нареч. 1) мертвецки; өлө итир = быть мертвецки пьяным; 2) смертельно; өлө куттан = смертельно испугаться, испытать смертельный страх, ужас.

туохт. Олус улаханнык куттан, уолуйа куттан. ☉ Очень сильно испугаться, растеряться, паниковать
Оҕонньор кэлиэ эбээт диэбэккэ олорон, куттанан-уолуйан туран, Доромоон …… дьиэтин харбаан кэбистэ. Күндэ

нареч. 1) крепко, плотно; ыга тут= крепко сжать; ыга сим= плотно набить. (напр. мешок); 2) перен. очень, сильно; ыга куттан = сильно испугаться # ыга үктээ = заставить силой, насильно, против воли (делать что-л.); ср. ыбылы.

туохт. Улаханнык куттан. ☉ Сильно испугаться
«Тойон иччиҥ Куттанар-куойар күнүгэр Тыл этэн, өс кэпсиэн, Саҥа саҥаран этэр буолаар», — диэбиттэрэ. Ньургун Боотур
Ыҥыртаран киллэртэрбит Ыар-нүһэр ыалдьыттарыттан Куттанан-куойан …… Сыттаҕа дуу. П. Ойуунускай

туохт. Соһуччута, дьулаана бэрдиттэн куттанан, соһуйан, ыксаан дөйбүт курдук буол. ☉ Растеряться от неожиданности, оторопеть, сильно испугаться
Кыраҕа кыһаллыбат, улахаҥҥа уолуйбат (өс хоһ.). Ити сураҕы үгүс саллааттар уолуйа истэллэр. Н. Якутскай
Сабардаахап Тэрэнтэй оҕонньор баттатан, уолуйан уһугунна. Болот Боотур
Харытыан эттээх иэдэһэ ибигирээбитин, хараҕа күлтэйбитин көрөн, дьахтар өссө ордук уолуйда. Л. Попов
ср. туркм. оҕул ‘падать в обморок’, халх. уулхэ ‘пугливый, робкий, боязливый’

туохт., кэпс. Туохтан эмэ чаҕый, дьулай (сиргэнэ былаастаан). ☉ Испугаться, устрашиться кого-чего-л. (с чувством отвращения)
Улуу дьаалыттан Урааҥхай уолуйар күтүрэ эбит, Киһи чымарыйар чиччигэ эбит. С. Васильев
[Ойуун:] Үөлээннээҕиэм, бэйэм да чаҕыйан, чымарыйан, куйахам күүрэн, этим салаһа олоробун. Эчи арах! Р. Кулаковскай

туохт. Туох эмэ күүтүллүбэтэх, көһүтүллүбэтэх өттүттэн буолан тахсыбытыттан эбэтэр дьиибэтэ, өйдөммөтө бэрдиттэн дьиктиргээ; дьиибэргээн мах бэрдэр, таалан хаал. ☉ Приходить в изумление, удивляться; растеряться, опешить
Бары олус соһуйан, саҥата суох таалан олорбуттар. Далан
Киэҥ саалаҕа уһун остуол муҥунан баай ас-үөл тардыллыбытын соһуйа көрдө. Н. Лугинов
Кэпсэтии ол курдук оҕонньор букатын күүппэтэх өттүнэн эргийэн тахсыбытыттан, Доропуун оҕонньор соһуйан хаалла. Н. Заболоцкай
△ Туох эмэ соһуччута, эмискэччитэ бэрдиттэн куттан, уолуй, өмүтүн. ☉ Испугаться, вздрогнуть от чего-л. неожиданного, внезапного
Оксана соһуйан, сүрэҕэ хайа эрэ ыстамматаҕа. Суорун Омоллоон
Эһэ оҕото соһуйан часкыйа түһээт, ийэтигэр сөрүөһүннэ. Болот Боотур
Аида соһуйан, сарылаабытынан олоро түспүтэ. И. Федосеев
Соһуйан кыыс кылана түстэ, Суорҕанын илиитин таһынан киэр илтэ. С. Васильев
ср. монг. цочих, алт. чочы, бур. сошоохо, кирг. чочу ‘вздрагивать от испуга, пугаться, бояться’

