обильно испражняться (о лошади).

испражняться (по отношению к людям — грубо).

туохт. Туох эмэ куһаҕаны, сөбө суоҕу оҥор; тахсан киир (көтөр туһунан этэргэ). ☉ Сделать что-л. дурное; испражняться, гадить (о птицах)
Мин эбитим буоллар, дьэ итини таах хаалларыа суох этим. Оннооҕор чаччыгыныар, уйатын тыыттахха, киһи үрдүгэр куһаҕанныыр. Н. Апросимов

1. көҕүрэт диэнтэн бэй. туһ. Суох, Доропуун оҕонньор сааһын эбиммэт. Үтүө айылаах эбиэн кэриэтэ, хата көҕүрэтиниэ эбит. Н. Заболоцкай
2. харыс т. Тахсан киир, наадаҕын толун. ☉ Испражняться, ходить во двор
   Ыстааҥҥар да көҕүрэттэн эрбэккин дуо? — диэн баран, Петя сибииккэни аһан халыгыратта. М. Доҕордуурап
   Босхоҥоллой Мүлгүн Күрдьүгэр тахсан, Көҕүрэтинэ турда. ТТИГ КХКК

туохт., харыс. т. Хойуугун таһаар, тахсан киир. ☉ Ходить по-большому, испражняться
Ити кыыс, биллэн турар, сүөһүлэрин уһун гына баайталыыра чуолкай, киитэрэйэ дэлэ дуо, оччоҕо мин өттүбэр эрэ хойуулууһулар буолбат дуо? Э. Соколов
Суон оһоҕостуун эмиэ күн аайы кэпсэтиэххин сөп. Күн ханнык бириэмэтигэр хойуулуургун сакаастыаххын да сөп. ВРП МАТ. Сиэгэннэр уот оннун хойуулуур сир оҥостубуттар. В. Санги (тылб.)

1) портиться; итиигэ сытар эт холлор в тепле мясо портится; 2) худеть, тощать; осунуться; бу ат улаханнык холунна этот конь заметно отощал; 3) прост. испражняться # баар хаалбат , мал холлубат поcл. что имеется, то пригодится; киҥэ (или киҥэ-наара ) холунна он в дурном расположении духа; он рассердился; сирэйэ (или сирэйин быһыыта ) холунна он изменился в лице.
возвр. от холуй=; кыайыа суохха холунабын мне кажется, что я не сумею, не одолею (этого).

туохт. Хойуугун таһаар, тахсан киир (киһиэхэ туттарга мара диэн тумнуллар). ☉ Испражняться (употр. этого слова по отношению к человеку считается неприличным, слово заменяется др. выражениями)
Оҕонньор …… киһи уҥуоҕар тиийэн, иэгэйбит кириэскэ тураах саахтаабытын сиэҕинэн сото-сото тугу эрэ ботугуруу турда. Амма Аччыгыйа
♦ Аһаабыт иһитигэр саахтыыр (чохчойор) кэпс. — аһаабыт иһитигэр холлор диэн курдук (көр аһаа)
Сити курдук эргиччи сии-аһыы, туһана сылдьаннар, аһаабыт иһиттэригэр холлон баран, атахха биллэрдэхтэрэ ол. Болот Боотур. Кулгааҕар куба саахтаабыт кэпс. — киһи саҥатын истибэт, дьүлэй буолбут. ☉ Тугой на ухо
Нохоо, кулгааххар куба саахтаабыт дуу? Амма Аччыгыйа

туохт.
1. Атахтаргын тобуктарынан күүскэ бокутан (буутуҥ сотоҕун таарыйыар диэри), аллара диэки түһэн олор. ☉ Сидеть на корточках
Оҕонньор чохчойон олорон ыт оҕолорун биирдии-биирдии ылыталаан, имэрийэимэрийэ, ымманыйда. Амма Аччыгыйа
[Кыысчаан] чохчойон олорон, чэчигирэччи күлэр уонна ытыһынан ууну сомсон күн диэки ыһан күдээритэр. Н. Лугинов
Ааныска чохчойон олорон, сибэкки быыһыгар үтүрүһэ үүммүт сыыс оту үргэтэлээтэ. Күрүлгэн
2. харыс т. Тахсан киир, хойуулаа (үксүгэр оҕону этэргэ). ☉ Испражняться (обычно о ребёнке)
Биир киһи талахтар кэннилэригэр чохчойон олорор. Н. Якутскай
Уон икки хонук тухары Хойуум кэллэ диэн [Күн Толомон Ньургустай] Чохчойбута көстүбэтэ. ТТИГ КХКК. Ыарыы үөһүрдэр уонна хотуолатар буоллаҕына оҕо …… сууккаҕа хас төгүл хойуунан чохчойбутун …… суруйан иһиллиэхтээх. ИБГ ДЬОЫа
♦ Чохчойон баран, кэннин хайыһан көрөр киһи — кэччэгэй, күтүр киһи. ☉ Скупец, скряга (букв. испражнившись, оглядывается — не воспользовалась ли собака). Ыалбыт, чохчойон баран, кэннин хайыһан көрөр киһи
ср. др.-тюрк., тюрк. чөк ‘спускаться’, кирг. токчой ‘плотно сжаться в комочек’, кум. чекмек ‘приседать, садиться на корточки’

