживаются в мокроте больного)
Сэллик микробтарын сүрүн тарҕатааччыларынан аһаҕас сэлликтээх (үөннээх сөтөллөөх) дьон буолаллар. АЕН КСНСХ
Ыарыһах силиттэн сэллик палочкалара (бациллалар) булуллар буоллахтарына, сэллик оннук формата аһаҕас (бациллалаах) сэллигинэн ааттанар. НСЕ ТСЫаКРЭ