туохт.
1. Айаххынан, муннугунан тугу эмэ (хол., ууну, буруону) сыыһа иһэҥҥин, ыйыстаҥҥын эбэтэр эҕирийэҥҥин тыын былдьаһан өрүсүһэн сөтөлүн, тыыныҥ хаайтар. ☉ Поперхнуться, захлебнуться чем-л. (напр., жидкостью, дымом)
Микиитэ …… тымныы салгыҥҥа чачайан хаалла. Амма Аччыгыйа
Дьэргэ чачайа-чачайа дагдайан тахсан, сыарҕаттан харбаата. Болот Боотур
Сорохтор буруоттан чачайан, сөтөллөн күпсүйэллэр. М. Доҕордуурап
2. көсп. Туохтан эмэ куттан, салын, чаҕый. ☉ Испугаться, устрашиться, струсить
Амырыын тымныы диэн чачайбакка Айаннаан дьигиһитэн ис эрэ! Болот Боотур
Эс, муус алларыыта — киһи чачайар үлэтэ. «ХС»
Бастакы уоттан өстөөх чачайда, туора-маары ойуттулар. «Кыым»
♦ Хойуутугар бөппүт, убаҕаһыгар чачайбыт көр бөт II
Хойууларыгар бөтөннөр, убаҕастарыгар чачайаннар олоҥхоҕо саха киһи төрдө буолан олорбуттар үһү. Саха фольк. Хотуннуунтойоннуун Хойууларыгар бөппүттэр, Уоллуун-кыыстыын Убаҕастарыгар чачайбыттар. П. Ойуунускай
ср. кирг. чача, тат. чэчэч, монг. цацах ‘поперхнуться’

сыһ.
1.
ыбылы диэн курдук. Миигин эйэргээн, ыга кууһан, Минньигэс тылларын эппэккин? Күннүк Уурастыырап
Бурхалей Марисаны ыга кууһан ылан хардары сыллаата-уураата. Эрилик Эристиин
Машаны илиитин ыга тутта, кинилэр саҥата суох сирэй-сирэйдэрин көрсөн кэбистилэр. М. Доҕордуурап
Владимир Лукич Мичили бэйэтигэр ыга тардан туран, төбөтүттэн имэрийдэ. «ХС»
2. Туох эмэ туохха эмэ сыста, ыксары буоларын курдук гына (хол., тут, ас). ☉ Очень близко, впритык к чему-л.
Тогойкин Ньукулай көхсүн Вася Губин көхсүгэр ыга аста. Амма Аччыгыйа
Кыараҕас баҕайы дьиэҕэ олус үгүс киһи ыга симсэн, таһыттан киирдэххэ, ыарахан сыт саба биэрэр. Күннүк Уурастыырап
Үрдүк тэлиэгэ куорабар хатаастан анаммыт миэстэҕэ ыга симсэ олорон кэбистилэр. Эрилик Эристиин
3. көсп. Олус күүскэ (хол., туохтан эмэ куттан). ☉ Очень сильно (напр., испугаться)
Эппит тыл туоланситэн, Эдэр уол ыга үөрдэ. Күннүк Уурастыырап
Ылдьаа боруруок оҕонньор Ыга түллэ кыыһыран, Уот садаҕа саабылатынан Уулаах хара былыттары Илин кыйдаан кэбистэ дуу? С. Васильев
Уол ыга куттанан, мэктиэтигэр көҕөрө өлөн хаалла. «ХС»
♦ Ыга үктээн — баҕарбатын үрдүнэн, күүс өттүгүнэн (кимиэхэ эмэ тугу эмэ оҥортор). ☉ Заставляя кого-л. силой, насильно, против воли (делать что-л.)
Ол баайдартан баайдарын ыга үктээн ылаар. Күндэ
Сиидэрэп ол ыстараабы Тоокуй дьиэтигэр тиийэн, ыга үктээн ылбыт. «ХС»