I
туохт.
1. Улаханнык ыр, дьүдьэй. ☉ Худеть, тощать
Оҕотук, намчы уонна туох да көмүскэлэ-хаххата суох Аанчык баай ыар үлэтигэр тосту холлор, дьүдьэйэр. Суорун Омоллоон
Тойон ыҥырыалаах сайын от өҥ буолааччы, оччоҕо сүөһү кыһын холлубат. Л. Габышев
Кыайан уойбакка арҕахха киирбэтэх эһэлэр дьүдьэйэн, ыран, холлон сорохторо кыһын тоҥон өлөллөр. ПАК
Хаарга аһаабыт сылгы тулуурдаах буолан холлон биэрбэт. АНП ССХТ
△ Сытый-ымый, дьүдьэй (аһы этэргэ). ☉ Портиться, протухать (о продуктах). Баар хаалбат, мал холлубат (өс хоһ.). Чэй өр туран амтана холлубут
2. Улам мөлтөөн, куһаҕан буол (күндьыл туһунан). ☉ Постепенно ухудшаться, портиться (о погоде). Халлааммыт кэнникинэн быһыыта-таһаата холлон барда, субу-субу ардыыр, тыалырар. СТБКТ
3. көсп. Санааҥ түһэн кыыһыр, кыйахан (туохтан эрэ табыллыбакка, хараастан). ☉ Расстраиваться, раздражаться
Микиитэ уол төрөөбүт дьонуттан аан маҥнай арахсыбыт абата дьэ киирдэ, санаата түстэ, холунна. Амма Аччыгыйа
4. харыс т. Кыайан кыатаммат буолан таҥаскар тахсан киир. ☉ Испражняться, ходить под себя (напр., о больном, парализованном человеке)
Ыстааныҥ кэннэ хап-хара. Кутталгар холлон кэбиспиккин! И. Гоголев. Оҕонньор наһаа буорайан таҥаһыгар холлор буолбут. СТБКТ
♦ Киҥэ (киҥэ-наара) холлор көр киҥ I
Ойоҕо Боккуойа этэрбэс тигэ олорон иннэтинэн сөмүйэтин дьөлө анньан, бэйэтэ даҕаны онтукатын оборооборо, киҥэ-наара холлон олороохтуур. Амма Аччыгыйа
Балыга суоҕуттан, аччыгыттан, сылайбыта бэрдиттэн киҥэ холлон сылдьар буолан, Микииппэр ньирэй тириитэ тортойбут сон дуомнаах уол эрэйдээҕи аһынарын оннугар мөҕөр. Н. Якутскай
Киһи баара холлуо дуо көр киһи I. Сэгэрим, киһи баара холлуо дуо, ону-маны билбэтэҕин-көрбөтөҕүн билэн-көрөн эрдэҕэ ити дии. Күндэ
Санаата холлор көр санаа II. Бу Мэхээлэ оҕонньор булчут дьон түүлээхтэрин биһиэхэ аҕалан биэрэллэриттэн санаата холлон этэр ини. Күндэ. Сирэйин быһыыта (сирэйэ) холлор кэпс. — туохтан эрэ самнан, санаата түһэн, сирэйэ-хараҕа саппаҕырар, арбы-сарбы буолар. ☉ Перемениться в лице, помрачнеть, потемнеть лицом, нахмуриться
[Микиитэ] Кыайан саҥарбата. Тапталлаахтык, эрэллээхтик көрөн мылаҥнаһа олорбут оҕолорун сирэйдэрэ холлон, харахтара өһөн бардылар. Амма Аччыгыйа
[Лэкиэс:] Мин чахчы бардахпына, сирэйгит быһыыта холлуо эбээт. С. Ефремов. Барыбыт да аччыктааммыт сирэйбит быһыыта холунна. СТБКТ
ср. др.-тюрк., тюрк. хора ‘уменьшаться, убывать, худеть’
II
холуй диэнтэн бэй
туһ. [Түөһэйбит оҕонньор] топпукка холунна. П. Ойуунускай
Кини [Тиитэп] атын киһиэхэ оччо кэрэхсэбилэ суох суолу кэпсээн эрэргэ холунна быһыылаах. Амма Аччыгыйа
III
аат. Ыҥыыр, ат өрөҕөтүн курдуу баран, дьириминэн тардыллан бааллар, бирээскэлээх уһун быата. ☉ Широкий ремень седла или седёлки, затягиваемый под брюхом лошади, подпруга
Атын холунун тарда турар Охонооско Микиитэ тиийэн оргууй ботугураата. Амма Аччыгыйа
Ата даҕаны, холуннара босхо барыар диэри иһэ хам сыстан атырдьах ыйынааҕы иинэ хатан эрэр сөкү оту иҥсэлээхтик хабыалыыр. У. Нуолур
Ыҥыырым холуна быстан хаалбытын хаһан бу сылдьаммын оҥостобун? Н. Абыйчанин
ср. др.-тюрк. холан ‘поясной ремень, подпруга’, тув. колун ‘брюшная седельная подпруга’

