интеллигентнэй

прил. интеллигентнэй (культу ралаах, үөрэхтээх).

сыһ.
1. Босхо, холку гына. ☉ Свободно, легко
Холкутук хомуллар хотуур. ПАЕ ЭАБ
Кэһиэччик ырбаахыны кумалаабат, ыбылы туппат буолуохтаах, холкутук кэтиллиэхтээх. ААН ТИиК
2. Ыксаабакка, ыгылыйбакка эрэ, олох долгуйбакка. ☉ Спокойно, легко, непринуждённо
Кинилэр бэрт сайдыылаах, интеллигентнэй аныгы ыал быһыытынан куоластарын да үрдэппэккэ мэлдьи холкутук кэпсэтэллэр. Н. Лугинов
Долгуйбуппун биллэримээри Холкутук тутта сатыыбын. И. Федосеев
Аны мөккүһэллэрэ тохтоон, холкутук, оргууй аҕай кэпсэтэ тураллара. Ч. Айтматов (тылб.)
3. Тиэтэйэри, ыксыыры билбэккэ, наҕыллык (тутун, тугу эмэ гын, оҥор). ☉ Спокойно, свободно (держаться), неторопливо, не спеша (делать что-л.)
Тахсар күн саһарҕатын диэки ыраас харахтарынан көрбүтүнэн, Зоя холкутук хааман испит. Амма Аччыгыйа
Биһиги ыксаатахпытына, тиэтэйдэхпитинэ даҕаны кини [Тихон] өрүүтүн холкутук туттар, мичээрдээн малаарыйа сылдьар. А. Бэрияк. Өлүөнэ холкутук кылбаара устар. Н. Габышев
4. Улаханнык туохха да мэһэйдэппэккэ, көҥүл-босхо, көҥүллүк; ыарырҕаппакка, чэпчэкитик (тугу эмэ гын, оҥор). ☉ Свободно, вольно; без труда, усилий, легко
Холкутук олорбуттара сыччах. И. Гоголев
Таня …… хас да килэмиэтири холкутук сүүрэр этэ. А. Шапошникова
Аайа историятын, английскайын биэскэ туттаран, үөрэххэ холкутук киирдэ. А. Никифорова
♦ Муус холкутук — кыратык да долгуйбакка, ыгылыйбакка. ☉ Совершенно невозмутимо
Оҕонньор, туох эрэ наадата суох таһаҕаһы таһааран эрэллэрин курдук, муус холкутук оҕуруотун сүлдьүгэстэрин аһан биэрэн баран, дьиэтигэр киирэн хаалла. Амма Аччыгыйа
Вася олус муус холкутук хомуутун сүөрүннэ. ОГГ ТЛ-8
Николаев муус холкутук быһыта баттаталаан эттэ. А. Кривошапкин (тылб.)

даҕ.
1. Киһи сөпсөһөр, сөп дии санаабытын курдук. ☉ Правильный, верный
Дьэ, сөптөөх суолга туруммуккун. Н. Лугинов
Бу сөптөөх уураах этэ. Суорун Омоллоон
«Кырдьык даҕаны, бу сөптөөх ыйытыы буолла ээ», — диэн кини сатаҕайдык күлэн алларастаата. В. Протодьяконов
Дириэктэр олохтоох уорганнары кытта сөптөөх сыһыаны олохтообут. В. Яковлев
2. Ирдэбилгэ эппиэттиир, сөп түбэһэр, сөп буолар, табыгастаах. ☉ Такой, какой нужно, подходящий, годный
«Истиҥ эрэ…» — диэтэ, сөптөөх тылы көрдөөбүттүү, саҥата суох олорбохтоото. Амма Аччыгыйа
Педагогическай үлэҕэ бары өттүбүнэн сөбө суохпунан оскуолаҕа үлэлиирбин сатамматынан ааҕабын. Н. Лугинов
Сүбэһиккэ сөбө суох буолаахтыам ээ. А. Фёдоров
Куоракка баран хаал, онно сөптөөх үлэ көстүө. А. Сыромятникова
△ Кээмэйинэн сөп түбэһэр, табыгастаах (хол., таҥнар таҥас). ☉ Подходящий (по размеру), удобный (напр., об одежде)
Оҕобор сөптөөх түү куопта лааппыга тахсыбыт диэбиттэригэр барбытым. Софр. Данилов
Бэйэтигэр сөптөөх, илдьэ сылдьар анал инструмент оҥостуммут. Суорун Омоллоон
[Кыыс] бэйэтигэр сөптөөх туос ыаҕайаларын оргуһуоҕар иилэн, …… уу баһа барда. Дьүөгэ Ааныстыырап
Эбэм миэхэ кыракый сону уонна эмиэ миэхэ сөптөөх кыра этэрбэһи кэһиитин уурбут. Н. Тарабукин (тылб.)
3. Ирдэнэрин эбэтэр буолуохтааҕын курдук, онно эппиэттиир, сөп түбэһэр. ☉ Сообразный с чем-л., соответствующий чему-л., подходящий к чему-л.
Улаханыгар сөбө суох намыыннык ньаамыргыы тоһуйда. Амма Аччыгыйа
Эн ити интеллигентнэй киһиэхэ сөбө суох сүөргү да кэмэлдьилээххин. Н. Лугинов
[Чокуурап:] Чэ, күммүт ыраатта. Сөптөөх үлэ буолла. С. Ефремов
Уоһа хатыҥыр бэйэтигэр сөбө суох эттээх. Г. Колесов
4. Туохха эмэ анаабыт курдук, көдьүүстээх, туһалаах. ☉ Годный к чему-л., подходящий к чему-л., достойный чего-л. [Сэбирдэх Сэмэн:] Тыый, дьэ, тардыас киһи буоллаҕа, үлэҕэ саамай сөптөөх киһи, кими кытта кэпсэтэн күнү-дьылы барыаҕай! П
Ойуунускай. Тула өттүнээҕи айылҕата бэрт кэрэ, куруорт оҥорорго сөптөөх сир буолуоҕа. Суорун Омоллоон
[Михаил:] Табаарыс Павловы биһиги бары билэбит, сөптөөх хандьыдаат. С. Ефремов
5. Тэҥнээх, холоонноох, дьүөрэлээх (ордук киһини этэргэ). ☉ Подходящий, равный кому-л., достойный кого-чего-л. (обычно о человеке)
Дьэ, мин эйиэхэ сөптөөх атас буолуом. Н. Неустроев
Сүүһүнэн ааҕар үрүҥ-хара сүүрүктээх, төһө эмэ элбэх кулут дьонноох, кырдьык даҕаны, тойоҥҥо сөптөөх, сүдү киһи эбит. Эрилик Эристиин
Сомсооҥҥо сөптөөх кыыс, дьахтар суоҕун кэриэтэ этэ бу кыракый нэһилиэккэ. В. Титов