I
туохт.
1. Туох эмэ убаҕаһы туохха эмэ сүүрт, сүөкээ, тох. ☉ Лить что-л. жидкое (во что-л. или куда-л.)
Марба дьэс чаанньыгы остуолугар аҕалан, эригэр хара чэйи кутан биэрдэ. Күндэ
Тымныы чөчөгөйү аҕалан Ыстакааҥҥа кутта, Кус түөһүн таһааран Хобордооххо сылытта. С. Васильев
△ Хойуутук таммалаа (ардах туһунан). ☉ Сильно капать, лить (о дожде)
Уу самыыр уһуннук куппута, Улуу сир иһийэн сыппыта. Күннүк Уурастыырап
Этиҥнээх ардах миигин эккирэппит курдук саба сүүрэн тахсан, ыаҕастаах уунан кутар курдук түстэ. Т. Сметанин
2. Туох эмэ бытархайы, үлтүркэйи (хол., кумаҕы, туораах бурдугу, тууһу) туохха эмэ ук, хаалаа эбэтэр сүөкээ. ☉ Насыпать, всыпать что-л. сыпучее во что-л. Кини били комбайнтан саккыраабыт туораах бурдугу миэлиҥсэ таһыгар кутан биэрэр. Суорун Омоллоон
Баарсаларга тууһу бэрт түргэнник куталлар эбит. И. Данилов
△ көсп. тугу эмэ эбэтэр кимнээҕи эмэ тиэйэн иһэн аара эбэтэр тиийиэхтээх сиригэр түһэр, сүөкээ. ☉ Высадить кого-л., разгрузить что-л. по пути или в назначенном месте
Өстөөх лүөччүгэ туох буолан алҕаһаабыта эбитэй, көмөҕө илдьэн испит саллааттарын, эписиэрдэрин бөлөҕүн биһиги дивизиябыт ыстааба турар сиригэр кутан кэбиспит этэ. И. Никифоров
3. көсп., сөбүлээб. Олус элбэҕи төлөө (уопсай ылыллыбыт нуорматтан быдан таһынан). ☉ Платить за что-л. чрезмерно (обычно намного выше установленных норм)
Дьэ, ол кэмҥэ Сабардам Күүрээн кыыһын — билиҥҥи эмээхсинин Илибиэтэни — ойох кэпсэтэр, элбэх халыымы-сулууну кутар. Болот Боотур
Ыаллыы олорор нэһилиэктэн Ыар сыаналаах халыым кутан, Аҕабыыкка бэргэһэлэтэн, …… Дьиэлэригэр тиийэн кэлэллэр. Дьуон Дьаҥылы
4. көсп., поэт. Күүскэ тык, сардаҥар (күн сардаҥатын туһунан). ☉ Испускать свет, лучиться
Бэртээхэй диэн туолбут ыйбыт, Бу сир муҥун билиммэттии, Ыраах халлаан куйаарыттан Ыйдаҥатын кутар этэ. Күннүк Уурастыырап
Күн Ламма илиҥҥи ии хайаларын кэтэх өттүттэн кылбайа ойон тахсан, кыһыл көмүс сардаҥатын өрүс уутугар кутта. М. Доҕордуурап
тюрк. куй
II
аат., итэҕ. Киһи ис туругун (психическэй) эйгэтэ, өйүн-санаатын, күүһүн-уоҕун, олоххо дьоҕурун бигэ, хамсаабат туруктара. Киһи үс куттаах: буор кут, салгын кут, ийэ кут. Бу үс суол кут бары киһини кытта бииргэ баар эрэ буоллахтарына, кини чэгиэн, өлүөр сылдьар, оттон биирэ эмэ араҕыстаҕына (хол., куттанан салгын кута ыстаннаҕына, көттөҕүнэ), киһи ыалдьар, мөлтүүр. ☉ Психическая сфера человека, основа его духовного и телесного состояния, жизнеспособности, душа
По представлениям якутов, кут состоит из трех частей: земля-душа, воздухдуша, мать-душа. Только при наличии всех трех элементов души человек чувствует себя здоровым, при временном отсутствии одного из них (напр., при сильном испуге может отлететь воздухдуша) человек испытывает недомогание. Ахтар айыыһыттар ийэ кутун иккилээх харчы саҕа иһэгэйгэ иҥэрэн илдьэ киирбиттэригэр …… салгын куту самсыы дьалбыйбыттар, буор куту холбуу бохсуруйбуттар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ийэ куппун Ийэ сир иҥэрбэтин. А. Софронов