I 1) вода || водный; водяной; ардах уута дождевая вода; иһэр уу питьевая вода; муора уута морская вода; оргуйбут уу кипячёная вода; өрүс уута речная вода; хаар уута снеговая вода; халаан уута половодье; ыраас уу чистая вода; уу быһыта плотина, дамба; уу дьыл год большой воды, год половодья; уу көтөрө водоплавающая птица; уу ото водяные растения; уу күтэрэ нутрия, водяная крыса; уу суола водная связь, водный путь; уу сэбэ водный транспорт; уу үөнэ водяные насекомые; уу илпит или ууга барбыт водой снесло, водой унесло что-л.; уу быспыт (или хаайбыт) вода перерезала дорогу; ууну бас = зачерпнуть воды (напр. об обуви, лодке); ууну ис = (или обор=) промокнуть, пропитаться водой; уу кэлбит вода поднялась; уу түспүт (или тарпыт) вода спала; уу ылбыт залило водой; уу ылбытыи курдук будто водой скрыло (ничего нет, пусто); ууга устан хаал= оказаться в воде (напр. в протекающем помещении); балык уу дириҥин былдьаһар погов. рыба ищет, где глубже; уу испит сылгы курдук погов. как лошадь, опившаяся холодной воды (о человеке, дрожащем от холода, сильного волнения); ууга тааһы бырахпыт курдук погов. как в воду канул (букв. как камень, брошенный в воду); уунан сууйуоҥ суоҕа (уруугун) погов. (и) водой не смоешь (т. е. как я ни плох, тебе придётся признать своё родство со мной); ууну омурдубут курдук погов. как в рот воды набрал; ууну таһыйан баҕаны куттаабыкка дылы погов. всё равно, что шлёпая по воде, пугать лягушек (т. е. пугать не тем, чем надо); ууттан кураанах тахсар выходит сухим из воды; уу тэстибэтинэн саҥарар погов. говорит так, что вода не просочится (ладно, складно, логично); уу тэстибэт (или тохтубат) доҕордуулар между ними вода не просочится (о закадычных друзьях); ыт ууну кэспитин курдук погов. как собака по воде ходила (о чём-л. бесполезном, бесцельном); 2) разг. чай; уута иһэн бар садись пить чай; 3) сок; отон уута ягодный сок; хатыҥ уута берёзовый сок # буур харбаабыт уута вода (о жидкой, невкусной пище); суөгэй уута пахта; уйатыгар уу киирбит он попал в тяжёлое, критическое положение; уу булда рыбный промысел (букв. водная охота); уу дьулай анат. родничок; уу кыһыл оҕо новорождённый; уу кыыһа личинка стрекозы; уунан ыыт = разг. жидко испражняться; уу ньамаан очень невкусная, непитательная жидкая пища; уу ньамаан тыллаах пустослов; уу оҕуһа мамонт; уу саккырас (или билик, ньалык, ньылыбыр) буол = а) изойти потом; б) промокнуть до нитки; уу сут уст. голод вследствие наводнения или постоянных дождей; уу туҥуй а) молодой; б) чистый, невинный, целомудренный; уу харах разг. глаза (человека); уу харахпынан көрбүтүм я видел это собственными глазами; уу чуумпу мёртвая тишина.
II сон; уум кэллэ я хочу спать, мне хочется спать (букв. мой сон наступил); уута уу буолбата ему и сон не в сон; уубар өллүм меня одолел сон, я смертельно хочу спать; уум алдьанна (или көтөн хаалла) мой сон нарушен; түлүк уутугар утуйа сытар он спит глубоким, беспробудным сном; уһун уутун утуйбут он заснул вечным сном (т. е. умер).