Кыталык ырыата, Манчаары күлүүтэ Кыргыттар куттарын долгутар да этэ. Т. Сметанин
♦ Куккун туттар — кимиэхэ эмэ наһаа убан, таптаа. ☉ Быть очень привязанным к кому-л., не чаять души в ком-л.
Оҕолорго бэрт. Уолугар наһаа кутун туттарбыт. Н. Лугинов. Кута ыстаммыт — соһуйан куттаммыт. Былыргы сахалар өйдөбүллэринэн, оҕо соһуйдаҕына, кута, холобур, салгын кута ыстанар, оччоҕуна кини ыарыһах буолар. ☉ Сильно испугаться, оцепенеть (от неожиданности)
По представлениям древних якутов, если ребенок сильно пугается, у него может выскочить из тела воздух-душа, тогда он может заболеть. Саллааттар уолуйан, куттара ыстана сыспыт, куттаммыттар төттөрү сырсан хаалбыттар. Суорун Омоллоон
Бу да киһи, ити уолтан куттанан кутун ыстаннаҕа сүрүн! Н. Босиков. Кутун тут — кимиэхэ эмэ улаханнык сөбүлэт, санаатын тут. ☉ Сильно понравиться кому-л., завоевать чью-л. симпатию
Бу манна ону-маны кэпсээн, күн ыаһаҕын ыытан, хотун кутун тутта. Н. Түгүнүүрэп. Кутун үргүт — улаханнык куттаа. ☉ Внушать сильный страх, пугать
Оҕо кутун үргүтээри, хаһыытаатаҕын баҕас тугун сүрэй. Амма Аччыгыйа. Оҕо кута оонньуур — былыр көмүлүөк оһоххо күл холоруктуу эргийэн ыллаҕына маннык этэллэр эбит, ол аата бу ыалга оҕо эбиллиэн сөбүн туоһутун курдук көрөллөрө. ☉ По представлениям якутов, если зола в камельке от сильной тяги завихряется, это играет душа ребенка, который вскоре может родиться в семье хозяев очага. Көмүлүөккэ оҕо кута оонньуурун көрө олордум
◊ Буот кут — киһи үс кутуттан биирдэстэрэ, киһи өллөҕүнэ, сири кытта сир буолан хаалар. ☉ Земля-душа — одна из трех составляющих человеческого существа, представляет собой плоть, которая после смерти человека превращается в почву
[Эн үтүөҕүн умнар күннээх буоллахпына] Дууһабын таҥара туппатын, Буор куппун Буор ийэ ылбатын. А. Софронов. Ийэ кут — киһи үс кутуттан сүрүннэрэ: дьахтарга Айыыһыт ийэ куту иҥэрдэҕинэ, оҕо үөскүүр, оттон киһи өллөҕүнэ, анараа дойдуга ийэ кута барар. ☉ Основной элемент триады человеческого существа, представляющий собой собственно душу-мать: считается, что при зачатии ребенка Богиня Айыысыт внедряет в женщину ийэ кут ребенка, когда же человек умирает, ийэ кут отлетает в иной мир. Дьоллоох-соргулаах уол оҕо Ийэ кутун, Иккилээх харчы саҕа Иһэгэйгэ иҥэрэн, Илдьэ киирбиттэр. Өксөкүлээх Өлөксой. Кыыл кута зоол. — уһун бытыктаах, уһун ньолбуһах көрүҥнээх, хара өҥнөөх улахан көтөр хомурдуос. ☉ Жук-дровосек, волосогрызка. Салгын кут — киһи үс кутуттан биирдэстэрэ, киһи өллөҕүнэ сылгыны кытта салгын буолан хаалар. ☉ Воздух-душа — одна из трех составляющих человеческого существа, основа дыхания, а значит и жизни, после смерти человека превращается в воздух
[Ойуун дьон] салгын кута салыйбытын, ийэ кута тэлэһийбитин, бытарыйар буор кута бураллыбытын булан аҕаланнар, [дьахтар] сүрүгэр-кутугар холбуу иҥэрдилэр. ПЭК СЯЯ. Ынах кута зоол. — сиик үөнэ. ☉ Муравьиный лев в личиночном состоянии, насекомое, напоминающее мошку. Үүттээх иһити саппаккабыт, эмиэ бүтүннүү ынах кута түспүтүн бастым
тюрк. кут